Pramāṇavārttika · Chapter 3
tṛtīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ
svopajñavṛttisahitaḥ
pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetustridhaiva saḥ /
avinābhāvaniyamāddhetvābhāsāstato 'pare
kārya svabhāvairyāvadbhiravinābhāvi kāraṇe /
hetuḥ svabhāve bhāvo 'pi bhāvamātrānurodhini
apravṛttiḥ pramāṇānām apravṛttiphalāsati /
asajjñānaphalā kācid hetubhedavyapekṣayā
viruddhakāryoḥ siddhirasiddhirhetubhāvayoḥ /
dṛśyātmanorabhāvārthānupalabdhiścaturvidhā
tadviruddhinimittasya yopalabdhiḥ prayujyate /
nimittayorviruddhatvābhāve sā vyabhicāriṇī
iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālāadyapekṣaṇam /
anyathā vyabhicāri syāt bhasmevāśītasādhane
hetunā yaḥ samagreṇa kāyātpādo 'numīyate /
arthāntarānapekṣatvāt sa svabhāvo 'nuvarnitaḥ
sāmagrīphalaśaktīnāṃ pariṇāmānubandhini /
anaikāntikatā kārye pratibandhasya sambhavāt
ekasāmagryadhīnasya rūpāde rasato gatiḥ /
hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat
śaktipravṛttyā na vinā rasaḥ saivānyakāraṇam /
ityatītaikakālānāṃ gatistastatkāryaliṅgajā
hetunā yo 'samagreṇa kāryotpādo 'numīyate /
taccheṣavadasāmarthyād dehād rāgānumānavat
vipakṣe 'dṛṣṭimātreṇa kāryasāmānyadarśanāt /
hetujñānaṃ pramāṇābhaṃ vacanād rāgitādivat
na cādarśanamātreṇa vipakṣe 'vyabhicāritā /
sambhāvyavyabhicāritvāt sthālītaṇḍulapākavat
yasyādarśanamātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate /
tasya saṃśayahetutvāccheṣavat tadudāhṛtam
hetostriṣvapi rūpeṣu niścayastena varṇitaḥ /
asiddhaviparītārthavyabhicārivipakṣataḥ
vyabhicārivipakṣeṇa vadharmyavacanaṃ ca yat /
yadyadṛṣṭiphalaṃ tacca tadanukte 'pi gamyate
na ca nāstīti vacanāt tannāstyeva yathā yadi /
nāsti sa khyāpyate nyāyastadā nāstīti gamyate
yadyadṛṣṭau nivṛttiḥ syāccheṣavad vyabhicāri kim /
vyatirekyapi hetuḥ syānna vācyāasiddhiyojanā
viśeṣasya vyavacchedahetutā syādadarśanāt /
pramāṇāntarabādhā cennedānīṃ nāstitādṛśaḥ
tathānyatrāpi sambhāvyaṃ pramāṇāntarabādhanam /
dṛṣṭāyuktiradṛṣṭeśca syāt sparśasyavirodhinī
deśādibhedād dṛśyante bhinnā dravyeṣu śaktayaḥ /
tatraikadṛṣṭyā nānyatra yuktastadbhāvaniścayaḥ
ātmamṛccetanādīnāṃ yo 'bhāvasyāprasādhakaḥ /
sa evānupalambhaḥ kiṃ hetvabhāvasya sādhakaḥ
tasmāt tanmātrasambaddhaḥ svabhāvo bhāvameva vā /
nirvatayet kāraṇaṃ vā kāyamavyabhicārataḥ
anyathakanivṛttayānyavinivṛttiḥ kathaṃ bhavet /
nāścavāniti martyena na bhāvyaṃ gomatāpi kim
sannidhānāt tathaikasya kathamanyasya sannidhiḥ /
gomānityeva martyena bhāvyamaśvavatāpi kim
tasmād vaidharmyadṛṣṭānte neṣṭo 'vaśyamihāśrayaḥ /
tadabhāve ca tanneti vacanādapi tadgatiḥ
tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ /
khyāpyete viduṣāṃ vācyo hetureva hi kevalaḥ
tenaiva jñātasambandhe dvayoranyataroktitaḥ /
arthāpattyā dvitīye 'pi smṛtiḥ samupajāyate
hetusvabhāvābhāvo 'taḥ pratiṣedhe ca kasyacit /
hetuḥ, yuktopalambhasya tasya cānupalambhanam
itīyaṃ trividhokta 'pyanupalabdhiranekadhā /
tattadviriddhādyagatibhedaprayogataḥ
kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt /
avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt
avaśyaṃbhāvaniyamaḥ kaḥ parasyānyathā paraiḥ /
arthāntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat
arthāntaranimitto hi dharmaḥ syādanya eva saḥ /
paśyād bhāvānna hetutvaṃ phale 'pyekāntatā kutaḥ
kārya dhūmo hutabhujaḥ kāyadharmānuvṛttitaḥ /
tasyābhāve tu sa bhavan hetumatāṃ vilaṅghayet
nityaṃ sattvamasattvaṃ vāhetoranyānapekṣaṇāt /
apekṣātaśca bhāvānāṃ kādācitkasya sambhavaḥ
agnisvabhāvaḥ śakramya mūrdhā yadyagnireva saḥ /
athānagnisvabhāvo 'sau dhūmastatra kathaṃ bhavet
dhūmahetusvabhāvo hi vahnistacchaktibhedavān /
adhūmahetordhūmasya bhāve sa syādahetukaḥ
anvayavyatirekād yo yasya dṛṣṭo 'nuvartakaḥ /
svabhāvastasya taddheturato bhinnānna sambhavaḥ
svabhāve 'pyavinābhāvo bhāvamātrānurodhini /
tadbhāve svayambhāvasyābhāvaḥ syādabhedataḥ
sarve bhāvāḥ svabhāvena svasvabhāvavyavasthiteḥ /
svabhāvaparabhāvābhyāṃ yasmād vyāvṛttibhāginaḥ
tasmād yato yato 'rthānāṃ vyāvṛttistannibandhanāḥ /
jātibhedāḥ prakalpyante tadviśeṣāvagāhinaḥ
tasmād viśeṣo yo yena dharmeṇa sampratīyate /
na da śakyastato 'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ
ekasyārthasvabhāvasya pratyakṣasya sataḥ svayam /
ko 'nyo bhāgo na dṛṣṭaḥ syād yaḥ pramāṇaiḥ parīkṣyate
no ced bhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram /
śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt
tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa evākhilo guṇaḥ /
bhrānterniścīyate neti sādhanaṃ sampravartate
vastugrahe 'manumānācca dharmasyaikasya niścaye /
sarvagraho hyapohe tu nāyaṃ doṣaḥ prasajyate
tasmādapohaviṣayamiti liṅgaṃ prakīrtitam /
anyathā dharmiṇaḥ siddhavasiddhaṃ kimataḥ param
kvacit sāmānyaviṣayaṃ dṛṣṭe jñānamaliṅgajam /
kathamanyopohaviṣayaṃ tanmātrāpohagocaram
niścayāropamanasirbādhyabādhakabhāvataḥ /
samāropaviveke 'sya pravṛttiriti gamyate
yāvantoṃ 'śasamāropāstannirāse viniścayāḥ /
tāvanta eva śabdāśca tena te bhinnagocarāḥ
anyathaikena śabdena vyāpta ekatra vastuni /
buddh yā vā nānyavisaya iti paryāyatā bhavet
yasyāpi nānopādherdhīrgrāhikārthasya bhedinaḥ /
nānopādhyupakārāṅgaśaktyabhinnātmano grahe
sarvātmanopakāryasya ko bhedaḥ syādaniścitaḥ /
tayorātmani sambandhādekajñāne dvayagrahaḥ
dharmopakāraśaktīnāṃ bhede tāstasya kiṃ yadi /
nopakārastatastāsāṃ tadā syādanavasthitiḥ
ekopakārake grāhye nopakārāstato 'pare /
dṛṣṭe tasminnadṛṣṭāśca tadgrahe sakalagrahaḥ
yadi bhrāntinivṛttyartha gṛhīte 'pyanyadiṣyate /
tadvyavacchedaviṣayaṃ siddhaṃ tadvat tato 'param
asamāropaviṣaye vṛtte rapi ca niścayaiḥ /
yanna niścīyate rūpaṃ tat teṣāṃ viṣayaḥ katham
pratyakṣeṇa gṛhīte 'pi viśerṣe 'śavibarjite /
yadviśeṣāvasāye 'sti pratyayaḥ sa pratīyate
tatrāpi cānyavyāvṛttiranyavyāvṛtta ityapi /
śabdāśca niścayāścaiva nimittamanurindhate
dvayorekābhidhāne 'pi bibhaktirvyatirekiṇī /
bhinnamarthamivānveti vācyaleśaviśeṣataḥ
bhedāntarapratikṣe pāpratikṣepau tayordvayoḥ /
padaṃ saṃketabhedasya jñātṛvāñchānuridhinaḥ
bhedo 'yameva sarvatra dravyabhāvābhidhāyinoḥ /
śabdayoorna tayorvācye viśeṣastena kaścana
jijñāpayiṣurartha taṃ taddhitena taṃ taddhitena kṛtāpi vā /
antena vā yadi brū yāt bhedo nāsti tataḥ paraḥ
tenānyāpohaviṣaye tadvatpakṣopavarṇanam /
pratyākhyātaṃ pṛthaktve hi syād doṣo jātitadvatoḥ
yeṣāṃ vastuvaśā vāco na voivakṣāparāśrayāḥ /
ṣaṣṭhīvacanabhedādi codyaṃ tān prati yuktimat
yad yathā vācakatvena vaktṛbhirviniyamyate /
anapekṣitavāhyārtha tat tathā vācakaṃ vacaḥ
dārāḥ ṣaṇṇagarītyādau bhedābhedavyavasthiteḥ /
khasya svabhāvaḥ khatvaṃ cetyatra vā kiṃ nibandhanam
pararūpaṃ svarūpeṇa yayā saṃvriyate dhiyā /
ekārthapratibhāsinyā bhāvānāśritya bhedinaḥ
tayā saṃvṛtanānātvāḥ saṃvṛtyā bhedinaḥ svayam /
abhedina ivābhānti bhāvā rūpeṇa kenacit
tasyā abhiprāyavaśāt sāmānyaṃ sat prakīrtitam /
tadasat paramārthena yathā saṅkalpitaṃ tayā
vyaktayo nānuyantyanyasanuyāyi na bhāsate /
jñānādavyatiriktaṃ vā kathamarthāntaraṃ vrajet
tasmānmithyāvikalpo 'yamartheṣvekātmatāgrahaḥ /
itaretarabhedo 'sya bījaṃ saṃjñā yadarthikā
ekapratyavamarśārthajñānādye kāthasādhane /
bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat
jvarādiśamane kāścit saha pratyekameva vā /
dṛṣṭā yathā vauṣadhayo nānātve 'pi na cāparāḥ
aviśeṣānna sāmānyamaviśeṣaprasaṅgataḥ /
tāsāṃ kṣetrādibhede 'pi dhrauvyāccānupakārataḥ
tatsvabhāvagrahād yā dhīstadarthe vāpyanarthikā /
vikalpikātatkāryārthabhedaniṣṭhā prajāyate
tasyāṃ yadrū pamābhāti bāhyamekamivānyataḥ /
vyāvṛttamiva nistattvaṃ parīkṣānaṅgabhāvataḥ
arthā jñānaniviṣṭāsta evaṃ vyāvṛttarūpakāḥ /
abhinnā iva cābhānti vyāvṛttāḥ punaranyataḥ
ta eva teṣāṃ sāmānyasamānādhāragocaraiḥ /
jñānābhidhānairmithyārtho vyavahāraḥ pratanyate
sa ca sarvaḥ padārthānāmanyonyābhāvasaṃśrayaḥ /
tenānyāpohaviṣayo vastumābhasya cāśrayaḥ
yatrāsti vastusambandho yathoktānumitau yathā /
nānyatra bhrāntisāmye 'pi dīpatejo maṇau yathā
tatraikakāryo 'neko 'pi tadakāryānyatāśrayaḥ /
ekatvenābhidhājñānairvyavahāraḥ pratāryate
tato 'nekakṛdeko 'pi tadbhāvaparidīpane /
atatkāryārthabhedena nānādharmā pratīyate
yathāpratīti kathitaḥ śabdārtho 'sāvasannapi /
samānādhikaraṇyaṃ ca vastunyasya na sambhavaḥ
dharmadharmivyasthānaṃ bhedo 'bhedaśca yādṛśaḥ /
asamīkṣitatattvārtho yathā loke pratīyate
taṃ tathaiva samāśritya sādhyasādhanaṃsaṃsthitiḥ /
paramārthāvatārāya vidvadbhiravakalpyate
saṃsṛjyante na bhidyante svato 'rthāḥ pāramārthikāḥ /
rūpamekamanekaṃ ca teṣu buddherupaplavaḥ
bhedastato 'yaṃ bauddhe 'rthe sāmānyaṃ bheda ityapi /
tasyaiva cānyavyāvṛttyā dharmabhedaḥ prakalpyate
sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanahānitaḥ /
bhedaḥ sāmānyasaṃsṛṣṭo grāhyo nātra svalakṣaṇam
samānabhinnādyākārairna tad grāhyaṃ kathaṃcana /
bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ
tadrū paṃ sarvato bhinnaṃ tathā tatpratipādikā /
na śrutiḥ kalpanā vāsti samānyenaiva vṛttitaḥ
śabdāḥ saṃketitaṃ prāhurvyavahārāya sa smṛtaḥ /
tadā svalakṣaṇaṃ nāsti saṃketastena tatra na
api pravartteta pumān vijñāyārthakriyākṣamān /
tatsādhanāyetyartheṣu saṃyojyante 'bhidhākriyāḥ
tatrānarthakriyāyogyā jātistadvānalaṃ sa ca /
sākṣānna yojyate kasmādānantyāccedidaṃ samam
tatkāriṇāmatatkāribhedasāmye na kiṃ kṛtaḥ /
tadvaddoṣasya sāmyāccedastu jātiralaṃ parā
tadanyaparihāreṇa pravarteteti ca dhvaniḥ /
ucyate tena tebhyo 'syāvyavacchede kathaṃ ca saḥ
vyavacchedo 'sti cedasya nanvetāvat prayojanam /
śabdānāmiti kiṃ tatra sāmānyenāpareṇa vaḥ
jñānādyarthakriyāṃ tāṃ tāṃ dṛṣṭvā bhede 'pi kuvataḥ /
arthāṃ stadanyaviśleṣaviṣayairdhvanibhiḥ saha
saṃyojya pratyabhijñānaṃ kuryādapyanyadarśane /
parasyāpi na sā buddhiḥ sāmānyādeva kevalāt
nityaṃ tanmātravijñāne vyaktyajñānaprasaṅgataḥ /
tadā kadācit sambaddhasyāgṛhītasya tadvataḥ
tadvattāniścayo na syād vyavahārastataḥ katham /
ekavastusahāyāśced vyaktayo jñānakāraṇam
tadekaṃ vastu kiṃ tāsāṃ nānātvaṃ samapohati /
nānātvāccaikavijñānahetutā tāsu neṣyate
anekamapi yadye kamapekṣyābhinnabuddhikṛt /
tābhirvināpi pratyakaṃ kriyamāṇāṃ dhiyaṃ prati
tenaikenāpi sāmarthya tāsāṃ netyagraho dhiyā /
nīlādernetravijñāne pṛthak sāmarthyadarśanāt
śaktisiddhiḥ samūhe 'pi naivaṃ vyakteḥ kathañcana /
tāsāmanyatāmāpekṣyaṃ taccecchaktaṃ na kevalam
tadekamupakuryustāḥ kathamekāṃ dhiyaṃ ca na /
kārya ca tāsāṃ prāpto 'sau jananaṃ yadupakriyā
abhinnapratibhāsā dhīrna bhinneṣviti cenmatam /
pratibhāso dhiyā bhinnaḥ samānā iti tadgrahāt
kathaṃ tā bhinnadhīgrāhyāḥ samāścedekakāryatā /
sādṛśyaṃ nanu dhīḥ kārya tāsāṃ sā ca vibhidyate
ekapratyavamarśasya hetutvād dhīrabhedinī /
ekadhīhetubhāvena vyaktīnāmapyabhinnatā
sā cātatkāryaviśleṣastadanyasyānuvartinaḥ /
adṛṣṭeḥ pratiṣedhācca saṃketastadvidarthikaḥ
atatkārivivekena pravṛttyarthatayā śrutiḥ /
akāryakṛti tatkāritulyarūpāvabhāsinīm
dhiyaṃ vastupṛthagbhāvamātrabījāmanarthikām /
janayantyapyatatkāriparihārāṅgabhāvataḥ
vastubhedāśrayāccārthe na visaṃvādikā matā /
tato 'nyāpohaviṣayā tatkartrāśritabhāvataḥ
avṛkṣavyatirekeṇa vṛkṣārthagrahaṇe dvayam /
anyonyāśrayamityekagrahābhāve dvayāgrahaḥ
saṅketāsambhavastasmāditi kecit pracakṣate /
teṣāmavṛkṣāḥ saṃṅkete vyavacchinnā na vā yadi
vyavacchinnāḥ kathaṃ jñātāḥ prāgvṛkṣagrahaṇādṛte /
anirākaraṇe teṣāṃ saṃkete vyavahāriṇām
na syāt tatparihāreṇa pravṛttirvṛ kṣabhedavat /
avidhāya niṣidhyānyat pradarśyaikaṃ puraḥ sthitam
vṛkṣo 'yamiti saṃketaḥ kriyate tat prapadyate /
vyavahāre 'pi tenāyamadoṣa iti cet taruḥ
ayamapyayameveti prasaṅgo na nivartate /
ekapratyavamarśākhye jñāne ekatra hi sthitaḥ
prapattā tadataddhetūnarthān vibhajate svayam /
tadbuddhivartino bhāvān bhāto hetutayā dhiyaḥ
aheturūpavikalānekarūpāniva svayam /
bhedena pratipadyetetyuktirbhede niyujyate
taṃ tasyā pratiyatī dhīḥ bhrāntyaikaṃ vastvivekṣate /
kvacinniveśanāyārthe vinivartya kutaścana
buddheḥ prayujyate śabdastadarthasyāvadhāraṇāt /
vyartho 'nyathā prayogaḥ syāt tajjñeyādipadeṣvapi
vyavahāropanīteṣu vyavacchedyo 'sti kaścana /
niveśanaṃ ca yo yasmād bhidyate vinivartya tam
tadbhede bhidyamānānāṃ samānākārabhāsini /
sa cāyamanyavyāvṛttyā gamyate tasya vastunaḥ
kaścid bhāga iti prokto rūpaṃ nāsyāpi kiñcina /
tadgatāveva śabdebhyo gamyate 'nyanivartanam
na tatra gamyate kaścid viśiṣṭaḥ kenacit paraḥ /
na cāpi śabdo dvayakṛdanyonyābhāva ityasau
arūpo rūpattvena darśanaṃ buddhiviplavaḥ /
tenaivāparamārtho 'sāvanyathā na hi vastunaḥ
vyāvṛttirvastu bhavati bhedo 'syāsmāditiraṇāt /
ekārthaśleṣaviccheda eko vyāpriyate dhvaniḥ
liṅgaṃ vā tatra vicchinnaṃ vācyaṃ vastu na kiñcana /
yasyābhidhānato vastusāmarthyādakhile gatiḥ
bhavennānāphalaḥ śabda ekādhāro bhavatyataḥ /
vicchedaṃ sūcayannekamapratikṣipya vartate
yadānyat tena sa vyāpta ekatvena ca bhāsate /
sāmānadhikaraṇyaṃ syāt tadā buddhayanurodhataḥ
vastudharmasya saṃsparśo vicchedakaraṇe dhvaneḥ /
syāt satyaṃ sa hi tatreti naikavastvabhidhāyini
buddhāvabhāsamānasya dṛśyasyābhāvaniścayāt /
tenānyāpohaviṣayāḥ proktāḥ sāmānyāgocarāḥ
śabdāśca buddhayaścaiva vastunyeṣāmasambhavāt /
ekatvād vasturūpasya bhinnarūpā matiḥ kutaḥ
anvayavyatirekau vā naikasyaikārthagocarau /
abhedavyavahārāśca bhede syuranibandhanāḥ
sarvatra bhāvad vyāvṛtternaite doṣāḥ prasaṅginaḥ /
ekākāryeṣu bhāveṣu tatkāryaparicodane
gauravāśaktivaiphalyād bhedākhyāyāḥ samā śrutiḥ /
kṛtā bṛddhairatatkāryavyāvṛttivinibandhanā
na bhāve sarvabhāvānāṃ svasvabhāvavyavasthiteḥ /
yad rūpaṃ śābaleyasya bāhuleyasya nāsti tat
atatkāryaparāvṛttirdvayorapi ca vidyate /
arthābhedena ca vinā śabdābhedo na yujyate
tasmāt tatkāryatāpīṣṭā tatkāryādeva bhinnatā /
cakṣu rādau yathā rūpavijñānaikaphale kvacit
aviśeṣereṇa tatkāryacodanasambhave sati /
sakṛt sarvapratītyartha kaścit sāṃketikīṃ śrutim
kuryādṛte 'pi tadrū pasāmānyād vyatirekiṇaḥ /
ekavṛtteraneko 'pi yadyekaśrutimān bhavet
vṛttirādheyatā vyaktiriti tasminna yujyate /
nityasyānupakāryasvānnādhāraḥ pravisarpataḥ
śaktistaddeśajananaṃ kuṇḍāderbadarādiṣu /
na sambhavati sāpyatra tadabhāve 'pyavasthiteḥ
na sthitiḥ sāpyayuktaiva bhedābhedavivecane /
vijñānotpattiyogyatvāyātmanyanyānurodhi yat
tad vyaṅgyaṃ yogyatāyāśca kāraṇaṃ kārakaṃ matam /
prāgevāsya ca yogyatve tadapekṣā na yujyate
sāmānyasyāvikāryasya tatsāmānyavataḥ kutaḥ /
añjanāderiva vyakteḥ saṃskāro nendriyasya ca
pratipatterabhinnatvāt tadbhāvābhāvakālayoḥ /
vyañjakasya ca jātīnāṃ jātimattā yadīṣyate
prāpto gotvādinā tadvān pradīpādiḥ prakāśakaḥ /
vyakteranyātha vānanyā yeṣāṃ jātistu vidyate
teṣāṃ vyaktiṣvapūrvāsu kathaṃ sāmānyabuddhayaḥ /
ekatra tatsato 'nyatra darśanāsambhavāt sataḥ
ananyatve 'nvayābhāvādanyatve 'pyanapāśrayāt /
na yāti na ca tatrāsīdasti paścānna cāṃśavat
jahāti pūrva nādhāramaho vyasanasantatiḥ /
anyatra varttamānasya tato 'nyasthānajanmani
svasmādacalataḥ sthānād vṛttirityatiyuktimat /
yatrāsau varttate bhāvastena sambadhyate 'pi na
taddeśinañca vyāpnoti kimapyetanmahādbhutam /
vyaktyaivaikatra sā vyaktāabhedāt sarvatragā yadi
sarvatra dṛśyetābhedāt sāpi na vyaktapekṣiṇī /
byañjakasyāpratītau na vyaṅgyaṃ samyak pratīyate
viparyayaḥ punaḥ kasmādiṣṭaḥ sāmānyatadvatoḥ /
pācakādiṣvabhinnena vināpyarthena vācakaḥ
bhedānna hetuḥ karmāsya na jātiḥ karmasaṃśrayāt /
śrutyantaranimittatvāt sthityabhāvāccakarmaṇaḥ
asambandhānna sāmānyaṃ nāyuktaṃ śabdakāraṇāt /
atiprasaṃgāt karmāpi nāsat jñānābhidhānayoḥ
anaimittikatāpatteḥ na ca śaktirananvayāt /
sāmānyaṃ pācakatvādi yadi prāgeva tad bhavet
vyaktaṃ sattadivanno cenna paścādaviśeṣataḥ /
kriyopakārāpekṣasya vyañjakatve 'vikāriṇaḥ
nāpekṣātiśaye 'pyasya kṣaṇikatvāt kriyā kutaḥ /
tulye bhede yayā jāti pratyāsattyā prasarpati
kvacinnānyatra saivāstu śabdajñānanibandhanam /
na nivṛttiṃ vihāyāsti yadi bhāvānvayo 'paraḥ
ekasya kāryamanyasya na syādatyantabhedataḥ /
yadyekātmatayānekaḥ kāryasyaikasya kārakaḥ
ātmaikatrāpi vā so 'stīti vyarthāḥ syuḥ sahakāriṇaḥ /
napaityabhinnaṃ tad rūpaṃ viśeṣāḥ khalvapāyinaḥ
ekāpāye phalābhāvād viśeṣebhyastadudbhavaḥ /
sa pāramārthiko bhāvo ya evārthakriyākṣamaḥ
sa ca nānveti yonveti na tasmāt kāryasambhavaḥ /
tenātmanāpi bhede hi hetuḥ kaścinna cāparaḥ
svabhāvo 'yamabhede tu syātāṃ nośodbhavau sakṛt /
bhedo 'pi tena naivaṃ cet ya ekasmin vinaśyati
tiṣṭhatyātmā na tasyāto na syāt sāmānyabhedadhīḥ /
nivṛtterniḥsvabhāvatvāt nāsthānasthānakalpanā
upaplavaśca sāmānyadhiyastenāpyadūṣaṇā /
yat tasya janakaṃ rūpaṃ tato 'nyo janakaḥ katham
bhinnā viśeṣā janakāḥ astyabhedo 'pi teṣu cet /
tena te 'janakāḥ proktāḥ pratibhāso 'pi bhedakaḥ
ananyabhāk sa evārthastasya vyāvṛttayo 'pare /
tat kāryakāraṇaṃ coktaṃ tat svalakṣaṇamiṣyate
tattyāgāptiphalāḥ sarvāḥ puruṣāṇāṃ pravṛttayaḥ /
yathā bhedāviśeṣe 'pi na sarva sarvasādhanam
tathā bhedāviśeṣe 'pi na sarva sarvasādhanam /
bhede hi kārakaṃ kiñcid vastudharmatayā bhavet
abhede tu virudhyate tasyaikasya kriyākriye /
bhedo 'pyastyakriyātaśced na kuryuḥ sahakāriṇaḥ
paryāyeṇātha kartṛtvaṃ sa kiṃ tasyaiva vastunaḥ /
atyantabhedābhedau tu syātāṃ tadvati vastuni
anyonyaṃ vā tayorbhedḥ sadṛśāsadṛśātmanoḥ /
tayorapi bhaved bhedo yadi yenātmanā tayoḥ
bhedaḥ sāmānyamityetad yadi bhedastadātmanā /
bheda eva tathā ca syānniḥsāmānyaviśeṣatā
bhedasāmānyayoryadvad ghaṭādīnāṃ parasparam /
yamātmānaṃ puraskṛtya puruṣo 'yaṃ pravartate
tatsādhyaphalavāñchāvān bhedābhedau tadāśrayau /
cintyete svātmanā bhedo vyāvṛttyā ca samānatā
astyeva vastu nānveti pravṛttyādiprasaṅgataḥ /
etenaiva yadahrīkāḥ kimapyaślīlamākulam
pralapanti pratikṣiptaṃ tadapyekāntasambhavāt /
sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ
codito dadhi khādeti kimuṣṭraṃ nābhidhāvati /
athāstyatiśayaḥ kaścid yena bhedena varttate
sa eva dadhi so 'nyatra nāstītyanubhayaṃ param /
sarvātmatve ca sarveṣāṃ bhinnau syātāṃ na dhīdhvanī
bhedasaṃhāravādasya tadabhedādasambhavaḥ /
rūpābhāvādabhāvasya śabdā rūpābhidhāyinaḥ
nāśaṃkyā eva siddhāste 'to vyavacchedavācakāḥ /
upādhibhedāpekṣo vā svabhāvaḥ kevalo 'tha vā
ucyate sādhyasiddh yartha nāśe kāryatvasattvavat /
sattāsvabhāvo hetuścet sā sattā sādhyate katham
ananvayo hi bhedānāṃ vyāhato hetusādhyayoḥḥ /
bhāvopādānamātre tu sādhye sāmānyadharmiṇi
na kaścidarthaḥ siddhaḥ syādaniṣiddhaṃ ca tādṛśam /
upāttabhede sādhye 'smin bhaveddheturananvayaḥ
sattāyāṃ tena sādhyāyāṃ viśeṣaḥ sādhito bhavet /
aparāmṛṣṭatadbhede vastumātre tu sādhane
tanmātravyāpinaḥ sādhyasyānvayo na vihanyate /
nāsiddhe bhāvadharmo 'sti vyabhicāryubhayāśrayaḥ
dharmo viruddho 'bhāvasya sā sattā sādhyate katham /
siddhaḥ svabhāvo gamako vyāpakastasya niścitaḥ
gamyaḥ svabhāvastasyāyaṃ nivṛttau vā nivartakaḥ /
anityatve yathā kāryamakārya vāvināśini
ahetutvād vināśasya svabhāvādanubandhitā /
sāpekṣāṇāṃ hi bhāvānāṃ nāvaśyambhāvitekṣyate
bāhulye 'pi hi taddhetorbhavet kvacidasambhavaḥ /
etena vyabhicāritvamuktaṃ kāryāvyavasthiteḥ
sarveṣāṃ nāśahetūnāṃ hetumannāśavādinām /
asāmarthyācca taddhetorbhavatyeva svabhāvataḥ
yatra nāma bhavatyasmādanyatrāpi svabhāvataḥ /
yā kācid bhāvaviṣayānumitirdvividhaiva sā
svasādhye kāryabhāvābhyāṃ sambandhaniyamāt tayoḥ /
pravṛtterbuddhipūrvatvāt tadbhāvānupalambhane
pravarttitavyaṃ netyuktānupalabdheḥ pramāṇatā /
śāstrādhikāre 'sambaddhā bahavo 'rthā atīndriyāḥ
aliṅgāśca kathaṃ teṣāmabhāvo 'nupalabdhitaḥ /
sadasanniścayaphalā neti syād vāpramāṇatā
pramāṇamapi kācit syād liṅgātiśayabhāvinī /
svabhāvajñāpakājñānasyāyaṃ nyāya udāhṛtaḥ
kārye tu kārakājñānambhāvasyaiva sādhakam /
svabhāvānupalambhaśca svabhāve 'rthasya liṅgini
tadabhāvaḥ pratīyeta hetunā yadi kenacit /
dṛśyasya darśanābhāvakāraṇāsambhave sati
bhāvasyānupalabdhasya bhāvābhāvaḥ pratīyate /
viruddhasya ca bhāvasya bhāve tadbhāvabādhanāt
tadviruddhopalabdhau syādasattāyā viniścayaḥ /
anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ
śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ /
tasmin bhāvānupādāne sādhye 'syānupalambhanam
tathā heturna tasyavābhāvaḥ śabdaprayogataḥ /
paramārthaikatānatve śabdānāmanibandhanā
na syāt pravṛttirartheṣu darśanāntarabhediṣu /
atītājātayorvāpi na ca syādanṛtārthatā
vācaḥ kasyāścidityeṣā baiddhārthaviṣayā matā /
śabdārthāpahnave sādhye dharmādhāranirākṛteḥ
na sādhyaḥ samudāyaḥ syāt siddhau dharmaśca kevalaḥ /
sadasatpakṣabhedena śabdārthānapavādibhiḥ
vastveva cityate h yatra pratibaddhaḥ phalodayaḥ /
arthakriyāsamarthasya vicāraiḥ kiṃ parīkṣayā
ṣaṇḍhasya rūpe vairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣayā /
śabdārthaḥ kalpanājñānaviṣayatvena kalpitaḥ
dharmo vastvāśrayāsiddhirasyokto nyāyavādinā /
nāntarīyakatābhāvācchabdānāṃ vastubhissaha
nārthasiddhistataste hi vaktrabhiprāyasūcakāḥ /
āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā
sambaddhānuguṇopāyaṃ puruṣārthābhidhāyakam /
parīkṣādhikṛtaṃ vākyamato 'nadhikṛtaṃ param
pratakṣeṇānumānena dvividhenāpyabādhanam /
dṛṣṭādṛṣṭāthairorasyāvisaṃvādastadarthayoḥ
āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā /
buddheragatyābhihitā niṣiddhāpyasya gocare
heyopādeyatattvasya sopāyasya prasiddhitaḥ /
pradhānārthāvisaṃvādādanumānaṃ paratra vā
puruṣātiśayāpekṣaṃ yathārthamapare biduḥ /
iṣṭo 'yamarthaḥ pratyetuṃ śakyaḥ so 'tiśayo yadi
ayamevaṃ na vetyanyadoṣā nirdoṣatāpi vā /
durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhetyapare viduḥ
sarveṣāṃ savipakṣatvānnirhrāsātiśayaśritām /
sātmībhāvāt tadabhyāsād dīyerannāsravāḥ kvacit
nirupadravabhūtāthasvabhāvasya viparyayaiḥ /
na bādhā yatnavapve 'pi buddhestaspakṣapātataḥ
sarvāsāṃ doṣajātīnāṃ jātiḥ satkāyadarśanāt /
sāvidyā tatra tatsnehastasmād dveṣādisambhavaḥ
moho nidānaṃ doṣāṇāmata evābhidhīyate /
satkāyadṛṣṭiranyatra tatprahāṇe prahāṇataḥ
girāṃ mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣāśrayāt /
apauruṣeyaṃ satyārthamiti kecit pracakṣate
girāṃ satyatvahetūnāṃ guṇānāṃ puruṣāśrayāt /
apauruṣeyaṃ mithyārtha kiṃ netyanye pracakṣate
arthajñānapanaheturhi saṃketaḥ puruṣāśrayaḥ /
girāmapauruṣeyatve 'pyato mithyātvasambhavaḥ
sambandhāpauruṣeyatve syāt pratītirasaṃvidaḥ /
saṃketāt tadabhivyaktāvasamarthānyakalpanā
girāmekārthaniyame na syādarthāntare gatiḥ /
anekārthābhisambandhe viruddhavyaktisambhavaḥ
apauruṣeyatāyāśca vyarthā syāt parikalpanā /
vācyaśca heturbhinnānāṃ sambandhasya vyavasthiteḥ
asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syānnirarthatā /
saṃskāropagame mukhyaṃ gajasnānamidaṃ bhavet
sambandhināmanityatvānna sambandhe 'sti nityatā /
nityasyānupakāryatvādakurvāṇaśca nāśrayaḥ
artherataḥ sa śabdānāṃ saṃskāryaḥ puruṣairdhiyā /
arthaireva sahotpāde na svabhāvaviparyayaḥ
śabdeṣu yuktaḥ sambandhe nāyaṃ doṣo vikalpite /
nityatvādāśrayāpāye 'pyanāśo yadi jātivat
nityeṣvāśrayasāmathrya kiṃ yeneṣṭaḥ sa cāśrayaḥ /
jñānotpādanahetūnāṃ sambandhāt sahakāriṇām
tadutpādanayogyatvenotpattirvyaktiriṣyate /
ghaṭādiṣvapi yuktijñaiḥ aviśeṣe 'vikāriṇām
vyañjakaiḥ svaiḥ kṛtaḥ ko 'rtho vyaktāstaiste yato matāḥ /
sambandhasya ca vastutve syād bhedād buddhicitratā
tābhyāmabhede tāveva nāto 'nyā vastuno gatiḥ /
bhinnātvād vasturūpasya sabandhaḥ kalpanākṛtaḥ
sad dravyaṃ syāt parādhīnaṃ sambandho 'nyasya vā katham /
varṇā nirarthakāḥ santaḥ padādi parikalpitam
avastuni kathaṃ vṛttiḥ sambandhasyāsya vastunaḥ /
apauruṣeyatāpīṣṭā kartṛṇāmasmṛteḥ kila
santyasyāpyanuvaktāra iti dhig vyāpakaṃ tamaḥ /
yathāyamanyato 'śrutvā nemaṃ varṇapadakramam
vastuṃ samarthaḥ puruṣastathānyo 'pīti kaścana /
anyo vā racito granthaḥ sampradāyād ṛte paraiḥ
dṛṣṭaḥ ko 'bhihito yena so 'pyevaṃ nānumīyate /
yajjātīyo yataḥ siddhaḥ so 'viśiṣṭo 'gnikāṣṭhavat
adṛṣṭaheturapyanyastadbhavaḥ sampratīyate /
tatrāpradarśya ye bhedaṃ kāryasāmānyadarśanāt
hetavaḥ pravitanyante sarve te vyabhicāriṇaḥ /
sarvathānāditā sidhyedevaṃ nāpuruṣāśrayaḥ
tasmādapauruṣeyatve syādanyo 'pyanarāśrayaḥ /
mlecchadivyavahārāṇāṃ nāstikyavacasāmapi
anāditvād tathābhāvaḥ pūrvasaṃskārasantateḥ /
tādṛśe 'pauruṣeyatve kaḥ siddhe 'pi guṇo bhavet
arthasaṃskārabhedānāṃ darśanāt saṃśayaḥ punaḥ /
anyāviśeṣād varṇānāṃ sādhane ki phalaṃ bhavet
vākyaṃ bhinnaṃ na varṇebhyo vidyate 'nupalambhataḥ /
anekāvayavātmatve pṛthak teṣāṃ nirarthatā
atadrūpe ca tādrūpyaṃ kalpitaṃ siṃhatādivat /
pratyekaṃ sārthakatve 'pi mithyānekatvakalpanā
ekāvayavagatyā ca vākyārthapratipad bhavet /
sakṛcchrutau ca sarveṣā kālabhedo na yujyate
ekatve 'pi hyabhinnasya kramaśo gatyasambhavāt /
anityaṃ yatnasambhūtaṃ pauruṣeyaṃ kathaṃ na tat
nityopalabdhirnityatve 'pyanāvaraṇasambhavāt /
aśrutirvikalatvāccet kasyacit sahakāriṇaḥ
kāmamanyapratīkṣāstu niyamastu virudhyate /
sarvatrānupalambhaḥ syāt teṣāmavyāpitā yadi
sarveṣāmupalambhaḥ syāt yugapad vyāpitā yadi /
saṃskṛtasyopalambhe ca kaḥ saṃskarttāvikāriṇaḥ
indriyasya syāt saṃskāraḥ śrṛṇuyānnikhilaṃ ca tat /
saṃskārabhedabhinnatvādekārthaniyamo yadi
anekaśabdasaṃdhāte śrutiḥ kalakale katham /
dhvanathaḥ kevalaṃ tatra śrū yante cenna vācakāḥ
dhvanibhyo bhinnamastīti śraddheyamatibahvidam /
sthiteṣvanyeṣu śabdeṣu śrūyate vācakaḥ katham
kathaṃ vā śaktiniyamād bhinnadhvanigatirbhavet /
dhvanayaḥ sammatā yaiste doṣaiḥ kairapyavācakāḥ
dhvanibhirvyajyamāne 'smin vācake 'pi kathaṃ na te /
varṇānupūrvī vākyaṃ cenna varṇānāmabhedataḥ
teṣāṃ ca na vyavasthānaṃ kramāntaravirodhataḥ /
deśakālakramābhāvo vyāptinityatvavarṇanāt
anityāvyāpitāyāṃ ca doṣaḥ prāgeva kīrtitaḥ /
vyaktikramo 'pi vākyaṃ na nityavyaktinirākṛteḥ
vyāpāradeva tatsiddhe kāraṇānāṃ ca kāryatā /
svajñānenānyadhīhetuḥ siddhe 'rthe vyañjako mataḥ
yathā dīpo 'nyathā vāpi ko viśeṣo 'sya kārakāt /
karaṇānāṃ samagrāṇāṃ vyāpārādupalabdhitaḥ
niyamena ca kāryatvaṃ vyañjake tadasambhavāt /
tadrū pāvaraṇānāṃ ca vyaktiste vigamo yadi
abhāve karaṇagrāmasāmarthya kiṃ nu tadbhavet /
śabdaviśeṣādanyeṣāmapi vyaktiḥ prasajyate
tathāmyupagame sarvakāraṇānāṃ nirarthatā /
sādhanaṃ pratyabhijñānaṃ satprayogādi yanmatam
anudāharaṇaṃ sarvabhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgataḥ /
dūṣyaḥ kuheturanyo 'pi buddherapuruṣāśraye
bādhābhyupetapratyakṣapratītānumitaiḥ samam /
ānupūrvyāśca varṇebhyo bhedaḥ sfoṭena cintitaḥ
kalpanāropitā sā syāt kathaṃ vāpuruṣāśrayā /
sattāmātrānubandhitvāt nāśasyānityatā dhvaneḥ
agnerarthāntarotpattau bhavet kāṣṭhasya darśanam /
avināśāt sa evāsya vināśa iti cet katham
anyo 'nyasya vināśo 'stu kāṣṭhaṃ kasmānna dṛśyate /
tatparigrahataścenna tenānāvaraṇaṃ yataḥ
vināśasya vināśitvam syādutpattestataḥ punaḥ /
kāṣṭhasya darśanam hantṛghāte caitrāpunarbhavaḥ
yathātrāpyevamiti cet hanturnāmaraṇatvataḥ /
ananyatve vināśasya syānnāśaḥ kāṣṭhameva tu
tasya tattvādahetutvaṃ nāto 'nyā vidyate gatiḥ /
ahetutve 'pi nāśasya nityatvād bhāvanāśayoḥ
sahabhāvaprasaṅgaścedasato nityatā kutaḥ /
asattve 'bhāvanāśitvaprasaṅgo 'pi na yujyate
nāśena yasmād bhāvasya na vināśanamiṣyate /
naśyan bhāvo 'parāpekṣa iti tajjñāpanāya sā
avasthā heturuktāsyā bhedamāropya cetasā /
svato 'pi bhāve 'bhāvasya vikalpaścedayaṃ samaḥ
na tasya kiñcid bhavati na bhavatyeva kevalam /
bhāve hyeṣa vikalpaḥ syād vidyervastvanuridhataḥ
na bhāvo bhavatītyuktamabhāvo bhavatīti na /
apekṣyeta paraḥ kārya yadi vidyeta kiñcana
yadakiñcitkaraṃ vastu kiṃ kenacidapekṣyate /
etenāhetukatve 'pi hyabhūtvā nāśabhāvataḥ
sattānāaśitvadoṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam /
yathā keṣāñcideveṣṭaḥ pratigho janmināṃ yathā
nāśaḥ svabhāvo bhāvānāṃ nānutpattimatāṃ yadi /
svabhāvaniyamāddhetoḥ svabhāvaniyamaḥ phale
nānitye rūpabhedo 'sti bhedakānāmabhāvataḥ /
pratyākhyeyāta evaiṣāṃ sambandhasyāpi nityatā
sambandhadoṣaiḥ prāguktaiḥ śabdaśaktiśca dūṣitā /
nāpauruṣeyamityeva yathārthajñānasādhanam
dṛṣṭo 'nyathāpi vahnyādiraduṣṭaḥ puruṣāgasā /
na jñānahetutaiva syāt tasminnakṛtake mate
nityebhyo vastusāmarthyāt na hi janmāsti kasyacit /
vikalpavāsanodbhūtāḥ samāropitagocarāḥ
jāyante buddhayastatra kevalaṃ nārthagocarāḥ /
mithyātvaṃ kṛtakeṣveva dṛṣṭamityakṛtaṃ vacaḥ
satyārtha vyatirekasya virodhivyāpanād yadi /
hetāvasambhave 'nukte bhāvastasyāpi śaṅkyate
viruddhānāṃ padārthānāmapi vyāpakadarśanāt /
nāsattāsiddhirityuktaṃ sarvato 'nupalambhanāt
asiddhāyāmasattāyāṃ sandigdhā vyatirekitā /
anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhyadharmiṇi
tanniścayaphalairjānaiḥ siddhyanti yadi sādhanam /
yatra sādhyavipakṣasya varṇyate vyatirekitā
sa evāsya sapakṣaḥ syāt sarvo heturatonvayī /
samayatve hi mantrāṇāṃ kasyacit kāryasādhanam
athāpi bhāvaśaktiḥ syādanyathāpyaviśeṣataḥ /
kramasyārthāntaratvaṃ ca pūrvameva nirākṛtam
nityaṃ tadarthasiddhiḥ syādasāmarthyamapekṣaṇe /
sarvasya sādhanaṃ te syurbhāvaśaktiryadīdṛśī
prayoktṛbhedāpekṣā ca nāsaṃskāryasya yujyate /
saṃskāryasyāpi bhāvasya vastubhedo hi bhedakaḥ
prayoktṛbhedānniyamaḥ śaktau na samaye bhavet /
anādheyaviśeṣāṇāṃ ki kurvāṇaḥ prayojakaḥ
prayogo yadyabhivyaktiḥ sā prāgeva nirākṛtā /
vyaktiśca buddhiḥ sā yasmāt sa phalairyadi yujjate
syācchrotuḥ phalasambandho vaktā hi vyaktikāraṇam /
anabhivyaktaśabdānāṃ karaṇānāṃ prayojanam
manojapo vā vyarthaḥ syācchabdo hi śrotragocaraḥ /
pāramparyeṇa tajjatvāt tadv yaktiḥ sāpi cenmatiḥ
te 'pi tathā syustadarthā cedasiddhaṃ kalpanānvayāt /
svasāmānyasvabhāvānāmekabhāvavivakṣayā
ukteḥ samayakārāṇāmavirodho na vastuni /
ānupūrvyāmasatyāṃ syāt saro rasa iti śruto
na kāryabheda iti ced asti sā puruṣāśrayā /
yo yadvarṇasamutthānajñānajājjñānato dhvaniḥ
jāyate tadupādhiḥ sa śru tyā samavasīyate /
tajjñānajanitajñānaḥ sa śru tāvapaṭuśrutiḥ
apekṣya tasmṛtiṃ paścāt smṛtimādhatta ātmani /
ityeṣā pauruṣeyyeva taddhetugrāhicetasām
kāryakāraṇatā varṇeṣvānupūrvīti kathyate /
anyadeva tato rūpaṃ tadvarṇānāṃ pade pade
kartṛ saṃskārato bhinnaṃ sahitaṃ kāryabhedakṛt /
sā cānupūrvī varṇānāṃ pravṛttā racanākṛtaḥ
icchāviruddhasiddhīnāṃ sthitakramavirodhataḥ /
kāryakāraṇatāsiddheḥ pumbhyo varṇakramasya ca
sarvo varṇakramaḥ pubhyo dahanendhanayuktivat /
asādhāraṇatā siddhā mantrākhyakramakāriṇām
puṃsāṃ jñānaprabhāvābhyāmanyeṣāṃ tadabhāvataḥ /
ye 'pi tantravidaḥ kecid mantrān kāṃścana kuvaṃte
prabhoḥ prabhāvasteṣāṃ sa taduktanyāyavṛttitaḥ /
kṛtakāḥ pauruṣeyāśca mantrā vācyāḥ phalepsunā
aśaktisādhanaṃ puṃsāmanenaiva nirākṛtam /
buddhīndriyoktipuṃ stvādisādhanaṃ yattu varṇyate
pramāṇābhaṃ yathārthāsti na hi śeṣavato gatiḥ /
artho 'yaṃ nāyamartho na iti śabdā vadanti na
kalpyo 'yamarthaḥ puruṣaiste ca rāgādisaṃyutāḥ /
tatraikastattvavinnānya iti bhedaśca kiṃkṛtaḥ
tadvt puṃstve kathamapi jñānī kaścit katha na vaḥ /
yasya pramāṇamavisaṃvādi vacanaṃ so 'rthavid yadi
na hyatyantaparokṣeṣu prāmāṇasyāsti sambhavaḥ /
yasya prāmāṇasaṃvādi vacanaṃ tatkṛtaṃ vacaḥ
sa āgam iti prāptaṃ nirarthāpauruṣeyatā /
yadyatyantaparokṣe 'rthe 'nāgamajñānasambhavaḥ
atīndriyārthavit kaścidastītyabhimataṃ bhavet /
svayaṃ rāgādimānnārtha vetti vedasya nānyataḥ
na vedayati vado 'pi vedārthasya kuto gatiḥ /
tenāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau
khādet śvamāṃsamityeṣa nārtha ityatra kā pramā /
prasiddho lokavādaścet tatra ko 'tīndriyārthadṛk
anekārtheṣu śabdeṣu yenārtho 'yaṃ vivecitaḥ /
svargorvaśyādiśabdaśca dṛṣṭo 'rūḍhārthavācakaḥ
śabdāntareṣu tādṛkṣu tādṛśyevāstu kalpanā /
prasiddhiśca nṛṇāṃ vādaḥ pramāṇaṃ sa ca neṣyate
tataśca bhūyo 'rthagatiḥ kimetad dviṣṭhakāmitam /
atha prasiddhimullaṃdhya kalpane na nibandhanam
prasiddherapramāṇatvāt tadgrahe kiṃ nibandhanam /
utpāditā prasiddhyaiva śaṃkā śabdārthaniścaye
yasmānnānārthavṛttitvaṃ śabdānāṃ tatra dṛśyate /
anyathāsambhavābhavāt nānāśakteḥ svayaṃ dhvaneḥ
avaśyaṃ śaṃkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām /
eṣa sthāṇurayaṃ mārga iti vaktīti kaścana
anyaḥ svayaṃ bravīmīti tayorbhedaḥ parīkṣyatām /
sarvatra yogyasyaikārthadyotane niyamaḥ kutaḥ
jñātā vātīndriyāḥ kena vivakṣāvacanād ṛte /
vivakṣāniyame hetuḥ saṃketastatprakāśanaḥ
apauruṣeyai sā nāsti tasya saikārthatā kutaḥ /
svabhāvaniyame 'nyatra na yojyeta tayā punaḥ
saṃketaśca nirarthaḥ syād vyaktau ca niyamaḥ kutaḥ /
yatra svātantryamicchāyā niyamo nāma tatra kaḥ
dyotayet tena saṃketo neṣṭāmevāsya yogyatām /
yasmāt kiledṛśaṃ satyaṃ yathāgniḥ śītanodanaḥ
vākyaṃ vedaikadeśatvādanyadapyaparo bravīt /
rasavat tulyarūpatvādekabhāṇḍe ca pākavat
śeṣavad vyabhicāritvāt kṣiptaṃ nyāyavidedṛśam /
nityasya puṃsaḥ kartṛtvaṃ nityān bhāvānatīndriyān
ebnriyān viṣamaṃ hetuṃ bhāvānāṃ viṣamāṃ sthitim /
nivṛttiṃ ca pramāṇābhyāmanyad vā vyastagocaram
viruddhamāgamāpekṣeṇānumānena vā vadat /
virodhamasamādhāya śāstrārtha cāpradarśya saḥ
satyārtha pratijānāno jayed dhārṣṭyena bandhakīm /
sidhyet pramāṇaṃ yadyevam apramāṇamatheha kim
na hyokaṃ nāsti satyārtha puruṣe bahubhāṣīṇi /
nāyaṃ svabhāvaḥ kārya vā vastūnāṃ vaktari dhvaniḥ
na ca tadvyatiriktasya vidyate 'vyabhicāritā /
pravṛttirvācakānāṃ ca vācyadṛṣṭikṛteti cet
parasparaviruddhārthā kathamekatra sā bhavet /
vastubhirnāgamāstena karthāñcānnāntarīyakāḥ
pratipatturna sidhyanti kutastebhyo 'rthaniścayaḥ /
tasmānna tannivṛttyāpi bhāvābhāvaḥ prasidhyati
Original text: Pramāṇavārttika · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0