Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pramāṇavārttika · Chapter 3

3.1

tṛtīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ
svopajñavṛttisahitaḥ
pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetustridhaiva saḥ /
avinābhāvaniyamāddhetvābhāsāstato 'pare

3.2

kārya svabhāvairyāvadbhiravinābhāvi kāraṇe /
hetuḥ svabhāve bhāvo 'pi bhāvamātrānurodhini

3.3

apravṛttiḥ pramāṇānām apravṛttiphalāsati /
asajjñānaphalā kācid hetubhedavyapekṣayā

3.4

viruddhakāryoḥ siddhirasiddhirhetubhāvayoḥ /
dṛśyātmanorabhāvārthānupalabdhiścaturvidhā

3.5

tadviruddhinimittasya yopalabdhiḥ prayujyate /
nimittayorviruddhatvābhāve sā vyabhicāriṇī

3.6

iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālāadyapekṣaṇam /
anyathā vyabhicāri syāt bhasmevāśītasādhane

3.7

hetunā yaḥ samagreṇa kāyātpādo 'numīyate /
arthāntarānapekṣatvāt sa svabhāvo 'nuvarnitaḥ

3.8

sāmagrīphalaśaktīnāṃ pariṇāmānubandhini /
anaikāntikatā kārye pratibandhasya sambhavāt

3.9

ekasāmagryadhīnasya rūpāde rasato gatiḥ /
hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat

3.10

śaktipravṛttyā na vinā rasaḥ saivānyakāraṇam /
ityatītaikakālānāṃ gatistastatkāryaliṅgajā

3.11

hetunā yo 'samagreṇa kāryotpādo 'numīyate /
taccheṣavadasāmarthyād dehād rāgānumānavat

3.12

vipakṣe 'dṛṣṭimātreṇa kāryasāmānyadarśanāt /
hetujñānaṃ pramāṇābhaṃ vacanād rāgitādivat

3.13

na cādarśanamātreṇa vipakṣe 'vyabhicāritā /
sambhāvyavyabhicāritvāt sthālītaṇḍulapākavat

3.14

yasyādarśanamātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate /
tasya saṃśayahetutvāccheṣavat tadudāhṛtam

3.15

hetostriṣvapi rūpeṣu niścayastena varṇitaḥ /
asiddhaviparītārthavyabhicārivipakṣataḥ

3.16

vyabhicārivipakṣeṇa vadharmyavacanaṃ ca yat /
yadyadṛṣṭiphalaṃ tacca tadanukte 'pi gamyate

3.17

na ca nāstīti vacanāt tannāstyeva yathā yadi /
nāsti sa khyāpyate nyāyastadā nāstīti gamyate

3.18

yadyadṛṣṭau nivṛttiḥ syāccheṣavad vyabhicāri kim /
vyatirekyapi hetuḥ syānna vācyāasiddhiyojanā

3.19

viśeṣasya vyavacchedahetutā syādadarśanāt /
pramāṇāntarabādhā cennedānīṃ nāstitādṛśaḥ

3.20

tathānyatrāpi sambhāvyaṃ pramāṇāntarabādhanam /
dṛṣṭāyuktiradṛṣṭeśca syāt sparśasyavirodhinī

3.21

deśādibhedād dṛśyante bhinnā dravyeṣu śaktayaḥ /
tatraikadṛṣṭyā nānyatra yuktastadbhāvaniścayaḥ

3.22

ātmamṛccetanādīnāṃ yo 'bhāvasyāprasādhakaḥ /
sa evānupalambhaḥ kiṃ hetvabhāvasya sādhakaḥ

3.23

tasmāt tanmātrasambaddhaḥ svabhāvo bhāvameva vā /
nirvatayet kāraṇaṃ vā kāyamavyabhicārataḥ

3.24

anyathakanivṛttayānyavinivṛttiḥ kathaṃ bhavet /
nāścavāniti martyena na bhāvyaṃ gomatāpi kim

3.25

sannidhānāt tathaikasya kathamanyasya sannidhiḥ /
gomānityeva martyena bhāvyamaśvavatāpi kim

3.26

tasmād vaidharmyadṛṣṭānte neṣṭo 'vaśyamihāśrayaḥ /
tadabhāve ca tanneti vacanādapi tadgatiḥ

3.27

tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ /
khyāpyete viduṣāṃ vācyo hetureva hi kevalaḥ

3.28

tenaiva jñātasambandhe dvayoranyataroktitaḥ /
arthāpattyā dvitīye 'pi smṛtiḥ samupajāyate

3.29

hetusvabhāvābhāvo 'taḥ pratiṣedhe ca kasyacit /
hetuḥ, yuktopalambhasya tasya cānupalambhanam

3.30

itīyaṃ trividhokta 'pyanupalabdhiranekadhā /
tattadviriddhādyagatibhedaprayogataḥ

3.31

kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt /
avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt

3.32

avaśyaṃbhāvaniyamaḥ kaḥ parasyānyathā paraiḥ /
arthāntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat

3.33

arthāntaranimitto hi dharmaḥ syādanya eva saḥ /
paśyād bhāvānna hetutvaṃ phale 'pyekāntatā kutaḥ

3.34

kārya dhūmo hutabhujaḥ kāyadharmānuvṛttitaḥ /
tasyābhāve tu sa bhavan hetumatāṃ vilaṅghayet

3.35

nityaṃ sattvamasattvaṃ vāhetoranyānapekṣaṇāt /
apekṣātaśca bhāvānāṃ kādācitkasya sambhavaḥ

3.36

agnisvabhāvaḥ śakramya mūrdhā yadyagnireva saḥ /
athānagnisvabhāvo 'sau dhūmastatra kathaṃ bhavet

3.37

dhūmahetusvabhāvo hi vahnistacchaktibhedavān /
adhūmahetordhūmasya bhāve sa syādahetukaḥ

3.38

anvayavyatirekād yo yasya dṛṣṭo 'nuvartakaḥ /
svabhāvastasya taddheturato bhinnānna sambhavaḥ

3.39

svabhāve 'pyavinābhāvo bhāvamātrānurodhini /
tadbhāve svayambhāvasyābhāvaḥ syādabhedataḥ

3.40

sarve bhāvāḥ svabhāvena svasvabhāvavyavasthiteḥ /
svabhāvaparabhāvābhyāṃ yasmād vyāvṛttibhāginaḥ

3.41

tasmād yato yato 'rthānāṃ vyāvṛttistannibandhanāḥ /
jātibhedāḥ prakalpyante tadviśeṣāvagāhinaḥ

3.42

tasmād viśeṣo yo yena dharmeṇa sampratīyate /
na da śakyastato 'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ

3.43

ekasyārthasvabhāvasya pratyakṣasya sataḥ svayam /
ko 'nyo bhāgo na dṛṣṭaḥ syād yaḥ pramāṇaiḥ parīkṣyate

3.44

no ced bhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram /
śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt

3.45

tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa evākhilo guṇaḥ /
bhrānterniścīyate neti sādhanaṃ sampravartate

3.46

vastugrahe 'manumānācca dharmasyaikasya niścaye /
sarvagraho hyapohe tu nāyaṃ doṣaḥ prasajyate

3.47

tasmādapohaviṣayamiti liṅgaṃ prakīrtitam /
anyathā dharmiṇaḥ siddhavasiddhaṃ kimataḥ param

3.48

kvacit sāmānyaviṣayaṃ dṛṣṭe jñānamaliṅgajam /
kathamanyopohaviṣayaṃ tanmātrāpohagocaram

3.49

niścayāropamanasirbādhyabādhakabhāvataḥ /
samāropaviveke 'sya pravṛttiriti gamyate

3.50

yāvantoṃ 'śasamāropāstannirāse viniścayāḥ /
tāvanta eva śabdāśca tena te bhinnagocarāḥ

3.51

anyathaikena śabdena vyāpta ekatra vastuni /
buddh yā vā nānyavisaya iti paryāyatā bhavet

3.52

yasyāpi nānopādherdhīrgrāhikārthasya bhedinaḥ /
nānopādhyupakārāṅgaśaktyabhinnātmano grahe

3.53

sarvātmanopakāryasya ko bhedaḥ syādaniścitaḥ /
tayorātmani sambandhādekajñāne dvayagrahaḥ

3.54

dharmopakāraśaktīnāṃ bhede tāstasya kiṃ yadi /
nopakārastatastāsāṃ tadā syādanavasthitiḥ

3.55

ekopakārake grāhye nopakārāstato 'pare /
dṛṣṭe tasminnadṛṣṭāśca tadgrahe sakalagrahaḥ

3.56

yadi bhrāntinivṛttyartha gṛhīte 'pyanyadiṣyate /
tadvyavacchedaviṣayaṃ siddhaṃ tadvat tato 'param

3.57

asamāropaviṣaye vṛtte rapi ca niścayaiḥ /
yanna niścīyate rūpaṃ tat teṣāṃ viṣayaḥ katham

3.58

pratyakṣeṇa gṛhīte 'pi viśerṣe 'śavibarjite /
yadviśeṣāvasāye 'sti pratyayaḥ sa pratīyate

3.59

tatrāpi cānyavyāvṛttiranyavyāvṛtta ityapi /
śabdāśca niścayāścaiva nimittamanurindhate

3.60

dvayorekābhidhāne 'pi bibhaktirvyatirekiṇī /
bhinnamarthamivānveti vācyaleśaviśeṣataḥ

3.61

bhedāntarapratikṣe pāpratikṣepau tayordvayoḥ /
padaṃ saṃketabhedasya jñātṛvāñchānuridhinaḥ

3.62

bhedo 'yameva sarvatra dravyabhāvābhidhāyinoḥ /
śabdayoorna tayorvācye viśeṣastena kaścana

3.63

jijñāpayiṣurartha taṃ taddhitena taṃ taddhitena kṛtāpi vā /
antena vā yadi brū yāt bhedo nāsti tataḥ paraḥ

3.64

tenānyāpohaviṣaye tadvatpakṣopavarṇanam /
pratyākhyātaṃ pṛthaktve hi syād doṣo jātitadvatoḥ

3.65

yeṣāṃ vastuvaśā vāco na voivakṣāparāśrayāḥ /
ṣaṣṭhīvacanabhedādi codyaṃ tān prati yuktimat

3.66

yad yathā vācakatvena vaktṛbhirviniyamyate /
anapekṣitavāhyārtha tat tathā vācakaṃ vacaḥ

3.67

dārāḥ ṣaṇṇagarītyādau bhedābhedavyavasthiteḥ /
khasya svabhāvaḥ khatvaṃ cetyatra vā kiṃ nibandhanam

3.68

pararūpaṃ svarūpeṇa yayā saṃvriyate dhiyā /
ekārthapratibhāsinyā bhāvānāśritya bhedinaḥ

3.69

tayā saṃvṛtanānātvāḥ saṃvṛtyā bhedinaḥ svayam /
abhedina ivābhānti bhāvā rūpeṇa kenacit

3.70

tasyā abhiprāyavaśāt sāmānyaṃ sat prakīrtitam /
tadasat paramārthena yathā saṅkalpitaṃ tayā

3.71

vyaktayo nānuyantyanyasanuyāyi na bhāsate /
jñānādavyatiriktaṃ vā kathamarthāntaraṃ vrajet

3.72

tasmānmithyāvikalpo 'yamartheṣvekātmatāgrahaḥ /
itaretarabhedo 'sya bījaṃ saṃjñā yadarthikā

3.73

ekapratyavamarśārthajñānādye kāthasādhane /
bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat

3.74

jvarādiśamane kāścit saha pratyekameva vā /
dṛṣṭā yathā vauṣadhayo nānātve 'pi na cāparāḥ

3.75

aviśeṣānna sāmānyamaviśeṣaprasaṅgataḥ /
tāsāṃ kṣetrādibhede 'pi dhrauvyāccānupakārataḥ

3.76

tatsvabhāvagrahād yā dhīstadarthe vāpyanarthikā /
vikalpikātatkāryārthabhedaniṣṭhā prajāyate

3.77

tasyāṃ yadrū pamābhāti bāhyamekamivānyataḥ /
vyāvṛttamiva nistattvaṃ parīkṣānaṅgabhāvataḥ

3.78

arthā jñānaniviṣṭāsta evaṃ vyāvṛttarūpakāḥ /
abhinnā iva cābhānti vyāvṛttāḥ punaranyataḥ

3.79

ta eva teṣāṃ sāmānyasamānādhāragocaraiḥ /
jñānābhidhānairmithyārtho vyavahāraḥ pratanyate

3.80

sa ca sarvaḥ padārthānāmanyonyābhāvasaṃśrayaḥ /
tenānyāpohaviṣayo vastumābhasya cāśrayaḥ

3.81

yatrāsti vastusambandho yathoktānumitau yathā /
nānyatra bhrāntisāmye 'pi dīpatejo maṇau yathā

3.82

tatraikakāryo 'neko 'pi tadakāryānyatāśrayaḥ /
ekatvenābhidhājñānairvyavahāraḥ pratāryate

3.83

tato 'nekakṛdeko 'pi tadbhāvaparidīpane /
atatkāryārthabhedena nānādharmā pratīyate

3.84

yathāpratīti kathitaḥ śabdārtho 'sāvasannapi /
samānādhikaraṇyaṃ ca vastunyasya na sambhavaḥ

3.85

dharmadharmivyasthānaṃ bhedo 'bhedaśca yādṛśaḥ /
asamīkṣitatattvārtho yathā loke pratīyate

3.86

taṃ tathaiva samāśritya sādhyasādhanaṃsaṃsthitiḥ /
paramārthāvatārāya vidvadbhiravakalpyate

3.87

saṃsṛjyante na bhidyante svato 'rthāḥ pāramārthikāḥ /
rūpamekamanekaṃ ca teṣu buddherupaplavaḥ

3.88

bhedastato 'yaṃ bauddhe 'rthe sāmānyaṃ bheda ityapi /
tasyaiva cānyavyāvṛttyā dharmabhedaḥ prakalpyate

3.89

sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanahānitaḥ /
bhedaḥ sāmānyasaṃsṛṣṭo grāhyo nātra svalakṣaṇam

3.90

samānabhinnādyākārairna tad grāhyaṃ kathaṃcana /
bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ

3.91

tadrū paṃ sarvato bhinnaṃ tathā tatpratipādikā /
na śrutiḥ kalpanā vāsti samānyenaiva vṛttitaḥ

3.92

śabdāḥ saṃketitaṃ prāhurvyavahārāya sa smṛtaḥ /
tadā svalakṣaṇaṃ nāsti saṃketastena tatra na

3.93

api pravartteta pumān vijñāyārthakriyākṣamān /
tatsādhanāyetyartheṣu saṃyojyante 'bhidhākriyāḥ

3.94

tatrānarthakriyāyogyā jātistadvānalaṃ sa ca /
sākṣānna yojyate kasmādānantyāccedidaṃ samam

3.95

tatkāriṇāmatatkāribhedasāmye na kiṃ kṛtaḥ /
tadvaddoṣasya sāmyāccedastu jātiralaṃ parā

3.96

tadanyaparihāreṇa pravarteteti ca dhvaniḥ /
ucyate tena tebhyo 'syāvyavacchede kathaṃ ca saḥ

3.97

vyavacchedo 'sti cedasya nanvetāvat prayojanam /
śabdānāmiti kiṃ tatra sāmānyenāpareṇa vaḥ

3.98

jñānādyarthakriyāṃ tāṃ tāṃ dṛṣṭvā bhede 'pi kuvataḥ /
arthāṃ stadanyaviśleṣaviṣayairdhvanibhiḥ saha

3.99

saṃyojya pratyabhijñānaṃ kuryādapyanyadarśane /
parasyāpi na sā buddhiḥ sāmānyādeva kevalāt

3.100

nityaṃ tanmātravijñāne vyaktyajñānaprasaṅgataḥ /
tadā kadācit sambaddhasyāgṛhītasya tadvataḥ

3.101

tadvattāniścayo na syād vyavahārastataḥ katham /
ekavastusahāyāśced vyaktayo jñānakāraṇam

3.102

tadekaṃ vastu kiṃ tāsāṃ nānātvaṃ samapohati /
nānātvāccaikavijñānahetutā tāsu neṣyate

3.103

anekamapi yadye kamapekṣyābhinnabuddhikṛt /
tābhirvināpi pratyakaṃ kriyamāṇāṃ dhiyaṃ prati

3.104

tenaikenāpi sāmarthya tāsāṃ netyagraho dhiyā /
nīlādernetravijñāne pṛthak sāmarthyadarśanāt

3.105

śaktisiddhiḥ samūhe 'pi naivaṃ vyakteḥ kathañcana /
tāsāmanyatāmāpekṣyaṃ taccecchaktaṃ na kevalam

3.106

tadekamupakuryustāḥ kathamekāṃ dhiyaṃ ca na /
kārya ca tāsāṃ prāpto 'sau jananaṃ yadupakriyā

3.107

abhinnapratibhāsā dhīrna bhinneṣviti cenmatam /
pratibhāso dhiyā bhinnaḥ samānā iti tadgrahāt

3.108

kathaṃ tā bhinnadhīgrāhyāḥ samāścedekakāryatā /
sādṛśyaṃ nanu dhīḥ kārya tāsāṃ sā ca vibhidyate

3.109

ekapratyavamarśasya hetutvād dhīrabhedinī /
ekadhīhetubhāvena vyaktīnāmapyabhinnatā

3.110

sā cātatkāryaviśleṣastadanyasyānuvartinaḥ /
adṛṣṭeḥ pratiṣedhācca saṃketastadvidarthikaḥ

3.111

atatkārivivekena pravṛttyarthatayā śrutiḥ /
akāryakṛti tatkāritulyarūpāvabhāsinīm

3.112

dhiyaṃ vastupṛthagbhāvamātrabījāmanarthikām /
janayantyapyatatkāriparihārāṅgabhāvataḥ

3.113

vastubhedāśrayāccārthe na visaṃvādikā matā /
tato 'nyāpohaviṣayā tatkartrāśritabhāvataḥ

3.114

avṛkṣavyatirekeṇa vṛkṣārthagrahaṇe dvayam /
anyonyāśrayamityekagrahābhāve dvayāgrahaḥ

3.115

saṅketāsambhavastasmāditi kecit pracakṣate /
teṣāmavṛkṣāḥ saṃṅkete vyavacchinnā na vā yadi

3.116

vyavacchinnāḥ kathaṃ jñātāḥ prāgvṛkṣagrahaṇādṛte /
anirākaraṇe teṣāṃ saṃkete vyavahāriṇām

3.117

na syāt tatparihāreṇa pravṛttirvṛ kṣabhedavat /
avidhāya niṣidhyānyat pradarśyaikaṃ puraḥ sthitam

3.118

vṛkṣo 'yamiti saṃketaḥ kriyate tat prapadyate /
vyavahāre 'pi tenāyamadoṣa iti cet taruḥ

3.119

ayamapyayameveti prasaṅgo na nivartate /
ekapratyavamarśākhye jñāne ekatra hi sthitaḥ

3.120

prapattā tadataddhetūnarthān vibhajate svayam /
tadbuddhivartino bhāvān bhāto hetutayā dhiyaḥ

3.121

aheturūpavikalānekarūpāniva svayam /
bhedena pratipadyetetyuktirbhede niyujyate

3.122

taṃ tasyā pratiyatī dhīḥ bhrāntyaikaṃ vastvivekṣate /
kvacinniveśanāyārthe vinivartya kutaścana

3.123

buddheḥ prayujyate śabdastadarthasyāvadhāraṇāt /
vyartho 'nyathā prayogaḥ syāt tajjñeyādipadeṣvapi

3.124

vyavahāropanīteṣu vyavacchedyo 'sti kaścana /
niveśanaṃ ca yo yasmād bhidyate vinivartya tam

3.125

tadbhede bhidyamānānāṃ samānākārabhāsini /
sa cāyamanyavyāvṛttyā gamyate tasya vastunaḥ

3.126

kaścid bhāga iti prokto rūpaṃ nāsyāpi kiñcina /
tadgatāveva śabdebhyo gamyate 'nyanivartanam

3.127

na tatra gamyate kaścid viśiṣṭaḥ kenacit paraḥ /
na cāpi śabdo dvayakṛdanyonyābhāva ityasau

3.128

arūpo rūpattvena darśanaṃ buddhiviplavaḥ /
tenaivāparamārtho 'sāvanyathā na hi vastunaḥ

3.129

vyāvṛttirvastu bhavati bhedo 'syāsmāditiraṇāt /
ekārthaśleṣaviccheda eko vyāpriyate dhvaniḥ

3.130

liṅgaṃ vā tatra vicchinnaṃ vācyaṃ vastu na kiñcana /
yasyābhidhānato vastusāmarthyādakhile gatiḥ

3.131

bhavennānāphalaḥ śabda ekādhāro bhavatyataḥ /
vicchedaṃ sūcayannekamapratikṣipya vartate

3.132

yadānyat tena sa vyāpta ekatvena ca bhāsate /
sāmānadhikaraṇyaṃ syāt tadā buddhayanurodhataḥ

3.133

vastudharmasya saṃsparśo vicchedakaraṇe dhvaneḥ /
syāt satyaṃ sa hi tatreti naikavastvabhidhāyini

3.134

buddhāvabhāsamānasya dṛśyasyābhāvaniścayāt /
tenānyāpohaviṣayāḥ proktāḥ sāmānyāgocarāḥ

3.135

śabdāśca buddhayaścaiva vastunyeṣāmasambhavāt /
ekatvād vasturūpasya bhinnarūpā matiḥ kutaḥ

3.136

anvayavyatirekau vā naikasyaikārthagocarau /
abhedavyavahārāśca bhede syuranibandhanāḥ

3.137

sarvatra bhāvad vyāvṛtternaite doṣāḥ prasaṅginaḥ /
ekākāryeṣu bhāveṣu tatkāryaparicodane

3.138

gauravāśaktivaiphalyād bhedākhyāyāḥ samā śrutiḥ /
kṛtā bṛddhairatatkāryavyāvṛttivinibandhanā

3.139

na bhāve sarvabhāvānāṃ svasvabhāvavyavasthiteḥ /
yad rūpaṃ śābaleyasya bāhuleyasya nāsti tat

3.140

atatkāryaparāvṛttirdvayorapi ca vidyate /
arthābhedena ca vinā śabdābhedo na yujyate

3.141

tasmāt tatkāryatāpīṣṭā tatkāryādeva bhinnatā /
cakṣu rādau yathā rūpavijñānaikaphale kvacit

3.142

aviśeṣereṇa tatkāryacodanasambhave sati /
sakṛt sarvapratītyartha kaścit sāṃketikīṃ śrutim

3.143

kuryādṛte 'pi tadrū pasāmānyād vyatirekiṇaḥ /
ekavṛtteraneko 'pi yadyekaśrutimān bhavet

3.144

vṛttirādheyatā vyaktiriti tasminna yujyate /
nityasyānupakāryasvānnādhāraḥ pravisarpataḥ

3.145

śaktistaddeśajananaṃ kuṇḍāderbadarādiṣu /
na sambhavati sāpyatra tadabhāve 'pyavasthiteḥ

3.146

na sthitiḥ sāpyayuktaiva bhedābhedavivecane /
vijñānotpattiyogyatvāyātmanyanyānurodhi yat

3.147

tad vyaṅgyaṃ yogyatāyāśca kāraṇaṃ kārakaṃ matam /
prāgevāsya ca yogyatve tadapekṣā na yujyate

3.148

sāmānyasyāvikāryasya tatsāmānyavataḥ kutaḥ /
añjanāderiva vyakteḥ saṃskāro nendriyasya ca

3.149

pratipatterabhinnatvāt tadbhāvābhāvakālayoḥ /
vyañjakasya ca jātīnāṃ jātimattā yadīṣyate

3.150

prāpto gotvādinā tadvān pradīpādiḥ prakāśakaḥ /
vyakteranyātha vānanyā yeṣāṃ jātistu vidyate

3.151

teṣāṃ vyaktiṣvapūrvāsu kathaṃ sāmānyabuddhayaḥ /
ekatra tatsato 'nyatra darśanāsambhavāt sataḥ

3.152

ananyatve 'nvayābhāvādanyatve 'pyanapāśrayāt /
na yāti na ca tatrāsīdasti paścānna cāṃśavat

3.153

jahāti pūrva nādhāramaho vyasanasantatiḥ /
anyatra varttamānasya tato 'nyasthānajanmani

3.154

svasmādacalataḥ sthānād vṛttirityatiyuktimat /
yatrāsau varttate bhāvastena sambadhyate 'pi na

3.155

taddeśinañca vyāpnoti kimapyetanmahādbhutam /
vyaktyaivaikatra sā vyaktāabhedāt sarvatragā yadi

3.156

sarvatra dṛśyetābhedāt sāpi na vyaktapekṣiṇī /
byañjakasyāpratītau na vyaṅgyaṃ samyak pratīyate

3.157

viparyayaḥ punaḥ kasmādiṣṭaḥ sāmānyatadvatoḥ /
pācakādiṣvabhinnena vināpyarthena vācakaḥ

3.158

bhedānna hetuḥ karmāsya na jātiḥ karmasaṃśrayāt /
śrutyantaranimittatvāt sthityabhāvāccakarmaṇaḥ

3.159

asambandhānna sāmānyaṃ nāyuktaṃ śabdakāraṇāt /
atiprasaṃgāt karmāpi nāsat jñānābhidhānayoḥ

3.160

anaimittikatāpatteḥ na ca śaktirananvayāt /
sāmānyaṃ pācakatvādi yadi prāgeva tad bhavet

3.161

vyaktaṃ sattadivanno cenna paścādaviśeṣataḥ /
kriyopakārāpekṣasya vyañjakatve 'vikāriṇaḥ

3.162

nāpekṣātiśaye 'pyasya kṣaṇikatvāt kriyā kutaḥ /
tulye bhede yayā jāti pratyāsattyā prasarpati

3.163

kvacinnānyatra saivāstu śabdajñānanibandhanam /
na nivṛttiṃ vihāyāsti yadi bhāvānvayo 'paraḥ

3.164

ekasya kāryamanyasya na syādatyantabhedataḥ /
yadyekātmatayānekaḥ kāryasyaikasya kārakaḥ

3.165

ātmaikatrāpi vā so 'stīti vyarthāḥ syuḥ sahakāriṇaḥ /
napaityabhinnaṃ tad rūpaṃ viśeṣāḥ khalvapāyinaḥ

3.166

ekāpāye phalābhāvād viśeṣebhyastadudbhavaḥ /
sa pāramārthiko bhāvo ya evārthakriyākṣamaḥ

3.167

sa ca nānveti yonveti na tasmāt kāryasambhavaḥ /
tenātmanāpi bhede hi hetuḥ kaścinna cāparaḥ

3.168

svabhāvo 'yamabhede tu syātāṃ nośodbhavau sakṛt /
bhedo 'pi tena naivaṃ cet ya ekasmin vinaśyati

3.169

tiṣṭhatyātmā na tasyāto na syāt sāmānyabhedadhīḥ /
nivṛtterniḥsvabhāvatvāt nāsthānasthānakalpanā

3.170

upaplavaśca sāmānyadhiyastenāpyadūṣaṇā /
yat tasya janakaṃ rūpaṃ tato 'nyo janakaḥ katham

3.171

bhinnā viśeṣā janakāḥ astyabhedo 'pi teṣu cet /
tena te 'janakāḥ proktāḥ pratibhāso 'pi bhedakaḥ

3.172

ananyabhāk sa evārthastasya vyāvṛttayo 'pare /
tat kāryakāraṇaṃ coktaṃ tat svalakṣaṇamiṣyate

3.173

tattyāgāptiphalāḥ sarvāḥ puruṣāṇāṃ pravṛttayaḥ /
yathā bhedāviśeṣe 'pi na sarva sarvasādhanam

3.174

tathā bhedāviśeṣe 'pi na sarva sarvasādhanam /
bhede hi kārakaṃ kiñcid vastudharmatayā bhavet

3.175

abhede tu virudhyate tasyaikasya kriyākriye /
bhedo 'pyastyakriyātaśced na kuryuḥ sahakāriṇaḥ

3.176

paryāyeṇātha kartṛtvaṃ sa kiṃ tasyaiva vastunaḥ /
atyantabhedābhedau tu syātāṃ tadvati vastuni

3.177

anyonyaṃ vā tayorbhedḥ sadṛśāsadṛśātmanoḥ /
tayorapi bhaved bhedo yadi yenātmanā tayoḥ

3.178

bhedaḥ sāmānyamityetad yadi bhedastadātmanā /
bheda eva tathā ca syānniḥsāmānyaviśeṣatā

3.179

bhedasāmānyayoryadvad ghaṭādīnāṃ parasparam /
yamātmānaṃ puraskṛtya puruṣo 'yaṃ pravartate

3.180

tatsādhyaphalavāñchāvān bhedābhedau tadāśrayau /
cintyete svātmanā bhedo vyāvṛttyā ca samānatā

3.181

astyeva vastu nānveti pravṛttyādiprasaṅgataḥ /
etenaiva yadahrīkāḥ kimapyaślīlamākulam

3.182

pralapanti pratikṣiptaṃ tadapyekāntasambhavāt /
sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ

3.183

codito dadhi khādeti kimuṣṭraṃ nābhidhāvati /
athāstyatiśayaḥ kaścid yena bhedena varttate

3.184

sa eva dadhi so 'nyatra nāstītyanubhayaṃ param /
sarvātmatve ca sarveṣāṃ bhinnau syātāṃ na dhīdhvanī

3.185

bhedasaṃhāravādasya tadabhedādasambhavaḥ /
rūpābhāvādabhāvasya śabdā rūpābhidhāyinaḥ

3.186

nāśaṃkyā eva siddhāste 'to vyavacchedavācakāḥ /
upādhibhedāpekṣo vā svabhāvaḥ kevalo 'tha vā

3.187

ucyate sādhyasiddh yartha nāśe kāryatvasattvavat /
sattāsvabhāvo hetuścet sā sattā sādhyate katham

3.188

ananvayo hi bhedānāṃ vyāhato hetusādhyayoḥḥ /
bhāvopādānamātre tu sādhye sāmānyadharmiṇi

3.189

na kaścidarthaḥ siddhaḥ syādaniṣiddhaṃ ca tādṛśam /
upāttabhede sādhye 'smin bhaveddheturananvayaḥ

3.190

sattāyāṃ tena sādhyāyāṃ viśeṣaḥ sādhito bhavet /
aparāmṛṣṭatadbhede vastumātre tu sādhane

3.191

tanmātravyāpinaḥ sādhyasyānvayo na vihanyate /
nāsiddhe bhāvadharmo 'sti vyabhicāryubhayāśrayaḥ

3.192

dharmo viruddho 'bhāvasya sā sattā sādhyate katham /
siddhaḥ svabhāvo gamako vyāpakastasya niścitaḥ

3.193

gamyaḥ svabhāvastasyāyaṃ nivṛttau vā nivartakaḥ /
anityatve yathā kāryamakārya vāvināśini

3.194

ahetutvād vināśasya svabhāvādanubandhitā /
sāpekṣāṇāṃ hi bhāvānāṃ nāvaśyambhāvitekṣyate

3.195

bāhulye 'pi hi taddhetorbhavet kvacidasambhavaḥ /
etena vyabhicāritvamuktaṃ kāryāvyavasthiteḥ

3.196

sarveṣāṃ nāśahetūnāṃ hetumannāśavādinām /
asāmarthyācca taddhetorbhavatyeva svabhāvataḥ

3.197

yatra nāma bhavatyasmādanyatrāpi svabhāvataḥ /
yā kācid bhāvaviṣayānumitirdvividhaiva sā

3.198

svasādhye kāryabhāvābhyāṃ sambandhaniyamāt tayoḥ /
pravṛtterbuddhipūrvatvāt tadbhāvānupalambhane

3.199

pravarttitavyaṃ netyuktānupalabdheḥ pramāṇatā /
śāstrādhikāre 'sambaddhā bahavo 'rthā atīndriyāḥ

3.200

aliṅgāśca kathaṃ teṣāmabhāvo 'nupalabdhitaḥ /
sadasanniścayaphalā neti syād vāpramāṇatā

3.201

pramāṇamapi kācit syād liṅgātiśayabhāvinī /
svabhāvajñāpakājñānasyāyaṃ nyāya udāhṛtaḥ

3.202

kārye tu kārakājñānambhāvasyaiva sādhakam /
svabhāvānupalambhaśca svabhāve 'rthasya liṅgini

3.203

tadabhāvaḥ pratīyeta hetunā yadi kenacit /
dṛśyasya darśanābhāvakāraṇāsambhave sati

3.204

bhāvasyānupalabdhasya bhāvābhāvaḥ pratīyate /
viruddhasya ca bhāvasya bhāve tadbhāvabādhanāt

3.205

tadviruddhopalabdhau syādasattāyā viniścayaḥ /
anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ

3.206

śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ /
tasmin bhāvānupādāne sādhye 'syānupalambhanam

3.207

tathā heturna tasyavābhāvaḥ śabdaprayogataḥ /
paramārthaikatānatve śabdānāmanibandhanā

3.208

na syāt pravṛttirartheṣu darśanāntarabhediṣu /
atītājātayorvāpi na ca syādanṛtārthatā

3.209

vācaḥ kasyāścidityeṣā baiddhārthaviṣayā matā /
śabdārthāpahnave sādhye dharmādhāranirākṛteḥ

3.210

na sādhyaḥ samudāyaḥ syāt siddhau dharmaśca kevalaḥ /
sadasatpakṣabhedena śabdārthānapavādibhiḥ

3.211

vastveva cityate h yatra pratibaddhaḥ phalodayaḥ /
arthakriyāsamarthasya vicāraiḥ kiṃ parīkṣayā

3.212

ṣaṇḍhasya rūpe vairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣayā /
śabdārthaḥ kalpanājñānaviṣayatvena kalpitaḥ

3.213

dharmo vastvāśrayāsiddhirasyokto nyāyavādinā /
nāntarīyakatābhāvācchabdānāṃ vastubhissaha

3.214

nārthasiddhistataste hi vaktrabhiprāyasūcakāḥ /
āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā

3.215

sambaddhānuguṇopāyaṃ puruṣārthābhidhāyakam /
parīkṣādhikṛtaṃ vākyamato 'nadhikṛtaṃ param

3.216

pratakṣeṇānumānena dvividhenāpyabādhanam /
dṛṣṭādṛṣṭāthairorasyāvisaṃvādastadarthayoḥ

3.217

āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā /
buddheragatyābhihitā niṣiddhāpyasya gocare

3.218

heyopādeyatattvasya sopāyasya prasiddhitaḥ /
pradhānārthāvisaṃvādādanumānaṃ paratra vā

3.219

puruṣātiśayāpekṣaṃ yathārthamapare biduḥ /
iṣṭo 'yamarthaḥ pratyetuṃ śakyaḥ so 'tiśayo yadi

3.220

ayamevaṃ na vetyanyadoṣā nirdoṣatāpi vā /
durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhetyapare viduḥ

3.221

sarveṣāṃ savipakṣatvānnirhrāsātiśayaśritām /
sātmībhāvāt tadabhyāsād dīyerannāsravāḥ kvacit

3.222

nirupadravabhūtāthasvabhāvasya viparyayaiḥ /
na bādhā yatnavapve 'pi buddhestaspakṣapātataḥ

3.223

sarvāsāṃ doṣajātīnāṃ jātiḥ satkāyadarśanāt /
sāvidyā tatra tatsnehastasmād dveṣādisambhavaḥ

3.224

moho nidānaṃ doṣāṇāmata evābhidhīyate /
satkāyadṛṣṭiranyatra tatprahāṇe prahāṇataḥ

3.225

girāṃ mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣāśrayāt /
apauruṣeyaṃ satyārthamiti kecit pracakṣate

3.226

girāṃ satyatvahetūnāṃ guṇānāṃ puruṣāśrayāt /
apauruṣeyaṃ mithyārtha kiṃ netyanye pracakṣate

3.227

arthajñānapanaheturhi saṃketaḥ puruṣāśrayaḥ /
girāmapauruṣeyatve 'pyato mithyātvasambhavaḥ

3.228

sambandhāpauruṣeyatve syāt pratītirasaṃvidaḥ /
saṃketāt tadabhivyaktāvasamarthānyakalpanā

3.229

girāmekārthaniyame na syādarthāntare gatiḥ /
anekārthābhisambandhe viruddhavyaktisambhavaḥ

3.230

apauruṣeyatāyāśca vyarthā syāt parikalpanā /
vācyaśca heturbhinnānāṃ sambandhasya vyavasthiteḥ

3.231

asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syānnirarthatā /
saṃskāropagame mukhyaṃ gajasnānamidaṃ bhavet

3.232

sambandhināmanityatvānna sambandhe 'sti nityatā /
nityasyānupakāryatvādakurvāṇaśca nāśrayaḥ

3.233

artherataḥ sa śabdānāṃ saṃskāryaḥ puruṣairdhiyā /
arthaireva sahotpāde na svabhāvaviparyayaḥ

3.234

śabdeṣu yuktaḥ sambandhe nāyaṃ doṣo vikalpite /
nityatvādāśrayāpāye 'pyanāśo yadi jātivat

3.235

nityeṣvāśrayasāmathrya kiṃ yeneṣṭaḥ sa cāśrayaḥ /
jñānotpādanahetūnāṃ sambandhāt sahakāriṇām

3.236

tadutpādanayogyatvenotpattirvyaktiriṣyate /
ghaṭādiṣvapi yuktijñaiḥ aviśeṣe 'vikāriṇām

3.237

vyañjakaiḥ svaiḥ kṛtaḥ ko 'rtho vyaktāstaiste yato matāḥ /
sambandhasya ca vastutve syād bhedād buddhicitratā

3.238

tābhyāmabhede tāveva nāto 'nyā vastuno gatiḥ /
bhinnātvād vasturūpasya sabandhaḥ kalpanākṛtaḥ

3.239

sad dravyaṃ syāt parādhīnaṃ sambandho 'nyasya vā katham /
varṇā nirarthakāḥ santaḥ padādi parikalpitam

3.240

avastuni kathaṃ vṛttiḥ sambandhasyāsya vastunaḥ /
apauruṣeyatāpīṣṭā kartṛṇāmasmṛteḥ kila

3.241

santyasyāpyanuvaktāra iti dhig vyāpakaṃ tamaḥ /
yathāyamanyato 'śrutvā nemaṃ varṇapadakramam

3.242

vastuṃ samarthaḥ puruṣastathānyo 'pīti kaścana /
anyo vā racito granthaḥ sampradāyād ṛte paraiḥ

3.243

dṛṣṭaḥ ko 'bhihito yena so 'pyevaṃ nānumīyate /
yajjātīyo yataḥ siddhaḥ so 'viśiṣṭo 'gnikāṣṭhavat

3.244

adṛṣṭaheturapyanyastadbhavaḥ sampratīyate /
tatrāpradarśya ye bhedaṃ kāryasāmānyadarśanāt

3.245

hetavaḥ pravitanyante sarve te vyabhicāriṇaḥ /
sarvathānāditā sidhyedevaṃ nāpuruṣāśrayaḥ

3.246

tasmādapauruṣeyatve syādanyo 'pyanarāśrayaḥ /
mlecchadivyavahārāṇāṃ nāstikyavacasāmapi

3.247

anāditvād tathābhāvaḥ pūrvasaṃskārasantateḥ /
tādṛśe 'pauruṣeyatve kaḥ siddhe 'pi guṇo bhavet

3.248

arthasaṃskārabhedānāṃ darśanāt saṃśayaḥ punaḥ /
anyāviśeṣād varṇānāṃ sādhane ki phalaṃ bhavet

3.249

vākyaṃ bhinnaṃ na varṇebhyo vidyate 'nupalambhataḥ /
anekāvayavātmatve pṛthak teṣāṃ nirarthatā

3.250

atadrūpe ca tādrūpyaṃ kalpitaṃ siṃhatādivat /
pratyekaṃ sārthakatve 'pi mithyānekatvakalpanā

3.251

ekāvayavagatyā ca vākyārthapratipad bhavet /
sakṛcchrutau ca sarveṣā kālabhedo na yujyate

3.252

ekatve 'pi hyabhinnasya kramaśo gatyasambhavāt /
anityaṃ yatnasambhūtaṃ pauruṣeyaṃ kathaṃ na tat

3.253

nityopalabdhirnityatve 'pyanāvaraṇasambhavāt /
aśrutirvikalatvāccet kasyacit sahakāriṇaḥ

3.254

kāmamanyapratīkṣāstu niyamastu virudhyate /
sarvatrānupalambhaḥ syāt teṣāmavyāpitā yadi

3.255

sarveṣāmupalambhaḥ syāt yugapad vyāpitā yadi /
saṃskṛtasyopalambhe ca kaḥ saṃskarttāvikāriṇaḥ

3.256

indriyasya syāt saṃskāraḥ śrṛṇuyānnikhilaṃ ca tat /
saṃskārabhedabhinnatvādekārthaniyamo yadi

3.257

anekaśabdasaṃdhāte śrutiḥ kalakale katham /
dhvanathaḥ kevalaṃ tatra śrū yante cenna vācakāḥ

3.258

dhvanibhyo bhinnamastīti śraddheyamatibahvidam /
sthiteṣvanyeṣu śabdeṣu śrūyate vācakaḥ katham

3.259

kathaṃ vā śaktiniyamād bhinnadhvanigatirbhavet /
dhvanayaḥ sammatā yaiste doṣaiḥ kairapyavācakāḥ

3.260

dhvanibhirvyajyamāne 'smin vācake 'pi kathaṃ na te /
varṇānupūrvī vākyaṃ cenna varṇānāmabhedataḥ

3.261

teṣāṃ ca na vyavasthānaṃ kramāntaravirodhataḥ /
deśakālakramābhāvo vyāptinityatvavarṇanāt

3.262

anityāvyāpitāyāṃ ca doṣaḥ prāgeva kīrtitaḥ /
vyaktikramo 'pi vākyaṃ na nityavyaktinirākṛteḥ

3.263

vyāpāradeva tatsiddhe kāraṇānāṃ ca kāryatā /
svajñānenānyadhīhetuḥ siddhe 'rthe vyañjako mataḥ

3.264

yathā dīpo 'nyathā vāpi ko viśeṣo 'sya kārakāt /
karaṇānāṃ samagrāṇāṃ vyāpārādupalabdhitaḥ

3.265

niyamena ca kāryatvaṃ vyañjake tadasambhavāt /
tadrū pāvaraṇānāṃ ca vyaktiste vigamo yadi

3.266

abhāve karaṇagrāmasāmarthya kiṃ nu tadbhavet /
śabdaviśeṣādanyeṣāmapi vyaktiḥ prasajyate

3.267

tathāmyupagame sarvakāraṇānāṃ nirarthatā /
sādhanaṃ pratyabhijñānaṃ satprayogādi yanmatam

3.268

anudāharaṇaṃ sarvabhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgataḥ /
dūṣyaḥ kuheturanyo 'pi buddherapuruṣāśraye

3.269

bādhābhyupetapratyakṣapratītānumitaiḥ samam /
ānupūrvyāśca varṇebhyo bhedaḥ sfoṭena cintitaḥ

3.270

kalpanāropitā sā syāt kathaṃ vāpuruṣāśrayā /
sattāmātrānubandhitvāt nāśasyānityatā dhvaneḥ

3.271

agnerarthāntarotpattau bhavet kāṣṭhasya darśanam /
avināśāt sa evāsya vināśa iti cet katham

3.272

anyo 'nyasya vināśo 'stu kāṣṭhaṃ kasmānna dṛśyate /
tatparigrahataścenna tenānāvaraṇaṃ yataḥ

3.273

vināśasya vināśitvam syādutpattestataḥ punaḥ /
kāṣṭhasya darśanam hantṛghāte caitrāpunarbhavaḥ

3.274

yathātrāpyevamiti cet hanturnāmaraṇatvataḥ /
ananyatve vināśasya syānnāśaḥ kāṣṭhameva tu

3.275

tasya tattvādahetutvaṃ nāto 'nyā vidyate gatiḥ /
ahetutve 'pi nāśasya nityatvād bhāvanāśayoḥ

3.276

sahabhāvaprasaṅgaścedasato nityatā kutaḥ /
asattve 'bhāvanāśitvaprasaṅgo 'pi na yujyate

3.277

nāśena yasmād bhāvasya na vināśanamiṣyate /
naśyan bhāvo 'parāpekṣa iti tajjñāpanāya sā

3.278

avasthā heturuktāsyā bhedamāropya cetasā /
svato 'pi bhāve 'bhāvasya vikalpaścedayaṃ samaḥ

3.279

na tasya kiñcid bhavati na bhavatyeva kevalam /
bhāve hyeṣa vikalpaḥ syād vidyervastvanuridhataḥ

3.280

na bhāvo bhavatītyuktamabhāvo bhavatīti na /
apekṣyeta paraḥ kārya yadi vidyeta kiñcana

3.281

yadakiñcitkaraṃ vastu kiṃ kenacidapekṣyate /
etenāhetukatve 'pi hyabhūtvā nāśabhāvataḥ

3.282

sattānāaśitvadoṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam /
yathā keṣāñcideveṣṭaḥ pratigho janmināṃ yathā

3.283

nāśaḥ svabhāvo bhāvānāṃ nānutpattimatāṃ yadi /
svabhāvaniyamāddhetoḥ svabhāvaniyamaḥ phale

3.284

nānitye rūpabhedo 'sti bhedakānāmabhāvataḥ /
pratyākhyeyāta evaiṣāṃ sambandhasyāpi nityatā

3.285

sambandhadoṣaiḥ prāguktaiḥ śabdaśaktiśca dūṣitā /
nāpauruṣeyamityeva yathārthajñānasādhanam

3.286

dṛṣṭo 'nyathāpi vahnyādiraduṣṭaḥ puruṣāgasā /
na jñānahetutaiva syāt tasminnakṛtake mate

3.287

nityebhyo vastusāmarthyāt na hi janmāsti kasyacit /
vikalpavāsanodbhūtāḥ samāropitagocarāḥ

3.288

jāyante buddhayastatra kevalaṃ nārthagocarāḥ /
mithyātvaṃ kṛtakeṣveva dṛṣṭamityakṛtaṃ vacaḥ

3.289

satyārtha vyatirekasya virodhivyāpanād yadi /
hetāvasambhave 'nukte bhāvastasyāpi śaṅkyate

3.290

viruddhānāṃ padārthānāmapi vyāpakadarśanāt /
nāsattāsiddhirityuktaṃ sarvato 'nupalambhanāt

3.291

asiddhāyāmasattāyāṃ sandigdhā vyatirekitā /
anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhyadharmiṇi

3.292

tanniścayaphalairjānaiḥ siddhyanti yadi sādhanam /
yatra sādhyavipakṣasya varṇyate vyatirekitā

3.293

sa evāsya sapakṣaḥ syāt sarvo heturatonvayī /
samayatve hi mantrāṇāṃ kasyacit kāryasādhanam

3.294

athāpi bhāvaśaktiḥ syādanyathāpyaviśeṣataḥ /
kramasyārthāntaratvaṃ ca pūrvameva nirākṛtam

3.295

nityaṃ tadarthasiddhiḥ syādasāmarthyamapekṣaṇe /
sarvasya sādhanaṃ te syurbhāvaśaktiryadīdṛśī

3.296

prayoktṛbhedāpekṣā ca nāsaṃskāryasya yujyate /
saṃskāryasyāpi bhāvasya vastubhedo hi bhedakaḥ

3.297

prayoktṛbhedānniyamaḥ śaktau na samaye bhavet /
anādheyaviśeṣāṇāṃ ki kurvāṇaḥ prayojakaḥ

3.298

prayogo yadyabhivyaktiḥ sā prāgeva nirākṛtā /
vyaktiśca buddhiḥ sā yasmāt sa phalairyadi yujjate

3.299

syācchrotuḥ phalasambandho vaktā hi vyaktikāraṇam /
anabhivyaktaśabdānāṃ karaṇānāṃ prayojanam

3.300

manojapo vā vyarthaḥ syācchabdo hi śrotragocaraḥ /
pāramparyeṇa tajjatvāt tadv yaktiḥ sāpi cenmatiḥ

3.301

te 'pi tathā syustadarthā cedasiddhaṃ kalpanānvayāt /
svasāmānyasvabhāvānāmekabhāvavivakṣayā

3.302

ukteḥ samayakārāṇāmavirodho na vastuni /
ānupūrvyāmasatyāṃ syāt saro rasa iti śruto

3.303

na kāryabheda iti ced asti sā puruṣāśrayā /
yo yadvarṇasamutthānajñānajājjñānato dhvaniḥ

3.304

jāyate tadupādhiḥ sa śru tyā samavasīyate /
tajjñānajanitajñānaḥ sa śru tāvapaṭuśrutiḥ

3.305

apekṣya tasmṛtiṃ paścāt smṛtimādhatta ātmani /
ityeṣā pauruṣeyyeva taddhetugrāhicetasām

3.306

kāryakāraṇatā varṇeṣvānupūrvīti kathyate /
anyadeva tato rūpaṃ tadvarṇānāṃ pade pade

3.307

kartṛ saṃskārato bhinnaṃ sahitaṃ kāryabhedakṛt /
sā cānupūrvī varṇānāṃ pravṛttā racanākṛtaḥ

3.308

icchāviruddhasiddhīnāṃ sthitakramavirodhataḥ /
kāryakāraṇatāsiddheḥ pumbhyo varṇakramasya ca

3.309

sarvo varṇakramaḥ pubhyo dahanendhanayuktivat /
asādhāraṇatā siddhā mantrākhyakramakāriṇām

3.310

puṃsāṃ jñānaprabhāvābhyāmanyeṣāṃ tadabhāvataḥ /
ye 'pi tantravidaḥ kecid mantrān kāṃścana kuvaṃte

3.311

prabhoḥ prabhāvasteṣāṃ sa taduktanyāyavṛttitaḥ /
kṛtakāḥ pauruṣeyāśca mantrā vācyāḥ phalepsunā

3.312

aśaktisādhanaṃ puṃsāmanenaiva nirākṛtam /
buddhīndriyoktipuṃ stvādisādhanaṃ yattu varṇyate

3.313

pramāṇābhaṃ yathārthāsti na hi śeṣavato gatiḥ /
artho 'yaṃ nāyamartho na iti śabdā vadanti na

3.314

kalpyo 'yamarthaḥ puruṣaiste ca rāgādisaṃyutāḥ /
tatraikastattvavinnānya iti bhedaśca kiṃkṛtaḥ

3.315

tadvt puṃstve kathamapi jñānī kaścit katha na vaḥ /
yasya pramāṇamavisaṃvādi vacanaṃ so 'rthavid yadi

3.316

na hyatyantaparokṣeṣu prāmāṇasyāsti sambhavaḥ /
yasya prāmāṇasaṃvādi vacanaṃ tatkṛtaṃ vacaḥ

3.317

sa āgam iti prāptaṃ nirarthāpauruṣeyatā /
yadyatyantaparokṣe 'rthe 'nāgamajñānasambhavaḥ

3.318

atīndriyārthavit kaścidastītyabhimataṃ bhavet /
svayaṃ rāgādimānnārtha vetti vedasya nānyataḥ

3.319

na vedayati vado 'pi vedārthasya kuto gatiḥ /
tenāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau

3.320

khādet śvamāṃsamityeṣa nārtha ityatra kā pramā /
prasiddho lokavādaścet tatra ko 'tīndriyārthadṛk

3.321

anekārtheṣu śabdeṣu yenārtho 'yaṃ vivecitaḥ /
svargorvaśyādiśabdaśca dṛṣṭo 'rūḍhārthavācakaḥ

3.322

śabdāntareṣu tādṛkṣu tādṛśyevāstu kalpanā /
prasiddhiśca nṛṇāṃ vādaḥ pramāṇaṃ sa ca neṣyate

3.323

tataśca bhūyo 'rthagatiḥ kimetad dviṣṭhakāmitam /
atha prasiddhimullaṃdhya kalpane na nibandhanam

3.324

prasiddherapramāṇatvāt tadgrahe kiṃ nibandhanam /
utpāditā prasiddhyaiva śaṃkā śabdārthaniścaye

3.325

yasmānnānārthavṛttitvaṃ śabdānāṃ tatra dṛśyate /
anyathāsambhavābhavāt nānāśakteḥ svayaṃ dhvaneḥ

3.326

avaśyaṃ śaṃkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām /
eṣa sthāṇurayaṃ mārga iti vaktīti kaścana

3.327

anyaḥ svayaṃ bravīmīti tayorbhedaḥ parīkṣyatām /
sarvatra yogyasyaikārthadyotane niyamaḥ kutaḥ

3.328

jñātā vātīndriyāḥ kena vivakṣāvacanād ṛte /
vivakṣāniyame hetuḥ saṃketastatprakāśanaḥ

3.329

apauruṣeyai sā nāsti tasya saikārthatā kutaḥ /
svabhāvaniyame 'nyatra na yojyeta tayā punaḥ

3.330

saṃketaśca nirarthaḥ syād vyaktau ca niyamaḥ kutaḥ /
yatra svātantryamicchāyā niyamo nāma tatra kaḥ

3.331

dyotayet tena saṃketo neṣṭāmevāsya yogyatām /
yasmāt kiledṛśaṃ satyaṃ yathāgniḥ śītanodanaḥ

3.332

vākyaṃ vedaikadeśatvādanyadapyaparo bravīt /
rasavat tulyarūpatvādekabhāṇḍe ca pākavat

3.333

śeṣavad vyabhicāritvāt kṣiptaṃ nyāyavidedṛśam /
nityasya puṃsaḥ kartṛtvaṃ nityān bhāvānatīndriyān

3.334

ebnriyān viṣamaṃ hetuṃ bhāvānāṃ viṣamāṃ sthitim /
nivṛttiṃ ca pramāṇābhyāmanyad vā vyastagocaram

3.335

viruddhamāgamāpekṣeṇānumānena vā vadat /
virodhamasamādhāya śāstrārtha cāpradarśya saḥ

3.336

satyārtha pratijānāno jayed dhārṣṭyena bandhakīm /
sidhyet pramāṇaṃ yadyevam apramāṇamatheha kim

3.337

na hyokaṃ nāsti satyārtha puruṣe bahubhāṣīṇi /
nāyaṃ svabhāvaḥ kārya vā vastūnāṃ vaktari dhvaniḥ

3.338

na ca tadvyatiriktasya vidyate 'vyabhicāritā /
pravṛttirvācakānāṃ ca vācyadṛṣṭikṛteti cet

3.339

parasparaviruddhārthā kathamekatra sā bhavet /
vastubhirnāgamāstena karthāñcānnāntarīyakāḥ

3.340

pratipatturna sidhyanti kutastebhyo 'rthaniścayaḥ /
tasmānna tannivṛttyāpi bhāvābhāvaḥ prasidhyati

Original text: Pramāṇavārttika · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc