Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pramāṇavārttikakārikā · Part 4157

03497 iti varṇeṣu rūpa-ādāv avicchinna-avabhāsinī
03497 vicchinnā apy anyayā buddhiḥ sarvā syād vitatha-arthikā
03498 ghaṭanaṃ yac ca bhāvānām anyatra indriya-vibhramāt
03498 bheda-alakṣaṇa-vibhrāntaṃ smaraṇaṃ tad-vikalpakam
03499 tasya spaṣṭa-avabhāsitvaṃ jalpa-saṃsargiṇaḥ kutaḥ
03499 na akṣa-grāhye asti śabdānāṃ yojanā iti vivecitam
03500 vicchinnaṃ paśyato apy akṣair ghaṭayed yadi kalpanā
03500 arthasya tat saṃvitteś ca satataṃ bhāsamānayoḥ
03501 bādhake asati san nyāye vicchinna iti tat kutaḥ
03501 buddhīnāṃ śakti-niyamād iti cet sa kuto mataḥ
03502 yugapad buddhy-adṛṣṭeś cet tad eva idaṃ vicāryate
03502 tāsāṃ samāna-jātīye sāmarthya-niyamo bhavet
03503 tathā hi samyak lakṣyante vikalpāḥ krama-bhāvinaḥ
03503 etena yaḥ samakṣe arthe pratyabhijñāna-kalpanām
03504 spaṣṭa-avabhāsāaṃ pratyakṣāṃ kalpayet so api vāritaḥ
03504 keśa-golaka-dīpa-ādāv api spaṣṭa-avabhāsanāt
03505 pratīta-bhede apy adhyakṣā dhīḥ kathaṃ tādṛśī bhavet
03505 tasmān na pratyabhijñānād varṇa-ādy-ekatva-niścayaḥ
03506 pūrva-anubhūta-smaraṇāt tad-dharma-āropaṇād vinā
03506 sa eva ayam iti jñānaṃ na asti tac ca akṣaje kutaḥ
03507 na ca artha-jñāna-saṃvittyor yugapat sambhavo yataḥ
03507 lakṣyate pratibhāsau dvau na artha-artha-jñānayoḥ pṛthak
03508 na hy artha-ābhāsi ca jñānam artho bāhyaś ca kevalaḥ
03508 eka-ākāram atigrāhye bheda-abhāva-prasaṅgataḥ
03509 sūpalakṣyeṇa bhedena yau saṃvittau na lakṣitau
03509 artha-artha-pratyayau paścāt smaryete tau pṛthak katham
03510 krameṇa anubhava-utpāde apy artha-artha-manasor ayam
03510 pratibhāsasya nānātva-codya-doṣo duruddharaḥ
03511 artha-saṃvedanaṃ tāvat tato artha-ābhāsa-vedanam
03511 na hi saṃvedanaṃ śuddhaṃ bhaved arthasya vedanam
03512 tathā hi nīla-ādy-ākāra eka ekaṃ ca vedanam
03512 lakṣyate na tu nīla-ābhe vedane vedanaṃ param
03513 jñāna-antareṇa anubhavo bhavet tatra api ca smṛtiḥ
03513 dṛṣṭā tad-vedanaṃ kena tasya apy anyena ced imām
03514 mālāṃ jñāna-vidāṃ ko ayaṃ janayaty anubandhinīm
03514 pūrvā dhīḥ sā eva cen na syāt saṃcāro viṣaya-antare
03515 tāṃ grāhya-lakṣaṇa-prāptām āsannāṃ janikāṃ dhiyam
03515 agṛhītvā uttaraṃ jñānaṃ gṛhṇīyād aparaṃ katham
03516 ātmani jñāna-janane svabhāve niyatāṃ ca tām
03516 ko nāma anyo vibadhnīyād bahir-aṅge antaraṅgikām

03517 bāhyaḥ saṃnihito apy arthaḥ tāṃ vibandhuṃ hi na prabhuḥ
03517 dhiyaṃ na anubhavet kaścid anyathā arthasya saṃnidhau
03518 na ca saṃnihita-arthā asti daśā kācid ato dhiyaḥ
03518 utsanna-mūlā smṛtir apy utsannā ity ujjvalaṃ matam
03519 atīta-ādi-vikalpānāṃ yeṣāṃ na arthasya saṃnidhiḥ
03519 saṃcāra-kāraṇa-abhāvād utsīded artha-cintanam
03520 ātmani jñāna-janane śakti-saṃkṣayataḥ śanaiḥ
03520 viṣaya-antara-saṃcāro yadi sā eva artha-dhīḥ kutaḥ
03521 śakti-kṣaye pūrva-dhiyaḥ na hi dhīḥ prāg dhiyā vinā
03521 anya-artha-asakti-viguṇe jñāne jñāna-udaya-agateḥ
03522 sakṛd vijātīya-jātāv apy ekena paṭīyasā
03522 cittena āhita-vaiguṇyād ālayān na anya-sambhavaḥ
03523 na apekṣeta anyathā sāmyaṃ mano-vṛtter mano antaram
03523 mano-jñāna-krama-utpattir apy apekṣā prasādhanī
03524 ekatvān manaso anyasmin saktasya anya-agater yadi
03524 jñāna-antarasya anudayo na kadācit sahodayāt
03525 samavṛttau ca tulyatvāt sarvadā anya-agatir bhavet
03525 janma ca ātma-mano yoga-mātrajānāṃ sakṛd bhavet
03526 ekā eva cet kriyā ekaḥ syāt kiṃ dīpo aneka-darśanaḥ
03526 krameṇa api na śaktaṃ syāt paścād apy aviśeṣataḥ
03527 anena deha puruṣāv uktau saṃskārato yadi
03527 niyamaḥ sa kutaḥ paścād buddheś ced astu sammatam
03528 na grāhyatā anyā jananāj jananaṃ grāhya-lakṣaṇam
03528 agrāhyaṃ na hi tejo asti na ca saukṣmya-ādy-anaṃśake
03529 grāhyatā-śakti-hāniḥ syān na anyasya janana-ātmanaḥ
03529 grāhyatāyā na khalv anyaj jananaṃ grāhya-lakṣaṇe
03530 sākṣān na hy anyathā buddhe rūpa-ādir upakārakaḥ
03530 grāhyatā-lakṣaṇād anyas tadbhāva-niyamo asya kaḥ
03531 buddher api tad asti iti sā api tattve vyavasthitā
03531 grāhya-upādāna-saṃvittī cetaso grāhya-lakṣaṇam
03532 rūpa-ādeś cetasaś ca evam aviśuddha-dhiyaṃ prati
03532 grāhya-lakṣaṇa-cintā iyam acintyā yogināṃ gatiḥ
03533 tatra sūkṣma-ādi-bhāvena grāhyam agrāhyatāṃ vrajet
03533 rūpa-ādi-buddheḥ kiṃ jātaṃ paścād yat prāṅ na vidyate
03534 sati sva-dhī-grahe tasmāt sā eva anantara-hetutā
03534 cetaso grāhyatā sā eva tato na artha-antarā gatiḥ
03535 nānā-eka-śakty-abhāve api bhāvo nānā-eka-kāryakṛt
03535 prakṛtyā eva iti gaditaṃ nānā-ekasmān na ced bhavet
03536 na kiṃcid ekam ekasmāt sāmagryāḥ sarva-sambhavaḥ
03536 ekaṃ syād api sāmagrayor ity uktaṃ tad anekakṛt

03537 arthaṃ pūrvaṃ ca vijñānaṃ gṛhṇīyād yadi dhīḥ parā
03537 pūrva-apara-artha-bhāsitvāc cintā-ādāv eka-cetasi
03538 abhilāpa-dvayaṃ nityaṃ syād dṛṣṭa-kramam akramam
03538 dvir dvir ekaṃ ca bhāseta bhāsanād ātma-tad-vidoḥ
03539 viṣaya-antara-saṃcāre yady antyaṃ na anubhūyate
03539 para-anubhūtivat sarvān anubhūtiḥ prasajyate
03540 ātma-anubhūtaṃ pratyakṣaṃ na anubhūtaṃ parair yadi
03540 ātma-anubhūtiḥ sā siddhā kṛto yena evam ucyate
03541 vyakti-hetv-aprasiddhiḥ syān na vyakter vyaktam icchataḥ
03541 vyakty-asiddhāv api vyaktaṃ yadi vyaktam idaṃ jagat
04001 parasya pratipādyatvād adṛṣṭo api svayaṃ paraiḥ
04001 dṛṣṭaḥ sādhanam ity eke tat-kṣepāya ātma-dṛg-vacaḥ
04002 anumā-viṣaye na iṣṭaṃ parīkṣita-parigrahāt
04002 vācaḥ prāmāṇyam asmin hi na anumānaṃ pravartate
04003 bādhanāya āgamasya ukteḥ sādhanasya paraṃ prati
04003 so apramāṇaṃ tadā asiddhaṃ tat-siddham akhilaṃ tataḥ
04004 tad-āgamavataḥ siddhaṃ yadi kasya ka āgamaḥ
04004 bādhyamānaḥ pramāṇena sa siddhaḥ katham āgamaḥ
04005 tad-viruddha-abhyupagamas tena eva ca kathaṃ bhavet
04005 tad-anya-upagame tasya tyāga-aṅgasya apramāṇatā
04006 tat kasmāt sādhanaṃ na uktaṃ sva-pratītir yad udbhavā
04006 yuktyā yayā āgamo grāhyo grāhikā asya api sā na kim
04007 prākṛtasya sataḥ prāg yaiḥ pratipatty-akṣa-sambhavau
04007 sādhanaiḥ sādhanāny artha-śakti-jñāne asya tāny alam
04008 vicchinna-anugamā ye ca sāmānyena apy agocarāḥ
04008 sādhya-sādhana-cintā asti na teṣv artheṣu kācana
04009 puṃsām abhiprāya-vaśāt tattva-atattva-vyavasthitau
04009 luptau hetu-tad-ābhāsau tasya vastv-asamāśrayāt
04010 sann artho jñāna-sāpekṣo na asan jñānena sādhakaḥ
04010 sato api vastv-asaṃśliṣṭā asaṃgatyā sadṛśī gatiḥ
04011 liṅgaṃ svabhāvaḥ kāryaṃ vā dṛśya-adarśanam eva vā
04011 sambaddhaṃ vastutaḥ siddhaṃ tad asiddhaṃ kim ātmanaḥ
04012 pareṇa apy anyato gantum ayuktaṃ para-kalpitaiḥ
04012 prasaṅgo dvaya-sambandhād eka-abhāve anya-hānaye
04013 tad-artha-grahaṇaṃ śabda-kalpanā-āropita-ātmanām
04013 aliṅgatva-prasiddhy-artham arthād artha-prasiddhitaḥ
04014 kalpanā-āgamayoḥ kartur icchā-mātra-anurodhataḥ
04014 vastunaś ca anyathā abhāvāt kalpitā vyabhicāriṇaḥ
04015 arthād artha-gateḥ śaktiḥ pakṣa-hetv-abhidhānayoḥ
04015 na arthe tena tayorn na asti svataḥ sādhana-saṃsthitiḥ

04016 tat pakṣa-vacanaṃ vaktur abhiprāya-nivedane
04016 pramāṇaṃ saṃśaya-utpatteḥ tataḥ sākṣān na sādhanam
04017 sādhyasya eva abhidhānena pāraṃparyeṇa na apy alam
04017 śaktasya sūcakaṃ hetu-vaco aśaktam api svayam
04018 hetv-artha-viṣayatvena tad-aśakta-uktir īritā
04018 śaktis tasya api ced hetu-vacanasya pravartanāt
04019 tat-saṃśayena jijñāsor bhavet prakaraṇa-āśrayaḥ
04019 vipakṣa-upagame apy etat tulyam ity anavasthitiḥ
04020 antaraṅgaṃ tu sāmarthyaṃ triṣu rūpeṣu saṃsthitam
04020 tatra smṛti-samādhānaṃ tad-vacasya iva saṃsthitam
04021 akhyāpite hi viṣaye hetu-vṛtter asambhavāt
04021 viṣaya-khyāpanād eva siddhau cet tasya śaktatā
04022 vyāpti-pūrve vinā apy asmāt kṛtakaḥ śabda īdṛśaḥ
04022 sarve anityā iti prokte apy arthāt tan nāśa-dhīr bhavet
04023 anuktāv api pakṣasya siddher apratibandhataḥ
04023 triṣv anyatam arūpasya eva anuktir nyūnatā uditā
04024 sādhya-uktiṃ vā pratijñāṃ sa vadan doṣair na yujyate
04024 sādhana-adhikṛter eva hetvābhāsa-prasaṅgataḥ
04025 aviśeṣa-uktir apy eka-jātīye saṃśaya-avahā
04025 anyathā sarva-sādhya-ukteḥ pratijñātvaṃ prasajyate
04026 siddha-ukteḥ sādhanatvāc cet parasya api na duṣyate
04026 idānīṃ sādhya-nirdeśaḥ sādhana-avayavaḥ katham
04027 sābhāsa-ukty-ādy-upakṣepa-parihāra-viḍambanā
04027 asambaddhā tathā hy eṣa na nyāya iti sūcitam
04028 gamya-arthatve api sādhya-ukter asammohāya lakṣaṇam
04028 tac catur-lakṣaṇaṃ rūpa-nipāta-iṣṭa-svayam-padaiḥ
04029 asiddha-asādhana-artha-ukta-vādy-abhyupagama-grahaḥ
04029 anukto api icchayā vyāptaḥ sādhya ātma-artha-van mataḥ
04030 sarva-anya-iṣṭa-nivṛttāv apy āśaṅkā-sthāna-vāraṇam
04030 vṛttau svayaṃ śruteḥ prāha kṛtā ca eṣā tad-arthikā
04031 viśeṣas tad-vyapekṣātaḥ kathito dharma-dharmiṇoḥ
04031 anuktāv api vāñchāyā bhavet prakaraṇād gatiḥ
04032 ananvayo api dṛṣṭānte doṣas tasya yathoditaḥ
04032 ātmā paraś cet so asiddha iti tatra iṣṭa-ghātakṛt
04033 sādhanaṃ yad vivāde na nyastaṃ tac cen na sādhyate
04033 kiṃ sādhyam anyathā aniṣṭaṃ bhaved vaiphalyam eva vā
04034 sadvitīya-prayogeṣu niranvaya-viruddhate
04034 etena kathite sādhyaṃ sāmānyena atha sammatam
04035 tad eva artha-antara-abhāvād deha-anāptau na sidhyate
04035 vācyaṃ śūnyaṃ pralapatāṃ tad etaj jāḍya-cintitam

04036 tulyaṃ nāśe api cec śabda-ghaṭa-bhedena kalpane
04036 na siddhena vināśena tadvataḥ sādhanād dhvaneḥ
04037 tathā artha-antara-bhāve syāt tadvān kumbho apy anityatā
04037 viśiṣṭā dhvaninā anveti no cen na ayoga-vāraṇāt
04038 dvividho hi vyavacchedo viyoga-apara-yogayoḥ
04038 vyavacchedād ayoge tu na anyena ananvaya-āgamaḥ
04039 sāmānyam eva tat sādhyaṃ na ca siddha-prasādhanam
04039 viśiṣṭaṃ dharmiṇā tac ca na niranvaya-doṣavat
04040 etena dharmi-dharmābhyāṃ viśiṣṭau dharma-dharmiṇau
04040 pratyākhyātau nirākurvan dharmiṇy evam asādhanāt
04041 samudāya-apavādo hi na dharmiṇi virudhyate
04041 sādhyaṃ yatas tathā na iṣṭaṃ sādhyo dharmo atra kevalaḥ
04042 ekasya dharmiṇaḥ śāstre nānā-dharma-sthitāv api
04042 sādhyaḥ syād ātmanā eva iṣṭa ity upāttā svayaṃ-śrutiḥ
04043 śāstra-abhyupagamād eva sarva-ādānāt prabādhane
04043 tatra ekasya api doṣaḥ syād yadi hetu-pratijñayoḥ
04044 śabda-nāśe prasādhye syād gandhe bhū-guṇatā-kṣateḥ
04044 hetur viruddho aprakṛter no ced anyatra sā samā
04045 atha atra dharmī prakṛtas tatra śāstra-artha-bādhanam
04045 atha vādi-iṣṭatāṃ brūyād dharmi-dharma-ādi-sādhanaiḥ
04046 kaiścit prakaraṇair icchā bhavet sā gamyate ca taiḥ
04046 balāt tava icchā iyam iti vyaktam īśvara-ceṣṭitam
04047 vadan na kārya-liṅgāṃ tāṃ vyabhicāreṇa bādhyate
04047 anāntarīyake ca arthe bādhite anyasya kā kṣatiḥ
04048 uktaṃ ca na āgama-apekṣam anumānaṃ sva-gocare
04048 siddhaṃ tena susiddhaṃ tan na tadā śāstram īkṣyate
04049 vāda-tyāgas tadā syāc cen na tadā anabhyupāyataḥ
04049 upāyo hy abhyupāye ayam anaṅgaṃ sa tadā api san
04050 tathā viśuddhe viṣaya-dvaye śāstra-parigraham
04050 cikīrṣoḥ sa hi kālaḥ syāt tadā śāstreṇa bādhanam
04051 tad-virodhena cintāyās tat siddha-artheṣv ayogataḥ
04051 tṛtīya-sthāna-saṃkrāntau nyāyaḥ śāstra-parigrahaḥ
04052 tatra api sādhya-dharmasya sambaddhasya eva bādhanam
04052 parihāryaṃ na ca anyeṣām anavasthā-prasaṅgataḥ
04053 kena iyaṃ sarva-cintāsu śāstraṃ grāhyam iti sthitiḥ
04053 kṛtā idānīm asiddhāntair grāhyo dhūmena na analaḥ
04054 riktasya jantoj jātasya guṇa-doṣam apaśyataḥ
04054 vilabdhā bata kena amī siddhānta-viṣam agrahāḥ
04055 yadi sādhana ekatra sarvaṃ śāstraṃ nidarśane
04055 darśayet sādhanaṃ syād ity eṣā lokottarā sthitiḥ

04056 asambaddhasya dharmasya kim asiddhau na sidhyati
04056 hetus tat-sādhanāya uktaḥ kiṃ duṣṭas tatra sidhyati
04057 dharmān anupanīya eva dṛṣṭānte dharmiṇo akhilān
04057 vāg-dhūma-āder jano anveti caitanya-dahana-ādikam
04058 svabhāvaṃ kāraṇaṃ vā artho avyabhicāreṇa sādhayan
04058 kasyacid vāda-bādhāyāṃ svabhāvān na nivartate
04059 prapadyamānaś ca anyas taṃ nāntarīyakam īpsitaiḥ
04059 sādhya-arthair hetunā tena katham apratipāditaḥ
04060 ukto anukto api ced hetur virodho vādino atra kim
04060 na hi tasya ukti-doṣeṇa sa jātaḥ śāstra-bādhanam
04061 bādhakasya abhidhānāc ced doṣo yadi vaden na saḥ
04061 kiṃ na bādheta so akurvan na yuktaṃ kena duṣyati
04062 anyeṣu hetvābhāseṣu sva-iṣṭasya eva aprasādhanāt
04062 duṣyed vyartha-abhidhānena na atra tasya prasādhanāt
04063 yadi kiṃcit kvacic śāstre na yuktaṃ pratiṣidhyate
04063 bruvāṇo yuktam apy anyad iti rājakula-sthitiḥ
04064 sarvān arthān samīkṛtya vaktuṃ śakyaṃ na sādhanam
04064 sarvatra tena utsanne ayaṃ sādhya-sādhana-saṃsthitiḥ
04065 viruddhayor eka-dharmiṇy ayogād astu bādhanam
04065 viruddha-ekāntikena atra tadvad asti virodhitā
04066 abādhyabādhakatve api tayoḥ śāstra-artha-viplavāt
04066 asambandhe api bādhā cet syāt sarvaṃ sarva-bādhakam
04067 sambandhas tena tatra eva bādhanād asti ced asat
04067 hetoḥ sarvasya cintyatvāt sva-sādhye guṇa-doṣayoḥ
04068 nāntarīyakatā-sādhye sambandhaḥ sā iha na īkṣyate
04068 kevalaṃ śāstra-pīḍā iha doṣaḥ sā anyakṛte samā
04069 śāstra-abhyupagamāt sādhyaḥ śāstra-dṛṣṭo khilo yadi
04069 pratijñā asiddha-dṛṣṭānta-hetu-vādaḥ prasajyate
04070 uktayoḥ sādhanatvena no ced īpsita-vādataḥ
04070 nyāya-prāptaṃ na sādhyatvaṃ vacanād vinivartate
04071 anīpsitam asādhyaṃ ced vādinā anyo apy anīpsitaḥ
04071 dharmo asādhyas tadā asādhyaṃ bādhamānaṃ virodhi kim
04072 pakṣa-lakṣaṇa-bāhya-arthaḥ svayaṃ śabdo apy anarthakaḥ
04072 śāstreṣv icchā-pravṛtty-artho yadi śaṅkā kuto anviyam
04073 so aniṣiddhaḥ pramāṇena gṛhṇan kena nivāryate
04073 niṣiddhaś cet pramāṇena vācā kena pravartyate
04074 pūrvam apy eṣa siddhāntaṃ sva-icchayā eva gṛhītavān
04074 kathaṃcid anyaṃ sa punar grahītuṃ labhate na kim
04075 dṛṣṭer vipratipattīnām atra akarṣīt svayaṃ śrutim
04075 iṣṭa-akṣatim asādhyatvam anavasthāṃ ca darśayan

04076 samaya-āhita-bhedasya parihāreṇa dharmiṇaḥ
04076 prasiddhasya gṛhīty-arthaṃ jagāda anyaḥ svayaṃ-śrutim
04077 vicāra-prastuter eva prasiddhaḥ siddha āśrayaḥ
04077 sva-icchā-kalpita-bhedeṣu padārtheṣv avivādataḥ
04078 asādhyatām atha prāha siddha-ādeśena dharmiṇaḥ
04078 svarūpeṇa eva nirdeśya iti anena eva tad gatam
04079 siddha-sādhana-rūpeṇa nirdeśasya hi sambhave
04079 sādhyatvena eva nirdeśya iti idaṃ phala-vad bhavet
04080 anumānasya sāmānya-viṣayavaṃ ca varṇitam
04080 iha evaṃ na hy anukte api kiṃcit pakṣe virudhyate
04081 kuryāc ced dharmiṇaṃ sādhyaṃ tataḥ kiṃ tan na śakyate
04081 kasmād hetv-anvaya-abhāvān na ca doṣas tayor ayam
04082 uttara-avayava-apekṣo na doṣaḥ pakṣa iṣyate
04082 tathā hetv-ādi-doṣo api pakṣa-doṣaḥ prasajyate
04083 sarvaiḥ pakṣasya bādhātas tasmāt tan-mātra-liṅginaḥ
04083 pakṣa-doṣā matā na anye pratyakṣa-ādi-virodha-vat
04084 hetv-ādi-lakṣaṇair bādhyaṃ muktvā pakṣasya lakṣaṇam
04084 ucyate parihāra-artham avyāpti-vyatirekayoḥ
04085 svayaṃ nipāta-rūpa-ākhyā vyatirekasya bādhikāḥ
04085 saha anirākṛtena iṣṭa-śrutir avyāpti-bādhanī
04086 sādhya-abhyupagamaḥ pakṣa-lakṣaṇaṃ teṣv apakṣatā
04086 nirākṛte bādhanataḥ śeṣe alakṣaṇa-vṛttitaḥ
04087 svayam iṣṭa-abhidhānena gata-arthe apy avadhāraṇe
04087 kṛtya-antena abhisambandhād uktaṃ kāla-antara-cchide
04088 iha anaṅgam iṣern niṣṭhā tena īpsita-pade punaḥ
04088 aṅgam eva tathā asiddha-hetv-ādi pratiṣidhyate
04089 avācakatvāc ca ayuktaṃ tena iṣṭaṃ svayam ātmanā
04089 anapekṣya akhilaṃ śāstraṃ tad abhīṣṭasya sādhyatā
04090 tena anabhīṣṭa-saṃsṛṣṭasya iṣṭasya api hi bādhane
04090 yathā sādhyam abādhātaḥ pakṣa-hetū na duṣyataḥ
04091 aniṣiddhaḥ pramāṇābhyāṃ sa ca upagama iṣyate
04091 sandigdhe hetu-vacanād vyasto hetor anāśrayaḥ
04092 anumānasya bhedena sā bādhā uktā caturvidhā
04092 tatra abhyupāyaḥ kārya-aṅgaṃ svabhāva-aṅgaṃ jagat sthitiḥ
04093 ātma-aparodha-abhimato bhūta-niścaya-yukta-vāk
04093 āptaḥ sva-vacanaṃ śāstraṃ ca evam uktaṃ samatvataḥ
04094 yathā ātmano apramāṇatve vacanaṃ na pravartate
04094 śāstra-dṛṣṭe tathā na arthe vicāras tad anāśraye
04095 tat prastāva-āśrayatve hi śāstraṃ bādhakam ity amum
04095 vaktum arthaṃ sva-vācā asya sahoktiḥ sāmya-dṛṣṭaye

04096 udāharaṇam apy atra sadṛśaṃ tena varṇitam
04096 pramāṇānām abhāve hi śāstra-vācor ayogataḥ
04097 sva-vāg-virodhe vispaṣṭam udāharaṇam āgame
04097 diṅmātra-darśanaṃ tatra pretya-dharmo sukha-pradaḥ
04098 śāstriṇo apy atadālambe viruddha-uktau tu vastuni
04098 na bādhā pratibandhaḥ syāt tulya-kakṣyatayā dvayoḥ
04099 yathā sva-vāci tac ca asyā tadā sva-vacana-ātmakam
04099 tayoḥ pramāṇaṃ yasya asti tat syād anyasya bādhakam
04100 pratijñām anumānaṃ vā pratijñā-apeta-yuktikā
04100 tulya-kakṣyā yathārthaṃ vā bādheta katham anyathā
04101 prāmāṇyam āgamānāṃ ca prāg eva vinivāritam
04101 abhyupāya-vicāreṣu tasmād doṣo ayam iṣyate
04102 tasmād viṣaya-bhedasya darśanāya pṛthak kṛtaḥ
04102 anumāna-abahirbhūto apy abhyupāyaḥ prabādhanāt
04103 anyathā atiprasaṅgaḥ syād vyarthatā vā pṛthak kṛteḥ
04103 bhedo vāṅ-mātra-vacane pratibandhaḥ sva-vācy api
04104 tena abhyupagamāc śāstraṃ pramāṇam sarva-vastuṣu
04104 bādhakaṃ yadi na icchet sa bādhakaṃ kiṃ punar bhavet
04105 sva-vāg-virodho abhedaḥ syāt sva-vāk-śāstra-virodhayoḥ
04105 puruṣa-icchā kṛtā ca asya paripūrṇā pramāṇatā
04106 tasmāt prasiddheṣv artheṣu śāstra-tyāge api na kṣatiḥ
04106 parokṣeṣv āgama-aniṣṭau na cintā eva pravartate
04107 virodha-udbhāvana-prāyā parīkṣā apy atra tad-yathā
04107 adharma-mūlaṃ rāga-ādi snānaṃ ca adharma-śodhanam
04108 śāstraṃ yat siddhayā yuktyā sva-vācā ca na bādhyate
04108 dṛṣṭe adṛṣṭe api tad grāhyam iti cintā pravartate
04109 artheṣv apratiṣiddhatvāt puruṣa-icchā-anurodhinaḥ
04109 iṣṭa-śabda-abhidheyatvasya āpto atra akṣata-vāg janaḥ
04110 uktaḥ prasiddha-śabdena dharmas tad vyavahārajaḥ
04110 pratyakṣa-ādim iti māna-śruty-āropeṇa sūcitaḥ
04111 tad-āśraya-bhuvām icchā-vartitvād aniṣedhinām
04111 kṛtānām akṛtānāṃ vā yogyaṃ viśvaṃ svabhāvataḥ
04112 artha-mātra-anurodhinyā bhāvinyā bhūtayā api vā
04112 bādhyate pratirundhānaḥ śabda-yogyatayā tayā
04113 tad-yogyatā-balād eva vastuto ghaṭito dhvaniḥ
04113 sarvo asyām apratīte api tasmiṃs tat-siddhatā tataḥ
04114 asādhāraṇatā na syāt bādhā-hetor iha anyathā
04114 tan niṣedho anumānāt syāc śabda-arthe anakṣa-vṛttitaḥ
04115 asādhāraṇatā tatra hetūnāṃ yatra na anvayi
04115 sattvam ity abhyudāhāro hetor evaṃ phalo mataḥ

04116 saṃketa-saṃśrayāḥ śabdāḥ sa ca icchā-mātra-saṃśrayaḥ
04116 na asiddhiḥ śabda-siddhānām iti śabda-prasiddha-vāk
04117 anumāna-prasādhyeṣu viruddhāvyabhicāriṇaḥ
04117 abhāvaṃ darśayaty evaṃ pratīter anumā tv ataḥ
04118 athavā bruvato lokasya anumā abhāva ucyate
04118 kiṃ tena bhinna-viṣayā pratītir anumānataḥ
04119 tena anumānād vastūnāṃ sad-asattā-anurodhinaḥ
04119 bhinnasya atad-vaśād vṛttis tad icchājā iti sūcitam
04120 candratāṃ śaśino anicchan kāṃ pratītiṃ sa vāñchati
04120 iti taṃ praty adṛṣṭāntaṃ tad-asādhāraṇaṃ matam
04121 na udāharaṇam eva idam adhikṛtya idam ucyate
04121 lakṣaṇatvāt tathā avṛkṣo dhātrī ity uktau ca bādhanāt
04122 atra api loke dṛṣṭatvāt karpūra-rajata-ādiṣu
04122 samayād vartamānasya kā asādhāraṇatā abhidhā
04123 yadi tasya kvacit sidhyet siddhaṃ vastu-balena tat
04123 pratīti-siddha-upagame aśaśiny apy anivāraṇam
04124 tasya vastuni siddhasya śaśiny apy anivāraṇam
04124 tad-vastv-abhāve śaśini vāraṇe api na duṣyati
04125 tasmād avastu-niyata-saṃketa-dhvani-bhāvinām
04125 yogyāḥ padārthā dharmāṇām icchāyā anirodhanāt
04126 tāṃ yogyatāṃ nirundhānaṃ saṃketa-apratiṣedhajā
04126 pratihanti pratīta-ākhyā yogyatā viṣayā anumā
04127 śabdānām artha-niyamaḥ saṃketa-anuvidhāyinām
04127 na ity anena uktam atra eṣāṃ pratiṣedho virudhyate
04128 naimittikyāḥ śruter artham arthaṃ vā pāramārthikam
04128 śabdānāṃ pratirundhāno na bādhyas tena varṇitaḥ
04129 tasmād viṣaya-bhedasya darśanāya pṛthakkṛtā
04129 anumāna-abahirbhūtā pratītir api pūrvavat
04130 siddhayoḥ pṛthag-ākhyāne darśayaṃś ca prayojanam
04130 ete sahetuke prāha na anumā-adhyakṣa-bādhane
04131 tatra apy adhyakṣa-bādhāyāṃ nānā-rūpatayā dhvanau
04131 prasiddhasya śrutau rūpaṃ yad eva pratibhāsate
04132 advayaṃ śabala-ābhāsasya adṛṣṭer buddhi-janmanaḥ
04132 tad-artha-artha-uktir asya eva kṣepe adhyakṣeṇa bādhanam
04133 tad eva rūpaṃ tatra arthaḥ śeṣaṃ vyāvṛtti-lakṣaṇam
04133 avastu-rūpaṃ sāmānyam atas tan na akṣa-gocaraḥ
04134 tena sāmānya-dharmāṇāṃ apratyakṣatva-siddhitaḥ
04134 pratikṣepe apy abādhā iti śrāvaṇa-uktyā prakāśitam
04135 sarvathā avācya-rūpatvāt siddhyā tasya samāśrayāt
04135 bādhanāt tad-balena uktaḥ śravaṇena akṣa-gocaraḥ

04136 sarvatra vādino dharmo yaḥ sva-sādhyatayā īpsitaḥ
04136 tad dharmavati bādhā syān na anya-dharmeṇa dharmiṇi
04137 anyathā asya uparodhaḥ ko bādhite anyatra dharmiṇi
04137 gata-arthe lakṣaṇe na asmin sva-dharmi-vacanaṃ punaḥ
04138 bādhāyāṃ dharmiṇo api syāt bādhā ity asya prasiddhaye
04138 āśrayasya virodhena tad-āśrita-virodhanāt
04139 anyathā evaṃvidho dharmaḥ sādhya ity abhidhānataḥ
04139 tad bādhām eva manyeta sva-dharmi-vacanaṃ tataḥ
04140 nanv etad apy artha-siddhaṃ satyaṃ kecit tu dharmiṇaḥ
04140 kevalasya uparodhe api doṣavat tām upāgatāḥ
04141 yathā parair anutpādyā pūrva-rūpan na kha-ādikam
04141 sakṛc śabda-ādy-ahetutvād ity ukte prāha dūṣakaḥ
04142 tadvad vastu-svabhāvo asan dharmī vyoma-ādir ity api
04142 na evam iṣṭasya sādhyasya bādhā kvacana vidyate
04143 dvayasya api hi sādhyatve sādhya-dharma-uparodhi yat
04143 bādhanaṃ dharmiṇas tatra bādhā ity etena varṇitam
04144 tathā eva dharmiṇo apy atra sādhyatvāt kevalasya na
04144 yady evam atra bādhā syāt na anya-anutpādya-śaktikaḥ
04145 sakṛc śabda-ādy-ahetutvāt sukha-ādir iti pūrvavat
04145 virodhitā bhavet atra hetur aikāntiko yadi
04146 krama-kriyā anityatayor avirodhād vipakṣataḥ
04146 vyāvṛtteḥ saṃśayād eṣa śeṣavad bheda iṣyate
04147 svayam iṣṭo yato dharmaḥ sādhyas tasmāt tad-āśrayaḥ
04147 bādhyo na kevalo na anya-saṃśrayo vā iti sūcitam
04148 svayaṃ śrutyā anya-dharmāṇāṃ bādhā abādhā iti kathyate
04148 tathā sva-dharmiṇā anyasya dharmiṇo api iti kathyate
04149 sarva-sādhana-doṣeṇa pakṣa eva uparudhyate
04149 tathā api pakṣa-doṣatvaṃ pratijñā-mātra-saṃjñinaḥ
04150 uttara-avayava-apekṣo yo doṣaḥ so anubadhyate
04150 tena ity uktam ato apakṣa-doṣo asiddha-āśraya-ādikam
04151 dharmi-dharma-viśeṣāṇāṃ svarūpasya ca dharmiṇaḥ
04151 bādhā-sādhya-aṅga-bhūtānām anena eva upadarśitā
04152 tatra udāhṛti-diṅmātram ucyate arthasya dṛṣṭaye
04152 dravya-lakṣaṇa-yukto anyaḥ saṃyoge artho asti dṛṣṭi-bhāk
04153 adṛśyasya aviśiṣṭasya pratijñā niṣprayojanā
04153 iṣṭo hy avayavī kāryaṃ dṛṣṭyā adṛśyeṣv asambhavī
04154 aviśiṣṭasya ca anyasya sādhane siddha-sādhanam
04154 gurutva-adhogatī syātāṃ yady asau syāt tulā-natiḥ
04155 tan nirguṇa-kriyas tasmāt samavāyi na kāraṇam
04155 tata eva na dṛśyo asāv adṛṣṭeḥ kārya-rūpayoḥ

04156 tad-bādhā-anya-viśeṣasya nāntarīyaka-bhāvinaḥ
04156 ā sūkṣmād dravyam ālāyās tulyatvād aṃśu-pāta-vat
04157 dravya-antara-gurutvasya gatirn na ity aparo abravīt
04157 tasya krameṇa saṃyukte pāṃśu-rāśau sakṛd yute
04158 bhedaḥ syād gaurave tasmāt pṛthak saha ca tolite
04158 krameṇa māṣaka-ādīnāṃ saṃkhyā-sāmyaṃ na yujyate
04159 sarṣapād ā mahā-rāśer uttarottara-vṛddhimat
04159 gurutvaṃ kāryam ālāya yadi na eva upalakṣyate
04160 ā sarṣapād gurutvaṃ tad durlakṣitam analpakam
04160 taulyaṃ tat-kāraṇaṃ kārya-gaurava-anupalakṣaṇāt
04161 nanv adṛṣṭo aṃśu-vat so artho na ca tat-kāryam īkṣyate
04161 gurutva-agati-vat sarva-tad-guṇa-anupalakṣaṇāt
04162 māṣaka-āder anādhikyam anatiḥ sā upalakṣaṇam
04162 yathāsvam akṣeṇa adṛṣṭe rūpa-ādāv adhika-adhike
04163 abhyupāyaḥ sva-vāg-ādi-bādhāyāḥ sambhavena tu
04163 udāharaṇam apy anyad diśā gamyam yathoktayā
04164 tri-kāla-viṣayatvāt tu kṛtyānām atathātmakam
04164 tathā param pratinyastam sādhyaṃ na iṣṭaṃ tadā api tat
04165 pratyāyana-adhikāre tu sarva-asiddha-avarodhinī
04165 tasmāt sādhya-śrutirn na iṣṭaṃ viśeṣam avalambate
04166 tena aprasiddha-dṛṣṭānta-hetu-udāharaṇaṃ kṛtam
04166 anyathā śaśa-śṛṅga-ādau sarva-asiddhe api sādhyatā
04167 sarvasya ca aprasiddhatvāt kathaṃcit tena na kṣamaḥ
04167 karma-ādi-bheda-upakṣepa-parihāra-avivecane
04168 prāg-asiddha-svabhāvatvāt sādhya-avayava ity asat
04168 tulya-siddhāntatā te hi yena upagama-lakṣaṇāḥ
04169 samudāyasya sādhyatve apy anyonyasya viśeṣaṇam
04169 sādhyaṃ dvayaṃ tadā asiddhaṃ hetu-dṛṣṭānta-lakṣaṇam
04170 asambhavāt sādhya-śabdo dharmi-vṛttir yadi iṣyate
04170 śāstreṇa alaṃ yathāyogaṃ loka eva pravartatām
04171 sādhana-ākhyāna-sāmarthyāt tad-arthe sādhyatā gatā
04171 hetv-ādi-lakṣaṇair vyāpter anāśaṅkyaṃ ca sādhanam
04172 pūrva-avadhāraṇe tena pratijñā-lakṣaṇa-abhidhā
04172 vyarthā vyāpti-phalā sā uktiḥ sāmarthyād gamyate tataḥ
04173 viruddhatā iṣṭa-asambandho anupakāra-sahāsthitī
04173 evaṃ sarva-aṅga-doṣāṇāṃ pratijñā-doṣatā bhavet
04174 pakṣa-doṣaḥ para-apekṣo na iti ca pratipāditam
04174 iṣṭa-asambhavy-asiddhaś ca sa eva syāt nirākṛtaḥ
04175 anityatva-sahetutve śabda evaṃ prakīrtayet
04175 dṛṣṭānta-ākhyān ato anyat kim asty atra artha-anudarśanam

04176 viśeṣe bhinnam ākhyāya sāmānyasya anuvartane
04176 na tad-vyāpteḥ phalaṃ vā kiṃ sāmānyena anuvartane
04177 syān nirākaraṇaṃ śabde sthitena eva ity ato abravīt
04177 viruddha-viṣaye anyasmin vadann āha anyatāṃ śruteḥ
04178 sā ca bheda-apratikṣepāt sāmānyānāṃ na vidyate
04178 vṛkṣo na śiṃśapā eva iti yathā prakaraṇe kvacit
04179 sarva-śruter eka-vṛttirn niṣedhaḥ syān na tāvatā
04180 jñāpya-jñāpakayor bhedād dharmiṇo hetu-bhāvinaḥ
04180 asiddher jñāpakatvasya dharmy-asiddhaḥ sva-sādhane
04181 dharma-dharmi-vivekasya sarva-bhāveṣv asiddhitaḥ
04181 sarvatra doṣas tulyaś cen na saṃvṛtyā viśeṣataḥ
04182 paramārtha-vicāreṣu tathābhūta-prasiddhitaḥ
04182 tattvānyatvaṃ padārtheṣu sāṃvṛteṣu niṣidhyate
04183 anumāna-anumeya-artha-vyavahāra-sthitis tv iyam
04183 bhedaṃ pratyaya-saṃsiddham avalambya ca kalpyate
04184 yathāsvaṃ bheda-niṣṭheṣu pratyayeṣu vivekinaḥ
04184 dharmī dharmāś ca bhāsante vyavahāras tad-āśrayaḥ
04185 vyavahāra-upanīto atra sa eva aśliṣṭa-bheda-dhīḥ
04185 sādhyaḥ sādhanatāṃ nītas tena asiddhaḥ prakāśitaḥ
04186 bheda-sāmānyayor dharma-bhedād aṅga-aṅgitā tataḥ
04186 yathā anityaḥ prayatna-utthaḥ prayatna-utthatayā dhvaniḥ
04187 pakṣa-aṅgatve apy abādhatvān na asiddhir bhinna-dharmiṇi
04187 yathā aśvo na viṣāṇitvād eṣa piṇḍo viṣāṇavān
04188 sādhya-kāla-aṅgatā vā na nivṛtter upalakṣya tat
04188 viśeṣo api pratijñā-artho dharma-bhedān na yujyate
04189 pakṣa-dharma-prabhedena sukha-grahaṇa-siddhaye
04189 hetu-prakaraṇa-arthasya sūtra-saṃkṣepa ucyate
04190 ayogaṃ yogam aparair atyantāyogam eva ca
04190 vyavacchinatti dharmasya nipāto vyatirecakaḥ
04191 viśeṣaṇa-viśeṣyābhyāṃ kriyayā ca sahoditaḥ
04191 vivakṣāto prayoge api tasya artho ayaṃ pratīyate
04192 vyavaccheda-phalaṃ vākyaṃ yataś caitro dhanurdharaḥ
04192 pārtho dhanurdharo nīlaṃ sarojam iti vā yathā
04193 pratiyogi-vyavacchedas tatra apy artheṣu gamyate
04193 tathā prasiddheḥ sāmarthyād vivakṣā-anugamād dhvaneḥ
04194 tad ayogavyavacchedād dharmi-dharma-viśeṣaṇam
04194 tad-viśiṣṭatayā dharmo na niranvaya-doṣa-bhāk
04195 svabhāva-kārya-siddhy-arthaṃ dvau dvau hetu-viparyayau
04195 vivādād bheda-sāmānye śeṣo vyāvṛtti-sādhanaḥ
04196 na hi svabhāvād anyena vyāptir gamyasya kāraṇe

04196 sambhavād vyabhicārasya dvidhā vṛtti-phalaṃ tataḥ
04197 prayatnānantaraṃ jñānaṃ prāk sato niyamena na
04197 tasya āvṛtty-akṣa-śabdeṣu sarvathā anupayogataḥ
04198 kadācin nirapekṣasya kārya-ākṛti-virodhataḥ
04198 kādācitka-phalaṃ siddhaṃ tal-liṅgaṃ jñānam īdṛśam
04199 etena eva prasiddho api svabhāvasya pṛthak kṛtiḥ
04199 kāryeṇa saha nirdeśe mā jñāsīt sarvam īdṛśam
04200 vyutpatty-arthī ca hetu-uktir ukta-artha-anumitau kṛtā
04200 prabheda-mātram ākhyātaṃ lakṣaṇaṃ tu na bhidyate
04201 tena atra kārya-liṅgena svabhāvo apy ekadeśa-bhāk
04201 sadṛśa-udāhṛtiś ca ataḥ prayatnād vyakti-janmanaḥ
04202 yan nāntarīyakā sattā yo vā ātmā svo avibhāgavān
04202 sa tena avyabhicārī syād ity arthaṃ tat prabhedanam
04203 saṃyogy-ādiṣu yeṣv asti pratibandho na tādṛśam
04203 na te hetava ity uktaṃ vyabhicārasya sambhavāt
04204 sati vā pratibandhes tu sa eva gati-sādhanaḥ
04204 niyamo hy avinābhāvo anityaś ca na sādhanam
04205 aikāntikatvaṃ vyāvṛtter avinābhāva ucyate
04205 tac ca na apratibaddheṣu tata eva anvaya-sthitiḥ
04206 svātmatve hetu-bhāve vā siddhe hi vyatirekitā
04206 sidhyaty ato viśeṣe na vyatireko na ca anvayaḥ
04207 adṛṣṭi-mātram ādāya kevalaṃ vyatirekitā
04207 uktā anaikāntikas tasmād anyathā gamako bhavet
04208 prāṇa-ādy-abhāvo nairātmya-vyāptī iti vinivartane
04208 ātmano vinivarteta prāṇa-ādir yadi tac ca na
04209 anyasya vinivṛttyā anya-vinivṛtter ayogataḥ
04209 tadātmā tat-prasūtaś cen na etad ātma-upalambhane
04210 tasya upalabdhāv agatāv agatau ca prasidhyati
04210 te ca atyantaparokṣasya dṛṣṭy-adṛṣṭī na sidhyataḥ
04211 anyatra adṛṣṭa-rūpasya ghaṭa-ādau na iti vā kutaḥ
04211 ajñāta-vyatirekasya vyāvṛtter vyāpitā kutaḥ
04212 prāṇa-ādeś ca kvacid dṛṣṭyā sattva-asattvaṃ pratīyate
04212 tathā ātmā yadi dṛśyeta sattva-asattvaṃ pratīyate
04213 yasya hetor abhāvena ghaṭe prāṇo na dṛśyate
04213 dehe api yady asau na syād yukto dehena sambhavaḥ
04214 bhinne api kiṃcit sādharmyād yadi tattvaṃ pratīyate
04214 prameyatvād ghaṭa-ādīnāṃ sātmatvaṃ kiṃ na mīyate
04215 aniṣṭaṃ cet pramāṇaṃ hi sarva-iṣṭīnāṃ nibandhanam
04215 bhāva-abhāva-vyavasthāṃ kaḥ kartuṃ tena vinā prabhuḥ
04216 smṛti-icchā-yatnajaḥ prāṇa-nimeṣa-ādis tad-udbhavaḥ

04216 viṣaya-indriya-cittibhyas tāḥ sva-jāti-samudbhavāḥ
04217 anyonya-pratyaya-apekṣā anvaya-vyatireka-bhāk
04217 etāv atyātmabhāvo ayam anavasthā-anya-kalpane
04218 śrāvaṇatvena tat-tulyaṃ prāṇa-ādi-vyabhicārataḥ
04218 na tasya vyabhicāritvād vyatireke api cet katham
04219 na asādhyād eva viśleṣas tasya nanv evam ucyate
04219 sādhye anuvṛtty-abhāvo arthāt tasya anyatra apy asau samaḥ
04220 asādhyād eva viccheda iti sādhye astitā ucyate
04220 arthāpattyā ata eva uktam ekena dvaya-darśanam
04221 īdṛg-avyabhicāro ato ananvayeṣu na sidhyati
04221 pratiṣedha-niṣedhaś ca vidhānāt kīdṛśo aparaḥ
04222 nivṛttirn na asataḥ sādhyād asādhyeṣv eva no tataḥ
04222 na iti sā eva nivṛttiḥ kiṃ nivṛtter asato matā
04223 nivṛtty-abhāvas tu vidhir vastu-bhāvo asato api san
04223 vastv-abhāvas tu na asti iti paśya bāndhya-vijṛmbhitam
04224 nivṛttir yadi tasmin na hetor vṛttiḥ kiṃ niṣidhyate
04224 sā api na pratiṣedho ayaṃ nivṛttiḥ kiṃ niṣidhyate
04225 vidhānaṃ pratiṣedhaṃ ca muktvā śābdo asti na aparaḥ
04225 vyavahāraḥ sa ca asatsu na iti prāptā atra mūkatā
04226 satāṃ ca na niṣedho asti so asatsu ca na vidyate
04226 jagaty anena nyāyena nañ-arthaḥ pralayaṃ gataḥ
04227 deśa-kāla-niṣedhaś ced yathā asti sa niṣidhyate
04227 na tathā na yathā so asti tathā api na niṣidhyate
04228 tasmād āśritya śabda-arthaṃ bhāva-abhāva-samāśrayam
04228 abāhya-āśrayam atra iṣṭaṃ sarvaṃ vidhi-niṣedhanam
04229 tābhyāṃ sa dharmī sambaddhaḥ khyāty-abhāve api tādṛśaḥ
04229 śabda-pravṛtter asti iti so api iṣṭo vyavahāra-bhāk
04230 anyathā syāt padārthānāṃ vidhāna-pratiṣedhane
04230 eka-dharmasya sarvātma-vidhāna-pratiṣedhanam
04231 anānā-ātma-ātmatayā bhede nānā-vidhi-niṣedha-vat
04231 eka-dharmiṇy asaṃhāro vidhāna-pratiṣedhayoḥ
04232 ekaṃ dharmiṇam uddiśya nānā-dharma-samāśrayam
04232 vidhāv ekasya tad-bhājām iva anyeṣām upekṣakam
04233 niṣedhe tad-viviktaṃ ca tad anyeṣām apekṣakam
04233 vyavahāram asatya-arthaṃ prakalpayati dhīr yathā
04234 taṃ tathā eva avikalpya-artha-bheda-āśrayam upāgatāḥ
04234 anādi-vāsanā-udbhūtaṃ bādhante arthaṃ na laukikam
04235 tat-phalo atat-phalaś ca artho bhinna ekas tatas tataḥ
04235 tais tair upaplavairn nīta-saṃcaya-apacayair iva
04236 atadvān api sambandhāt kutaścid upanīyate

04236 dṛṣṭiṃ bheda-āśrayais te api tasmād ajñāta-viplavāḥ
04237 sattā-sādhana-vṛtteś ca sandigdhaḥ syād asan na saḥ
04237 asattvaṃ ca abhyupagamād apramāṇān na yujyate
04238 asato avyatireke api sapakṣād vinivartanam
04238 sandigdhaṃ tasya sandehād vipakṣād vinivartanam
04239 ekatra niyame siddhe sidhyaty anya-nivartanam
04239 dvairāśye saty adṛṣṭe api syād adṛṣṭeṣu saṃśayaḥ
04240 avyakti-vyāpino apy arthāḥ santi taj-jāti-bhāvinaḥ
04240 kvacin na niyamo dṛṣṭyā pārthiva-aloha-lekhya-vat
04241 bhāve virodhasya adṛṣṭau kaḥ sandehaṃ nivartayet
04241 kvacid viniyamāt ko anyas tat-kārya-ātmatayā sa ca
04242 nairātmyād api tena asya sandigdhaṃ vinivartanam
04242 astu nāma tathā apy ātmā na anairātmyāt prasidhyati
04243 yena asau vyatirekasya na abhāvaṃ bhāvam icchati
04243 yathā na avyatireke api prāṇa-ādirn na sapakṣataḥ
04244 sapakṣa-avyatirekī ced hetur hetur ato anvayī
04244 na anvayy avyatirekī ced anairātmyaṃ na sātmakam
04245 yan nāntarīyakaḥ svātmā yasya siddhaḥ pravṛttiṣu
04245 nivartakaḥ sa eva ataḥ pravṛttau ca pravartakaḥ
04246 nāntarīyakatā sā ca sādhanaṃ samapekṣate
04246 kārye dṛṣṭir adṛṣṭiś ca kāryakāraṇatā hi te
04247 artha-antarasya tad-bhāve abhāvo niyamato agatiḥ
04247 abhāva-asambhavāt teṣām abhāve nitya-bhāvinaḥ
04248 kārya-svabhāva-bhedānāṃ kāraṇebhyaḥ samudbhavāt
04248 tair vinā bhavato anyasmāt tajjaṃ rūpaṃ kathaṃ bhavet
04249 sāmagrī-śakti-bhedād hi vastūnāṃ viśvarūpatā
04249 sā cen na bhedikā prāptam eka-rūpam idaṃ jagat
04250 bhedaka-abhedakatve syād vyāhatā bhinna-rūpatā
04250 ekasya nānā-rūpatve dve rūpe pāvaka-itarau
04251 tat tasya ajananaṃ rūpam anyasya yadi sā eva sā
04251 na tasya ajananaṃ rūpaṃ tat tasyāḥ sambhavet katham
04252 tataḥ svabhāvau niyatāv anyonyaṃ hetu-kāryayoḥ
04252 tasmāt sva-dṛṣṭāv iva tad dṛṣṭe kārye api gamyate
04253 ekaṃ katham anekasmāt kleda-vad dugdha-vāriṇaḥ
04253 drava-śakter yataḥ kledaḥ sā tv ekā eva dvayor api
04254 bhinna-abhinnaḥ kim asya ātmā bhinno atha dravatā katham
04254 abhinnā ity ucyate buddhes tad-rūpāyā abhedataḥ
04255 tadvad bhede api dahano dahana-pratyaya-āśrayaḥ
04255 yena aṃśena adadhad dhūmaṃ tena aṃśena tathā gatiḥ
04256 dahana-pratyaya-aṅgād eva anya-apekṣāt samudbhavāt

04256 dhūmo atad-vyabhicāri iti siddhaṃ kāryaṃ tathā param
04257 dhūma-indhana-vikāra-aṅgatā-pade dahana-sthiteḥ
04257 anagniś ced adhūmo asau sadhūmaś cet sapāvakaḥ
04258 nāntarīyakatā jñeyā yathāsvaṃ hetv-apekṣayā
04258 svabhāvasya yathoktaṃ prāk vināśa-kṛtakatvayoḥ
04259 ahetutva-gati-nyāyaḥ sarvo ayaṃ vyatirekiṇaḥ
04259 abhyūhyaḥ śrāvaṇatva-ukteḥ kṛtāyāḥ sāmya-dṛṣṭaye
04260 hetu-svabhāva-vyāvṛttyā eva artha-vyāvṛtti-varṇanāt
04260 siddha-udāharaṇā ity ukta-anupalabdhiḥ pṛthag na tu
04261 tatra apy adṛśyāt puruṣāt prāṇa-āder anivartanāt
04261 sandeha-hetutā-ākhyātyā dṛśya-arthe sā iti sūcitam
04262 anaṅgīkṛta-vastv-aṃśo niṣedhaḥ sādhyate nayā
04262 vastuny api tu pūrvābhyāṃ paryudāso vidhānataḥ
04263 tatra upalabhyeṣv astitvam upalabdher na ca aparam
04263 ity ajña-jñāpanāya eka-anupākhya-udāhṛtir matā
04264 viṣaya-asattvatas tatra viṣayi pratiṣidhyate
04264 jñāna-abhidhāna-sandehaṃ yathā adāhād apāvakaḥ
04265 tathā anyā na upalabhyeṣu na astitā anupalambhanāt
04265 taj-jñāna-śabdāḥ sādhyante tadbhāvāt tan-nibandhanāḥ
04266 siddho hi vyavahāro ayaṃ dṛśya-adṛṣṭāv asann iti
04266 tasyāḥ siddhāv asandigdhau tat-kāryatve api dhī-dhvanī
04267 vidyamāne hi viṣaye mohād atra ananubruvan
04267 kevalaṃ siddha-sādharmyāt smāryate samayaṃ paraḥ
04268 kāryakāraṇatā yadvat sādhyate dṛṣṭy-adṛṣṭitaḥ
04268 kārya-ādi-śabdā hi tayor vyavahārāya kalpitāḥ
04269 kāraṇāt kārya-saṃsiddhiḥ svabhāva-antargamād iyam
04269 hetu-prabheda-ākhyāyena darśita-udāhṛtiḥ pṛthak
04270 eka-upalambha-anubhavād idaṃ na upalabhe iti
04270 buddher upalabhe vā iti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ
04271 viśeṣo gamyate arthānāṃ viśiṣṭād eva vedanāt
04271 tathābhūta-ātma-saṃvittir bheda-dhī-hetur asya ca
04272 tasmāt svato dhiyor bheda-siddhis tābhyāṃ tad-arthayoḥ
04272 anyathā hy anavasthānād bhedaḥ sidhyen na kasyacit
04273 viśiṣṭa-rūpa-anubhavān na ato anya-anya-nirākriyā
04273 tad-viśiṣṭa-upalambho ataḥ tasya apy anupalambhanam
04274 tasmād anupalambho ayaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ
04274 sva-mātra-vṛtter gamakas tad-abhāva-vyavasthiteḥ
04275 anyathā arthasya nāstitvaṃ gamyate anupalambhataḥ
04275 upalambhasya nāstitvam anyena ity anavasthitiḥ
04276 adṛśye niścaya-ayogāt sthitir anyatra vāryate

04276 yathā aliṅgo anya-sattveṣu vikalpa-ādir na sidhyati
04277 aniścaya-phalā hy eṣā na alaṃ vyāvṛtti-sādhane
04277 ādyā adhikriyate hetor niścayena eva sādhane
04278 tasyāḥ svayaṃ prayogeṣu svarūpaṃ vā prayujyate
04278 artha-bādhana-rūpaṃ vā bhāve bhāvād abhāvataḥ
04279 anyonya-bheda-siddher vā dhruva-bhāva-vināśa-vat
04279 pramāṇa-antara-bādhād vā sāpekṣa-dhruva-bhāva-vat
04280 hetv-antara-samūhasya saṃnidhau niyamaḥ kutaḥ
04280 bhāva-hetu-bhavatve kiṃ pāraṃparya-pariśramaiḥ
04281 nāśanaṃ janayitvā anyaṃ sa hetus tasya nāśanaḥ
04281 tam eva naśvaraṃ bhāvaṃ janayed yadi kiṃ bhavet
04282 ātma-upakārakaḥ kaḥ syāt tasya siddha-ātmanaḥ sataḥ
04282 na ātma-upakārakaḥ kaḥ syāt tena yaḥ samapekṣyate
04283 anapekṣaś ca kiṃ bhāvo atathābhūtaḥ kadācana
04283 yathā na kṣepa-bhāg iṣṭaḥ sa eva udbhūta-nāśakaḥ
04284 kṣaṇam apy anapekṣatve bhāvo bhāvasya na iti cet
04284 bhāvo hi sa tathābhūto abhāve bhāvas tathā katham
04285 ye apara-apekṣa-tadbhāvās tadbhāva-niyatā hi te
04285 asambhavād vibandhe ca sāmagrī kārya-karmaṇi
04286 anadhyavasita-avagāhanam analpa-dhī-śaktinā apy
04286 adṛṣṭa-paramārtha-sāram adhika-abhiyogair api
04286 mataṃ mama jagaty alabdha-sadṛśa-pratigrāhakam
04286 prayāsyati payonidheḥ paya iva sva-dehe jarām

Original text: Pramāṇavārttikakārikā (without the svārthānumāna-chapter) · Edition: d Y. MIYASAKA, Pramanavarttika-Karika (Sanskrit and Tibetan). Acta Indologica 2, 1971/72, 1-206. [The chapters II, III of our ordering correspond to the chapters I, II of Miyasaka's edition] · Data entry Motoi Ono · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc