Pramāṇavārttika · Chapter 2

dvitīyaḥ paricchedaḥ
pratyakṣam
mānaṃ dvividhaṃ viṣayadvai vidhyāt śaktyaśaktitaḥ /
athaṃkriyāyām keśādirnārtho 'narthādhimokṣataḥ

sadṛśāsadṛśatvācca viṣayāviṣayatvataḥ /
śabdasyānyanimittānāṃ bhāve dhīsadasattvataḥ

arthakriyāsamartha yat tadatra paramārthasat /
anyat saṃvṛtaisat proktam te svasāmānyalakṣaṇe

aśaktaṃ sarvamiti ced bījāderaṅkurādiṣu /
dṛṣṭā śaktiḥ matā sā cet saṃvṛtyā astu yathā tathā

sāsti sarvatra ced buddhernānvayavyatirekayoḥ /
sāmānyalakṣaṇe 'dṛṣṭeḥ cakṣūrūpādibuddhivat

etena samayābhogādyantaraṅgānurodhataḥ /
ghaṭotkṣepaṇasamānyasaṃkhyādiṣu dhiyo gatāḥ

keśādayo na sāmānyamanarthābhiniveśataḥ /
jñeyatvena grahād doṣo nabhāveṣu prasajyate

teṣāmapi tathābhāve 'pratiṣedhāt sfuṭābhatā /
jñānarūpatayārthatvāt keśādīti matiḥ punaḥ

sāmānyaviṣayā keśapratibhāsamanarthakam /
jñānarūpatayārthatve sāmānye cet prasajyate

tatheṣṭatvādadoṣaḥ artharūpatvena samānatā /
sarvatra samarūpatvāt tadvyāvṛttisamāśrayāt

na tad vastvabhidyeyatvāt sāphalyādakṣasaṃhateḥ /
nāmādivacane vastṛśrotṛvācyānubandhini

asambandhini nāmādāvarthe syāsapravarttanam /
sārūpyād bhrāntito vṛttirarthecet syānna sarvadā

deśabhrāntiśca na jñāne tulyamutpattito dhiyaḥ /
tathāvidhāyā anyatra tatrānupasamād dhiyaḥ

bāhyārthapratibhāsāyā upāye vāpramāṇatā /
vijñānavyatiriktasya vyatirekāprasiddhitaḥ

sarvajñānārthavatvāccet svapnādāvanyathekṣaṇāt /
ayuktam na ca saṃskārānnīlādipratibhāsataḥ

nīlādyapratighātānna jñānaṃ tad yogyadeśakaiḥ /
ajñātasya svayaṃ jñānāt nāmādyetena varṇitam

saiveṣṭārthavatī kena cakṣurādimatiḥ smṛtā /
arthasāmarthyadṛṣteścedanyat prāptamanarthakam

pravṛttiḥ syādasambandhe 'pyarthasambandhavad yadi /
atītānāgataṃ vācyaṃ na syādarthena tatkṣayāt

sāmānyagrahaṇācchabdādaprasaṅgo mato yadi /
tanna kevalasāmānyāgrahaṇād grahaṇe 'pi vā

atatsamānatāvyaktī tena nityopalambhanam /
nityatvācca yadi vyaktirvyakteḥ pratyakṣatāṃ prati

ātmani jñānajanane yacchaktaṃ śaktameva tat /
athāśaktaṃ kadāciccedaśaktaṃ sarvadaiva tat

tasya śaktiraśaktirvā yā svabhāvena saṃsthitā /
nityatvādapi kiṃ tasya kastāṃ kṣapayituṃ kṣamaḥ

tacca sāmānyavijñānamanurundhan vibhāvyate /
nīlādyākāraleśo yaḥ sa tasmin kena nirmitaḥ

pratyakṣapratyayārthatvānnākṣāṇāṃ vyarthateti cet /
saivaikarūpācchabdāderbhinnābhāsā matiḥ kutaḥ

na jātirjātimadvyaktirūpaṃ yenāparāśrayam /
siddham pṛthak cet kāryatvaṃ hyapekṣetyabhidhīyate

niṣpatteraparādhīnamapi kārya svahetutaḥ /
sambadhyate kalpanayā kimakārya kathañcana

anyatve tadasambaddhaṃ siddhāto niḥsvabhāvatā /
jātiprasaṅgo 'bhāvasya na apekṣābhāvatastayoḥ

tasmādarūpā rūpāṇāṃ nāśrayeṇopakalpitā /
tadviśeṣāvagāhārthairjātiḥ śabdaiḥ prakāśyate

tasyāṃ rūpāvabhāso yastattvenārthasya vā grahaḥ /
bhrāntiḥ sānādikālīnadarśanābhyāsanirmitā

arthānāṃ yacca sāmānyamanyavyāvṛttilakṣaṇam /
yanniṣṭhāsta ime śabdā na rūpaṃ tasya kiñcana

sāmānyabuddhau sāmānyenārūpāyāmavīkṣaṇāt /
arthabhrāntirapīṣyeta sāmānyaṃ sāpi abhiplavāt

artharūpatayā tattvenābhāvācca na rūpiṇī /
niḥsvabhāvatayāvācyaṃ kutaścid vacanānmatam

yadi vastuni vastūnāmavācyatvaṃ kathañcana /
naiva vācyamupādānabhedād bhedopacārataḥ

atītānāgate 'pyarthe sāmānyavinivandhanāḥ /
śrutayo niviśante sadasaddharmaḥ kathaṃ bhavet

upacārāt tadiṣṭaṃ ced varttamānaghaṭasya kā /
pratyāsattirabhāvena yā paṭādau na vidyate

buddheraskhalitā vṛttirmukhyāropitayoḥ sadā /
siṃhe māṇavake tadvad ghoṣaṇāpyasti laukikī

yatra rūḍhyāsadartho 'pi janaiḥ śabdo niveśitaḥ /
sa mukhyastatra tatsāmyādū gauṇo 'nyatra skhaladgatiḥ

yathā bhāve 'pyabhāvākhyāṃ yathākalpanameva vā /
kuryādaśakte śakte vā pradhānādiśrutiṃ janaḥ

śabdobhyo yādṛśī buddhirnaṣṭe 'naṣṭe 'pi dṛśyate /
tādṛśyeva sadarthānāṃ naitacchrotrādicetasām

sāmānyamātragrahaṇāt sāmānyaṃ cetasorddhayoḥ /
tasyāpi kevalasya prāg grahaṇaṃ vinivāritam

parasparaviśiṣṭānāmaviśiṣṭaṃ kathaṃ bhavet /
tathā dvirūpatāyāṃ vā tad vastvekaṃ kathaṃ bhavet

tābhyāṃ tadanyadeva syād yadi rūpaṃ samaṃ tayoḥ /
tayoriti na sambandho vyāvṛttistu na duṣyati

tasmāt samānataivāsmin sāmānte 'vastulakṣaṇam /
kārya cet tadanekaṃ syānnaścaraṃ ca na tanmatam

vastumātrānubandhitvād vināśasya na nityatā /
asambandhaśca jātīnāmakāryatvādarūpatā

yacca vastubalājjñānaṃ jāyate tasapekṣate /
na saṃketa sa sāmānyabuddhuṣvetad vibhāvyate

yāpyabhedānugā buddhiḥ kācid vastudvayekṣaṇe /
saṃketena vinā sārthapratyāsattinibandhanā

pratyasasattirvinā jātyā yatheṣtā cakṣurādiṣu /
jñānakāryeṣu jātirvā yathānveti vibhāgataḥ

karthāñcadapi vijñāne tadrupānavabhāsataḥ /
yadi nāmendriyāṇāṃ syād draṣṭā bhāseta tadvapuḥ

rūpavatvāt na jātīnāṃ kevalānāmadarśanāt /
vyaktigrahe ca tacchabdarupādanyanna dṛśyate

jñānamātrārthakaraṇe 'pyayogyamata eva tat /
tadayogyatayārūpaṃ taddhyavastuṣu lakṣaṇam

Pramāṇ
yathoktaviparītaṃ yat tat svalakṣaṇamiṣyate /
sāmānyaṃ trividham tacca bhāvābhāvobhayāśrayāt

yadi bhāvāśrayaṃ jñānaṃ bhāve bhāvānubandhataḥ /
noktottaratvād dṛṣṭatvād atītādiṣu cānyathā

bhāvadharmatvahāniścet bhāvagrahaṇapūrvakam /
tajjñānamityadoṣo 'yam meyaṃ tvekaṃ svalakṣaraṇam

tasmādarthakriyāsiddheḥ sadasattāvicāraṇāt /
tasya svapararūpābhyāṃ gatermeyadvayaṃ matam

ayathābhiniveśena dvitīyā bhrāntiriṣyate /
gatiścet pararūpeṇa na ca bhrānteḥ pramāṇatā

abhiprāyāvisaṃvādādapi bhrānteḥ pramāṇatā /
gatirapyanyathā dṛṣṭā pakṣaścāyaṃ kṛtottaraḥ

maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ /
mithyājñānāviśeṣe 'pi viśeṣo 'rthakriyāṃ prati

yathā tathāyathārthatve 'pyanumānatadābhayoḥ /
arthakriyānurodhena pramāṇatvaṃ vyayasthitam

buddhiryatrārthasāmarthyādanvayavyatirekiṇī /
tasya svatabtraṃ grahaṇamato 'nyad vastvatīndriyam

tasyādṛṣṭātmarūpasya gateranyo 'rtha āśrayaḥ /
tadāśrayeṇa sambandhī yadi syād gamakastadā

gamakānugasāmānyarūpeṇaiva tadā gatiḥ /
tasmāt sarvaḥ parokṣo 'rtho viśeṣeṇa na gamyate

yā ca sambandhino dharmād bhūtirdharmiṇi jñāyate /
sānumānaṃ parokṣāṇāmekāntenaiva sādhanam

na pratyakṣaraparikṣābhyāṃ meyasyānyasya sambhavaḥ /
tasmāt prameyadvitvena pramāṇadvitvamiṣyate

tryekasaṃkhyānirāso vā prameyadvayasarśanāt /
ekamevāprameyatvādasataścenmataṃ ca naḥ

anekānto 'prameyatve 'sadbhāvasya niścayaḥ /
tanniścyapramāraṇaṃ vā dvitīyam nākṣajā matiḥ

abhāve 'rthabalājjāterarthaśaktyanapekṣaṇe /
vyavadhānādibhāve 'pi jāyetendriyajā matiḥ

abhāve vinivṛttiścet pratyakṣasyaiva niścayaḥ /
viruddhaṃ saiva vā liṅgamanvayavyatirekiṇī

śiddhaṃ ca paracaitanyapratipatteḥ pramādvayam /
vyavahārādau pravṛttaśca siddhastadbhāvaniścaḥ

pramāṇamavisaṃvādāt tat kvacid vyabhicārataḥ /
nāśvāsa iti celliṅgadurdṛṣṭiretadīdṛśam

yataḥ kadācit siddhāsya pratītirvastunaḥ kvacit /
tadvaśya tato jātaṃ tatsvabhāvo 'pi vā bhavet

svanimittāt svabhāvād vā vinā nārthasya sambhavaḥ /
yacca rūpaṃ tayordṛṣṭaṃ tadevānyatra lakṣaṇam

svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu /
anyeṣu satsvadṛśye ca satta vā tadvataḥ katham

aprāmāṇye ca sāmānyabuddhestallopa āgataḥ /
pretyabhāvavad akṣaistat paryāyeṇa pratīyate

tacca nendriyaśaktyādāvakṣabuddherasambhavāt /
abhāvapratipattau syād buddherjanmānittikam

svalakṣaṇe ca pratyakṣamavikalpatayā vinā /
vikalpena na sāmānyagrahastasmistato 'numā

prameyaniyame varṇānityatā na pratīyate /
pramāṇamanyat tadbuddhurvinā liṅgena sambhavāt

viśeṣadṛṣṭe liṅgasya sambandhasyāprasiddhitaḥ /
tat pramāṇāntaraṃ meyabahutvād bahutāpi vā

pramāṇānāmanekasya vṛtterekatra vā tathā /
viśeṣadadṛṣṭerekatrisaṃkhyāpoho na vā bhavet

viṣayāniyamādanyaprameyasya ca sambhavāt /
yojanād varṇasāmānye nāyaṃ doṣaḥ prasajyate

nāvasturūpaṃ tasyaiva tathā siddheḥ prasādhanāt /
anyatra nānyasiddhiścenna tasyaiva prasiddhitaḥ

yo hi bhāvo yathābhūto sa tadṛgliṅ gacetasaḥ /
hetustajjā tathābhūte tasmād vastuni liṅigadhīḥ

liṅgaliṅgidhiyorevaṃ pāramparyeṇa vastuni /
prativabdhāt tadābhāsaśūnyayorapyavañcanam

tadrī pādhyavasāyācca tayostadrūpaśūnyayoḥ /
tadrūpāvañcakatve 'pi kṛtā bhrāntivyavasthitiḥ

tasmād vastuni boddhavye vyāpakaṃ vyāpyacetasaḥ /
nimittaṃ tatsvabhāvo vā kāraṇam tacca taddhiyaḥ

pratiṣedhastu sarvatra sādhyate 'nupalambhataḥ /
siddhiṃ pramāṇairvadatāmarthādeva viparyayāt

dṛṣṭā viriddhadharmoktistasya tatkāraṇasya vā /
niṣedhe yāpi tasyaiva sāpramāṇatvasūcanā

anyathaikasya dharmasya svabhāvoktyā parasya tat /
nāstitvaṃ kena gamyeta virodhācced asāvapi

siddhaḥ kenāsahasthānāditi cet tat kuto matam /
dṛśyasya darśanābhāvāhiti cet sāpramāṇatā

tasmāt svaśabdenoktāpi sābhāvasya prasādhikā /
yasyāpramāṇaṃ sāvācyo niṣedhastena sarvathā

etena tadviruddhārthakāryoktirupavarṇatā /
prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatrārtho na bhidyate

viruddhaṃ tacca sopāyamavidhāyāpidhāya ca /
pramāṇoktirniṣedhe yā na sāmnāyānusāriṇī

uktyādeḥ sarvavitpretyabhāvādipratiṣedhavat /
atīndriyāṇāmarthānāṃ virodhasyāprasiddhitaḥ

bādhyavādhakabhāvaḥ kaḥ syātāṃ yadyuktisaṃvidau /
tādṛśo 'nupalabdheśced ucyatāṃ saiva sādhanam

aniścakaraṃ proktamīdṛk cānupalambhanam /
tannātyantaparokṣeṣu sadasattāviniścayau

bhinno 'bhinno 'pi vā dharmaḥ sa viruddhaḥ prayujjate /
yathāgnirahime sādhye sattā vā janmabādhanī

yathā vastveva vastūnāṃ sādhane sādhanaṃ matam /
tathā vastveva vastūnāṃ svanivṛttau nivarttakam

etena kalpanānyasto yatra kvacana sambhavāt /
dharmaḥ pakṣasapakṣānyataratvādirapoditaḥ

tatrāpi vyāpako dharmo nivṛttergamako mataḥ /
vyāpakasvanivṛttiścet paricchinnā kathañcana

yadapramāṇatābhāve liṅgaṃ tasyaiva kathyate /
tadatyantavimūḍhārtham āgopālamasaṃvṛteḥ

etāvanniścayaphalamabhāve 'nupalambhanam /
tacca hetau svabhāve vā dṛśye dṛśyatā mate

anumānādanityādergrahaṇe 'yaṃ kramo mataḥ /
prāmāṇyameva nānyatra gṛhītaghaṇānmatam

nānyāsyānityatā bhāvāt pūrva siddhaḥ sa cenidriyāt /
nānekarūpo vācyo 'sau vācyo dharmo vikalpajaḥ

sāmānyāśrayasaṃsiddhau sāmānyaṃ siddhameva tat /
tadasiddhau tathāsyaiva hyanumānaṃ pravartate

kvacit tadaparijñānaṃ sadṛśāparasambhavāt /
bhrānterapaśyato bhedaṃ māyāgolakabhedavat

tathā hyaliṅgamābālamasaṃśliṣṭottarodayam /
paśyan paricchinattyeva dīpādi nāśinaṃ janaḥ

bhāvasvabhāvabhūtāyāmapi śaktau phale dṛśaḥ /
anānantaryato moho viniśceturapāṭavāt

tasyava vinivṛttyarthamanumānopavarṇanam /
vyasyantīkṣaṇādeva sarvākārān mahādhiyaḥ

vyāvṛtte sarvatastasmin vyāvṛttivinivbandhanāḥ /
buddhayo 'rthe pravarttante bhinne bhinnāśrayā iva

yathācodanamākhyāśca so 'sati bhrāntikāraṇe /
pratibhāḥ pratisandhatte svānurūpāḥ svabhāvataḥ

siddho 'trāpyathavā dhvaṃso liṅgādanupalambhanāt /
prāgbhūtvā hyabhavan bhāvo 'nitya ityabhidhīyate

yasyobhayāntavyavadhisattāsambandhavā cinī /
anityatāśrutistena tāvantāviti kau smṛtau

prākpaścādapyabhāvaścet sa evānityatā na kim /
ṣaṣṭhayādyayogāditi cedū antayoḥ sa kathaṃ bhavet

sattāsambandhayordhrauvyādantābhyāṃ na viśeṣaṇam /
aviśeṣaṇameva syādantau cet kāryakāraṇe

asambandhānna bhāvasya prāgabhāvaṃ sa vāñchati /
tadupādhisamākhyāne te 'pyasya ca na sidhyataḥ

sattā svakāraṇāśleṣakaraṇāt kāraṇaṃ kila /
sā sattā sa ca sambandho nityau kāryamatheha kim

yasyābhāvaḥ kriyetāsau na bhāvaḥ prāgabhāvavān /
sambandhānabhyupagamānnityaṃ viśvamidaṃ tataḥ

tasmādanarthāskandinyo 'bhinnārthābhimateṣvapi /
śabdeṣu vācyabhedinyo vyatirekāspadaṃ dhiyaḥ

viśeṣapratyabhijñānaṃ na pratikṣaṇabhedataḥ /
na vā viśeṣaviṣayaṃ dṝṣṭasāmyena tadgrahāt

nidarśanaṃ tadeveti sāmānyāgrahaṇaṃ yadi /
nidarśanatvāt siddhasya pramāṇenāsya kiṃ punaḥ

vismṛtatvādadoṣaścet tata evānidarśanam /
dṛṣṭe tadbhāvasiddhiścet pramāṇād anyavastuni

tattvārope viparyāsastatsiddherapramāṇatā /
pratyakṣetarayoraikyādekasiddhirdvayorapi

sandhīyamānaṃ cānyena vyavasāyaṃ smṛtiṃ viduḥ /
talliṅgāpekṣaṇānno cet smṛtirna vyabhicārataḥ

pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati /
pratyātmavedyaḥ sarveṣāṃ vikalpo nāmasaṃśrayaḥ

saṃhṛtya sarvatāścintāṃ stimitenāntarātmanā /
sthito 'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate sākṣajā matiḥ

punarvikalpayan kiñcidāsīnme kalpanedṛśī /
vetti ceti na pūrvoktāvasthāyāmindriyād gatau

ekatra dṛṣṭau bhedo hi kvacinnānyatra dṛśyate /
na tasmād bhinnamastyanyat sāmānyaṃ buddhyabhedataḥ

tasmād viśeṣaviṣayā sarvai vendriyajā matiḥ /
na viśeṣeṣu śabdānāṃ pravṛttāvasti sambhavaḥ

ananvayād viśeṣāṇāṃ saṅketasyāpravṛttitaḥ /
viṣayo yaśca śabdānāṃ saṃyojyeta sa eva taiḥ

asyedamiti sambandhe yāvarthau pratibhāsinau /
tayoreva hi sambandho na tadendriyagocaraḥ

viśadapratibhāsasya tadārthasyāvibhāvanāt /
vijñānābhāsabhedo hi padārthānāṃ viśeṣakaḥ

cakṣuṣārthāvabhāse 'pi yaṃ paro 'syeti śaṃsati /
sa eva yojyate śabdairna khalvindriyagocaraḥ

avyāpṛtendriyasyānyavāṅ mātreṇāvibhāvanāt /
na cānuditasambandhaḥ svayaṃ jñānaprasaṅgataḥ

manaso yugapadvṛtteḥ savikalpāvikalpayoḥ /
vimūḍho laghuvṛttervā tayoraikyaṃ vyavasyati

vikalpavyavadhānena vicchinnaṃ darśanaṃ bhavet /
iti ced bhinnajātīyavikalpe 'nyasya vā katham

alātadṛṣṭivad bhāvapakṣaśced balavān mataḥ /
anyatrāpi samānaṃ tad varṇayorvā sakṛcchutiḥ

sakṛt saṅgatasarvārtheṣvindriyeṣviha satsvapi /
pañcabhirvyavadhāne 'pi bhātyavyavahiteva yā

sā matirmāmaparyantakṣaṇikajñānamiśraṇāt /
vicchinnābheti taccitraṃ tasmāt santu sakṛddhiyaḥ

pratibhāsāviśeṣaśca sāntarānantare katham /
śuddhe manovikalpe ca na kramagrahaṇaṃ bhavet

yo 'grahaḥ saṅgate 'pyarthe kvacidāsaktacetasaḥ /
saktyānyotpattivaiguṇyāccodyaṃ vai tad dvayorapi

śīghravṛtteralātāderanvayapratighātinī /
cakrabhrāntiṃ dṛgādhatte na dṛśāṃ ghaṭanena sā

kecidindriyajatvāderbāladhīvadakalpanām /
āhurbālāvikalpe ca hetuṃ saṃketamandatām

teṣāṃ pratyakṣameva syād bālānāmavikalpanāt /
saṃketopāyavigamāt paścādapi bhavenna saḥ

mano vyutpannasaṃketamasti tena sa cenmataḥ /
evamindriyaje 'pi syād śeṣavaccedamīdṛśam

yadeva sādhanaṃ bāle tadevātrāpi kathyatām /
sāmyādakṣadhiyāmuktamanenānubhavādikam

viśeṣaṇaṃ viśeṣyañca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim /
gṛhītvā saṅkalayayaitat tathā pratyeti nānyathā

yathā daṇḍini jātyādervivekenānirūpaṇāt /
tadvatā yojanā nāsti kalpanāpyatra nāstyataḥ

yadapyanvayi vijñānaṃ śabdavyaktyavabhāsi tat /
varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ gotvaṃ hi varṇyate

samānatve 'pi tasyaiva neaṇaṃ netragocare /
pratibhāsadvayābhāvāt buddherbhedaśca durlabhaḥ

samavāyāgrahādakṣaiḥ sambandhādarśanaṃ sthitam /
paṭastantuṣvihetyādiśabdāśceme svayaṃ kṛtāḥ

śṛṅgaṃ gavīti loke syāt śṛṃge gaurityalaukikam /
gavākhyapariśiṣṭāṅgavicchedānupalambhanāt

taistantubhiriyaṃ śāṭītyuttaraṃ kāryamucyate /
tantusaṃskārasambhūtaṃ naikakālaṃ kathañcana

kāraṇāropataḥ kaścid ekāpoddhārāro 'pi vā /
tantvākhyāṃ vartayet kārye darśayan nāśrayaṃ śruteḥ

upakāryopakāritvaṃ vicchedād dṛṣṭireva vā /
mukhyaṃ yadaskhalajjñānamādisaṃketagocaraḥ

anumānaṃ ca jātyādau vastuno nāsti bhedini /
sarvatra vyapadeśo hi daṇḍādernāpi sāṃvṛtāt

vastuprāsādamālādiśabdāścānyānapekṣiṇaḥ /
geho yadyapi saṃyogastanmālā kinnu tad bhavet

jātiśced geha ekāpi māletyucyeta vṛkṣavat /
mālābahutve tacchabdaḥ kathaṃ jāterajātitaḥ

mālādau ca mahattvādiriṣṭo yaścaupacārikaḥ /
mukhyāviśiṣṭavijñānagrāhyatvānnaupacārikaḥ // Pramāṇav_2.157
ananyahetutā tulyā sā mukhyābhimateṣvapi /
padārthaśabdaḥ kaṃ hetumanyaṃ ṣaṭsu samīkṣate

yo yathā rūḍhitaḥ siddhastatsāmyād yastathocyate /
mukhyo gauṇaśca bhāveṣvapyabhāvasyopacārataḥ

saṃketānvayinī rūḍhirvakturicchānvayī ca saḥ /
kriyate vyavahārārtha chandaḥśabdāṃśanāmavat

vastudharmatayaivārthāstādṛgvijñānakāraṇam /
bhede 'pi yatra tajjñānaṃ tāṃstathā pratipadyate

jñānānyapi tathā bhede bhedapratyavamarśane /
ityatatkāryaviśleṣasyānbvayo naikavastunaḥ

vastūnāṃ vidyate tasmāt tanniṣṭhā vastuni śrutiḥ /
bahyaśaktivyavacchedaniṣṭhābhāve 'pi tacchrutiḥ

vikalpapratibimbeṣu tanniṣṭheṣu nibadhyate /
tato 'nyāpohaniṣṭhatvāduktānyāpohakṛt śrutiḥ

vyatirekīva yajjñāne bhātyarthapratibimbakam /
śabdāt tadapi nārthātmā bhrāntiḥ sā vāsanodbhavā

tasyābhidhāne śrutibhirarthe koṃ 'śo 'vagamyate /
tasyāgato ca saṃketakriyā vyarthā tadarthikā

śabdo 'rthāṃśaṃ kamāheti tatrānyāpoha ucyate /
ākāraḥ sa ca nārthe 'sti taṃ vadannarthabhāk katham

śabdasyānvayinaḥ kāryamarthenānvayinā sa ca /
ananvayī dhiyo 'bhedād darśanābhyāsanirmitaḥ

tadrūpāropagatyānyavyāvṛttādhigateḥ punaḥ /
śabdārtho 'rthaḥ sa eveti vacane na virudhyate

mithyāvabhāsino vaite pratyayāḥ śabdanirmitāḥ /
anuyāntīmamarthāśamiti cāpohakṛt śrutiḥ

tasmāt saṃketakāle 'pi nirdiṣṭārthena saṃyutaḥ /
svapratītiphalenānyāpohaḥ sambadhyate śrutau

anyatrādṛṣṭyapekṣatvāt kvacittaddṛṣṭyapekṣaṇāt /
śrutau sambadhyate 'poho naitad vastuni yujyate

tasmād jātyāditadyogā nārthe teṣu ca na śrutiḥ /
saṃyujyate 'nyavyāvṛttau śabdānāmeva yojanāt

saṃketasmaraṇopāyaṃ dṛṣṭasaṃkalanātmakam /
pūrvāparaparāmarśaśūnye taccākṣuṣe katham

anyatragatacitto 'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate /
tatsaṃketāgrahastatra spaṣṭastajjā ca kalpanā

jāyante kalpanāstatra yatra śabdo niveśitaḥ /
tenecchātaḥ pravartteran nekṣeran bāhyāmakṣajāḥ

rūpaṃ rūpamitīkṣeta taddhiyaṃ kimitīkṣate /
asti cānubhavastasyāḥ so 'vikalpaḥ kathaṃ bhavet

tayaivānubhave dṛṣṭaṃ na viukalpadvayaṃ sakṛt /
etena tulyakālānyavijñānānubhavo gataḥ

smṛtirbhavedatīte ca sāgṛhīte kathaṃ bhavet /
syāccānyadhīparicchedābhinnarūpā svabuddhidhīḥ

atītamapadṛṣṭābtamaliṅgañcārthavedanam /
siddhaṃ tatkena tasmin hi na pratyakṣaṃ na laiṅgikam

tatsvarūpāvabhāsinyā buddhayānantarayā yadi /
rūpādiriva gṛhyeta na syāt tatpūrvadhīgrahaḥ

so 'vikalpaḥ svaviṣayo vijñānānubhavo yathā /
aśakyasamayaṃ tadvadanyadapyavikalpakam

sāmānyavācinaḥ śabdāstadekārthā ca kalpanā /
abhāve nirvikalpasya viśeṣādhigamaḥ katham

asti cennirvikalpaṃ ca kiñcit tattulyahetukam /
sarva tathaiva hetorhi bhedād bhedaḥ phalātmanām

anapekṣitabāhyārthā yojanā samayasmṛteḥ /
tathānapekṣya samayaṃ vastuśaktyaiva netradhīḥ

saṃketasmaraṇāpekṣaṃ rūpaṃ yadyakṣacetasi /
anapekṣya na cecchaktaṃ syāt smṛtāveva liṃgavat

tasyāstatsaṃgamotpatterakṣadhīḥ syāt smṛterna vā /
tataḥ kālāntare 'pi syāt kvacid vyākṣepasambhavāt

krameṇobhayahetuścet prāgeva syādabhedataḥ /
anyo 'kṣabuddhihetuścet smṛtistatrāpyanarthikā

yathāsamitāsiddhyarthamiṣyate samayasmṛtiḥ /
bhedaścāsamito grāhyaḥ smṛtistatra kimarthikā

sāmānyamātragrahaṇe bhedāpekṣā na yujyate /
tasmāccakṣuśca rūpaṃ ca pratītyodeti netradhīḥ

sākṣācca jñānajanane samartho viṣayo 'kṣavat /
atha kasmād dvayādhīnajanma tat tena nocyate

samīkṣya gamakatvaṃ hi vyapadeśo niyujyate /
taccākṣavyapadeśe 'sti taddharmaśca niyojyatām

tato liṃgasvabhāvo 'tra vyapadeśe niyojyatām /
nivarttate vyāpakasya svabhāvasya nivṛttitaḥ

sañcitaḥ samudāyaḥ sa sāmānyaṃ tatra cākṣadhīḥ /
sāmānyabuddhuścāvaśyaṃ vikalpenānubaddyate

arthāntarābhisambandhājjāyante ye 'ṇavo 'pare /
uktāste sañcitāste hi nimittaṃ jñānajanmanaḥ

aṇū nāṃ sa viśeṣaśca nāntareṇāparanaṇīn /
tadekāniyamajjñānamuktaṃ sāmānyagocaram

athaikāyatanatve 'pi nānekaṃ dṛśyate sakṛt /
sakṛdgrahāvabhāsaḥ ki viyukteṣu tilādiṣu

prayuktaṃ lāghavañcātra teṣveva kramapātiṣu /
kiṃ nākramagrahastulyakālāḥ sarvāśya buddhayaḥ

kāścit tāsvakramābhāsāḥ kramavatyo 'parāśca kim /
sarvārthagrahaṇe tasmāsakramo 'yaṃ prasajyate

nai kaṃ citrapataṃgādi rūpaṃ vā dṛśyate katham /
citraṃ tadekāmiti cedidaṃ citrataraṃ tataḥ

naikasvabhāvaṃ citraṃ hi maṇirūpaṃ yathaiva tat /
nīlādipratibhāsaśca tulyaścitrapaṭādiṣu

tatrāvayavarūpaṃ cet kevalaṃ dṛśyate tathā /
nīlādīni nirasyānyaccitraṃ citraṃ yadīkṣase

tulyārthākārakālatvenopalakṣitayardvayoḥ /
nānārthā kramavatyekā kimekārthākramāparā

vaiśvarūpyād dhiyāmeva bhāvānāṃ viśvarūpatā /
taccedanaṅga keneyaṃ siddhā bhedavyavasthitiḥ

vijātīnāmanārambhādālekhyādau na citradhīḥ /
arūpatvānna saṃyogaścitro bhakteśca nāśrayaḥ

pratyekamavicitratvād gṛhīteṣu krameṇa ca /
na citradhīsaṅkalanamanekasyaikayāgrahāt

nānārthaikā bhavet tasmāt siddhāto 'pyavikalpikā /
vikalpayannekamartha yato 'nyadapi paśyati

citrāvabhāseṣvathaṣu yadyekatvaṃ na yujyate /
saiva tāvat kathaṃ buddhirekā citrāvabhāsinī

idaṃ vastubalāyātaṃ yad vadanti vipaścitaḥ /
yathā yathārthāścintyante viśīryante tathā tathā

kiṃ syāt sā citrataikasyām na syāt tasyāṃ matāvapi /
yadīdaṃ svayamarthānāṃ rocate tatra ke vayam

tasmānnārtheṣu na jñāne sthūlābhāsastadātmanaḥ /
ekatra pratiṣiddhitvād bahuṣvapi na sambhavaḥ

paricchedo 'ntaranyo 'yaṃ bhāgo bahiriva sthitaḥ /
jñānasyābhedinau bhinnau pratibhāso h yupaplavaḥ

tatraikasyāpyabhāvena dvayamapyavahīyate /
tasmāt tadeva tasyāpi tattvaṃ yā dvayaśūnyatā

tadbhedāśrayiṇī ceyaṃ bhāvānāṃ bhedasaṃsthitiḥ /
tadupalpavabhāve ca teṣāṃ bhedo 'pyupaplavaḥ

na grāhyagrāhakākārabāhyamasti ca lakṣaṇam /
ato lakṣaṇaśūnyatvānniḥsvabhāvāḥ prakāśitāḥ

vyāpāropadhikaṃ sarva skandhādīnāṃ viśeṣataḥ /
lakṣaṇaṃ sa ca tattvaṃ na tenāpyete vilakṣaṇāḥ

yathāsvampratyayāpekṣādavidyopaplutātmanām /
vijñaptirvitathākārā jāyate timiradivat

asaṃviditatatvā ca sā sarvāparadarśanaiḥ /
asambhavād vinā teṣāṃ grāhyagrāhakaviplavaiḥ

tadupekṣitatattvārthaiḥ kṛtvā gajanimīlanam /
kevalaṃ lokabuddhyaiva bāhyacintā pratanyate

nīlādiścitravijñāne jñānopādhirananyabhāk /
aśakyadarśanaḥ taṃ hi patatyarthe vivecayan

yad yathā bhāsate jñānaṃ tat tathaiva prakāśate /
iti nāmaikabhāvaḥ syāccitrākārasya cetasi

paṭādirūpasyaikatve tathā syādavivekitā /
vivekīni nirasyānyadā viveki ca nekṣate

ko vā virodho bahavaḥ sañjātātiśayāḥ pṛthak /
bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddheryadi nātmendriyādivat

hetubhāvād ṛte nānyā grāhyatā nāma kācana /
tatra buddhiryadākārā tasyāstad grāhyamucyate

kathaṃ vāvayavī grāhyā sakṛt svāvayavaiḥ saha /
na hi gopratyayo dṛṣṭaḥ sāsnādīnāmadarśane

guṇapradhānādhigamaḥ sahāpyabhimato yadi /
sampūrṇāṅgo na gṛhyeta sakṛnnāpi guṇādimān

vivakṣāparatantratvād viśeṣaṇaviśeṣayayoḥ /
yadṅgabhāvenopāttaṃ tat tenaiva hi gṛhyate

svato vastvantarābhedād guṇāderbhedakasya ca /
agrahādekabuddhiḥ syāt paśyato 'pi parāparam

guṇādibhedagraṇānnānātvapratipad yadi /
astu nāma tathāpyeṣāṃ bhavet sambandhisaṅkaraḥ

śabdādīnāmanekatvāt siddho 'nekagrahaḥ sakṛt /
sanniveśagrahāyogādagrahe sanniveśinām

sarvato vinivṛttasya vinivṛttiryato yataḥ /
tadbhedonnītabhedā sā dharmiṇo 'nekarūpatā

te kalpitā rūpabhedād nirvikalpasya cetasaḥ /
na vicitrasya citrābhāḥ kādācitkasya gocaraḥ

yadyapyasti sitatvādi yādṛgindriyagocaraḥ /
na so 'bhidhīyate śabdairjānayo rūpabhedataḥ

ekārthatve 'pi buddhīnāṃ nānāśrayatayā sa cet /
śrotrādicittānīdānīṃ bhinnārthānīti tat kutaḥ

jāto nāmāśrayonyo 'nyaḥ cetasāṃ tasya vastunaḥ /
ekasyaiva kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi tat

vṛtterdṛ śyaparāmarśenābhidhānavikalpayoḥ /
darśanāt pratyabhijñānaṃ gavādīnāṃ nivāritam

anvayāccānumānaṃ yadabhidhānavikalpayoḥ /
dṛśye gavādau jātyādestadapyetena dūṣitam

darśanānyeva bhinnānyapyekāṃ kurvanti kalpanām /
pratyabhijñānasaṃkhyātāṃ svabhāveneti varṇitam

pūrvānubhūtagrahaṇe mānasasyāpramāṇatā /
adṛṣṭagrahaṇe 'ndhāderapi syādarthadarśanam

kṣaṇakatvādatītasya darśanasya na sambhavaḥ /
vācyamakṣaṇikatve syāllakṣaṇaṃ saviśeṣaṇam

niṣpāditakriye kañcid viśeṣamasamādadhat /
karmaṇyaindriyamanyad vā sādhanaṃ kimitīṣyate

sakṛd bhāvaśca sarvāsāṃ dhiyāṃ tadbhāvajanmanām /
anyairakāryabhedasya tadapekṣāvirodhataḥ

tasmādindriyavijñānānantarapratyayodbhavam /
mano 'nyameva gṛhṇāti viṣayaṃ nāndhadṛk tataḥ

svārthānvayārthāpekṣaiva heturindriyajā matiḥ /
tato 'nyagrahaṇesya niyatagrāhyatā matā

tadatulyakriyākālaḥ kathaṃ svajñānakālikaḥ /
sahakārī bhavedartha iti cedakṣacetasaḥ

asataḥ prāgasāmarthyāt paścāccānupayogataḥ /
prāgbhāvaḥ sarvahetūnāṃ nāti 'rtha svadhiyā saha

bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti ced grāhyātāṃ viduḥ /
hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam

kārya hyanekahetutve 'pyanukurvadudeti yat /
tat tenāpyatra tadrūpaṃ gṛhītamiti cocyate

aśakyasamayo hyātmā rāgādīnāmannanyabhāk /
teṣāmataḥ svasaṃvittirnnābhijalpānuṣaṅgiṇī

avedakāḥ parasyāpi te svarūpaṃ kathaṃ viduḥ /
ekārthāśrayiṇā vedyā vijñāneneti kecana

tadatadrū piṇo bhāvāstadatadrū pahetujāḥ /
tatsukhādi kimajñānaṃ vijñānābhinnahetujam

sārthe satīndriye yogye yathāsvamapi cetasi /
dṛṣṭaṃ janma sukhādīnāṃ tat tulyaṃ manasāmapi

asatsu satsu caiteṣu na janmājanma vā kvacit /
dṛṣṭaṃ sukhāderbuddhervā tat tato nānyaśca te

sukhaduḥkhādibhedaśca tesāmeva viśeṣataḥ /
tasyā eva yathā buddhermāndyapāṭavasaṃśrayāḥ

yasyārthasya nipātena te jātā dhīsukhādayaḥ /
multvā taṃ pratipadyeta sukhādīneva sā kathan

avicchinnā na bhāseta tatsaṃvittiḥ kramagrahe /
tallāghavāccet tattulyamityasaṃvedanaṃ na kim

na caikayā dvayajñānaṃ niyamādakṣacetasaḥ /
sukhādyabhāve 'pyarthācca jātestacchaktyasiddhitaḥ

pṛthak pṛthak ca sāmarthye dvayornīlādivat sukham /
gṛhyeta kevalaṃ tasya taddhetvarthamagṛhṇataḥ

na hi saṃvedanaṃ yuktam arthenaiva saha grahe /
kiṃ sāmarthya sukhādīnāṃ neṣṭā dhīryat tadudbhavā

vinārthena sukhādīnāṃ vedane cakṣurādibhiḥ /
rūpādiḥ stryādibhedo 'kṣraṇā na gṛhyeta kadācana

na hi satyantaraṅge 'rthe śakte dhīrbāhyadarśanī /
arthagrahe sukhādīnāṃ tajjānāṃ syādavedanam

dhiyoryu gapadutpattau tattadviṣayasambhavāt /
sukhaduḥkhavidau syātāṃ sakṛdarthasya sambhave

satyāntare 'pyupādāne jñāne duḥkhādisambhavaḥ /
nopādānaṃ viruddhasya taccaikamiti cenmatam

tadajñānasya vijñānaṃ kenopādānakāraṇam /
ādhipatyaṃ tu kurvīta tadvirudve 'pi dṛśyate

akṣraṇoryathaika āloko naktañcaratadanyayoḥ /
rūpadarśanavaiguṇyāvaiguṇye kurute sakṛt

tasmāt sukhādayo 'rthānāṃ svasaṃkrāntāvabhāsinām /
vedakāḥ svātmanaścaiṣāmarthebhyo janma kevalam

arthātmā svātmabhūto hi teṣāṃ tairanubhūyate /
tenārthānubhavakhyātirālambastu tadābhatā

kaścid bahiḥsthitāneva sukhādīnapracetanān /
grāhyānāha na tasyāpi sakṛd yukto dvayagrahaḥ

sukhādyabhinnarūpatvānnīlādeścet sakṛd grahaḥ /
bhinnāvabhāsinorgrāhyaṃ cetasostadabhedi kim

tasyāviśeṣe bāhyasya bhāvanātāratamyataḥ /
tāratamyañca buddhau syānna prītiparitāpayoḥ

sukhādyātmatayā buddherapi yadyavirodhitā /
sa idānīṃ kathaṃ bāhyāḥ sukhādyātmeti gamyate

agrāhyagrāhakatvācced bhinnajātīyayoḥ pumān /
agrāhakaḥ syāt sarvasya tato hīyeta bhoktṛtā

kāryakāraṇatānena pratyuktākāryakāraṇe /
grāhyagrāhakatābhāvād bhāve 'nyatrāpi sā bhavet

tasmāt ta āntarā eva saṃvedyatvācca cetanāḥ /
saṃvedanaṃ na yad rūpaṃ na hi tat tasya vedanam

atatsvabhāvo 'nubhavo baiddhāṃstān sannavaiti cet /
muktvādhyakṣasmṛtākārāṃ saṃvitiṃ buddhiratra kā

tāṃstānarthānupādāya sukhaduḥkhādivedanam /
ekamāvirbhavad dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tvanyadantarā

saṃsargādavibhāgaścedayogolakavah nivat /
bhedābhedavyavasthaivamucchinnā sarvavastuṣu

abhinnavedanasyaikyaṃ yannaivaṃ tad vibhedavat /
sidhyedasādhanatve 'sya na siddhaṃ bhedasādhanam

bhinnābhaḥ sitaduḥkhādirabhinno bhuddhivedane /
abhinnābhe vibhinne ced bhedābhedau kimāśrayau

tiraskṛtānāṃ paṭunāpyekadābhedadarśanāt /
pravāhe vittibhedānāṃ siddhā bhedavyavasthitiḥ

prāguktaṃ yogināṃ jñānaṃ teṣāṃ tad bhāvanāmayam /
vidhūtakalpanājālaṃ spaṣṭamevāvabhāsate

kāmaśokabhayonmādacaurasvapnādyupaplutāḥ /
abhūtānapi paśyanti purato 'vasthitāniva

na vikalpānubaddhasyāsti syuṭārthāvabhāsitā /
svapne 'pi smaryate smārta na ca tat tādṛgarthavat

aśubhā pṛthivīkṛtsnādyabhūtamapi varṇyate /
spaṣṭābhaṃ nirvikalpañca bhāvānābalanirmitam

tasmād bhūtamabhūtaṃ vā yad yadevātibhāvyate /
bhāvanāpariniṣpattau tat sfuṭākalpadhīphalam

tatra pramāṇaṃ saṃvādi yat prāṅ nirṇītavastuvat /
tad bhāvānājaṃ pratyakṣamiṣṭam śeṣā upaplavāḥ

śabdārthagrāhi yad yatra tajjñānaṃ tatra kalpanā /
svarūpaṃ ca na śabdārthastatrādhyakṣamato 'khilam

trividhaṃ kalpamājñānamāśrayopaplavodbhavam /
avikalpalamekaṃ ca pratyakṣābhaṃ caturvidham

anakṣajatvasiddhyarthamukte dve bhrāntidarśanāt /
siddhānumādivacanaṃ sādhanāyaiva pūrvayoḥ

saṃketasaṃśrayānyārthasamāropavikalpe /
na pratyakṣānuvṛttitvāt kadācid bhrāntikāraṇam

yathaiveyaṃ parokṣārthakalpanā smaraṇātmikā /
samayāpekṣīṇī nārtha pratyakṣamadhyavasyapi

tathānubhūtasmaraṇamantareṇa ghaṭādiṣu /
na pratyayo 'nuyaṃstacca pratyakṣāt parihīyate

apavādaścaturtho 'tra tenoktamupaghātajam /
kevalaṃ tatra timiramupaghātopalakṣaṇam

mānasaṃ tadapītyeke teṣāṃ grantho virudhyate /
nīladvicandrādidhiyāṃ heturakṣāṇyapītyayam 294 //
pāramparyeṇa hetuścedindriyajñānagocare /
vicāryamāṇe prastāvo mānasasyeha kīdṛśaḥ

ki vaindriyaṃ yadakṣāṇāṃ bhāvābhāvānurodhi cet /
tat tulyaṃ vikriyāvaccet saiveyaṃ kiṃ niṣidhyate

sarpādibhrāntivaccāsyāḥ syādakṣavikṛtāvapi /
nivṛttirna nivarteta nivṛtte 'pyakṣaviplave

kadācidanyasantāne tathaivārpyeta vācakaiḥ /
dṛṣṭasmṛtimapekṣeta na bhāseta parisfuṭam

suptasya jāgrato vāpi yaiva dhīḥ sphuṭabhāsinī /
sā nirvikalpobhayathāpyanyathaiva vikalpikā

tasmāt tasyāvikalpe 'pi prāmāṇyaṃ pratiṣidhyate /
visaṃvādāt tadartha ca pratyakṣābhaṃ dvidhoditam

kriyāsādhanamityeva sarva sarvasya karmaṇaḥ /
sādhanaṃ na hi tasya sādhanaṃ yā kriyā yataḥ

tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ /
bhāvyaṃ tenātnamā yena pratikarma vibhajyate

anātmabhūto bhedo 'sya vidyamāno 'pi hetuṣu /
bhinne karmaṇyabhinnasya na bhedena niyāmakaḥ

tasmād yato 'syātmabhedādasyādhigatirityayam /
kriyāyāḥ karmaniyamaḥ siddhā sā tatprasādhanā

arthena ghaṭayatyenāṃ na hi muktvārtharūpatām /
anyaḥ svabhedājjñānasya bhedako 'pi kathañcana

tasmāt prameyādhigateḥ sādhanaṃ meyarūpatā /
sādhane 'nyatra tatkarmasambandho na prasiddhayati

sā ca tasyātmabhūtaiva tena nārthāntaraṃ phalam /
dadhānaṃ tacca tāmātmanyarthādhigamanātmanā

savyāpāramivābhāti vyāpāreṇa svakarmaṇi /
tadvaśāt tadavyavasthānādakārakamapi svayam

yathā phalasya hetūnāṃ sadṛśātmatayodbhavāt /
heturūpagraho loke 'kriyāvattve 'pi kathyate

ālocanākṣasambandhaviśeṣaṇadhiyāmataḥ /
neṣṭaṃ prāmāṇyameteṣāṃ vyavadhānāt kriyāṃ prati

sarveṣāmupayoge 'pi kārakāṇāṃ kriyāṃ prati /
yadantyaṃ bhedakaṃ tasyāstat sādhakatamaṃ matam

sarvasāmānyahetutvāsakṣāṇāmasti nedṛśam /
tadbhede 'pi hyatadrūpasyāsyedamiti tat kutaḥ

etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ viśeṣaṇadhiyāṃ punaḥ /
atādrū pye na bhedo 'pi tadvadanyadhiyo 'pi vā

neṣṭo viṣayabhedo 'pi kriyāsādhanayordvayoḥ /
ekārthatve dvayaṃ vyartha na ca syāt kramabhāvitā

sādhyasādhanatābhāvaḥ sakṛdbhāve dhiyoṃ 'śayoḥ /
tadvyavasthāśrayatvena sādhyasādhanasaṃsthitiḥ

sarvātmanāpi sambaddhaṃ kaiścidevāvagamyate /
dharmeḥ sa niyamo na syāt sambandhasyāviśeṣataḥ

tadabhede 'pi bhedo 'yaṃ yasmāt tasya pramāṇatā /
saṃskārāccedatādrū pye na tasyāpyavyavasthiteḥ

kriyākaraṇayoraikyavirodha iti ced asat /
dharmabhedābhyupagamād vastvabhinnamitīṣyate

evamprakārā sarvaiva kriyākārakasaṃsthitiḥ /
bhāvasya bhinnānabhimateṣvapyāropeṇa vṛttitaḥ

kārthasaṃvid yadevedaṃ pratyekṣaṃ prativedanam /
tadarthavedanaṃ kena tādrū pyād vyabhicāri tat

atha so 'nubhavaḥ kvāsya tadevedaṃ vicāryate /
sarūpayanti tat kena sthūlābhāsaṃ ca te 'ṇavaḥ

tannārtharūpatā tasya satyāṃ sā vyabhicāriṇī /
tatsaṃvedanabhāvasya na samarthā prasādhane

tatsārūpyatadutpattī yadi saṃvedyalakṣaṇam /
saṃvedya syāt samānārtha vijñānaṃ samanantaram

idaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vedam iti yatrāvasāyadhīḥ /
na tasyānubhavaḥ saiva pratyāsattirvicāryate

dṛśyadarśanayoryena tasya tad darśanaṃ matam /
tayoḥ sambandhamāśritya draṣṭureṣa viniścayaḥ

ātmā sa tasyānubhavaḥ s ca nānyasya kasyacit /
pratyakṣaprativedyatvamapi tasya tadātmatā

nānyo 'nubhāvyastenāsti tasya nānubhavo 'paraḥ /
tasyāpi tulyacodyatvāt svayaṃ saiva prakāśate

nīlādirūpastasyāsau svabhāvo 'nubhavaśca saḥ /
nīlādyanubhavāt khyātaḥ svarūpānubhavo 'pi san

prakāśamānastādātmyāt svarūpasya prakāśakaḥ /
yathā prakāśo 'bhimatastathā dhīrātmavedinī

tasyāścārthāntare vedye durghaṭau vedyavedakau /
avedyavedakākārā yathā bhrāntairnirīkṣyate

vibhaktalakṣaṇagrāhyagrāhakākāraviplavā /
tathā kṛtavyavastheyaṃ keśādijñānabhedavat

yadā tadā na sañcodyagrāhyagrāhakalakṣaṇā /
tadānyasaṃvido 'bhāvāt svasaṃvit phalamiṣyate

yadi bahyo 'nubhūyeta ko doṣo naiva kaścana /
idameva kimuktaṃ syāt sa bāhyo 'rtho 'nubhūyate

yadi buddhistadākārā sāstyākāraviśeṣiṇī /
sā bāhyādanyato veti vicāramidamarhati

darśanopādhirahitasyāgrahāta tadgrahe grahāt /
darśanaṃ nīlanirbhāsaṃ nārtho bāhyo 'sti kevalam

kasyacit kiñcidevāntarvāsanāyāḥ prabodhakam /
tato dhiyāṃ viniyamo na bāhyārthavyapekṣayā

tasmād dvirūpamastyekaṃ yadevamanubhūyate /
smaryate cobhayākārasyāsya saṃvedanaṃ phalam

yadā nuṣpannatdbhāva iṣṭo 'niṣṭo 'pi vā paraḥ /
vijñaptiheturviṣayastasyāścānubhavastathā

yadā saviṣayaṃ jñānaṃ jñānāṃśe 'rthavyavasthiteḥ /
tadā ya ātmānubhavaḥ sa evārthaviniścayaḥ

yadīṣṭākāra ātmā syādanyathā vānubhūyate /
iṣṭo 'niṣṭo 'pi vā tena bhavatyarthaḥ praveditaḥ

vidyamāne 'pi bāhye 'rthe yathānubhavameva saḥ /
niścitātmā svarūpeṇa nānekātmatvadoṣataḥ

yadi bāhyaṃ na vidyeta ksya saṃvedanaṃ bhavet /
yadyagatyā svarūpasya bāhyasyaiva na kiṃ matam

abhyupāye 'pi bhedena na syādanubhavo dvayoḥ /
adṛṣṭāvaraṇāt syāt cenna nāmārthāvaśo gatiḥ

tamanekātmakaṃ bhāvamekātmatvena darśayat /
tadadṛṣṭaṃ kathaṃ nāma bhavedarthasya darśakam

iṣṭāniṣṭāvabhāsinyaḥ kalpanā nākṣadhīryadi /
aniṣṭādāvasandhānaṃ dṛṣṭaṃ tatrāpi cetasām

tasmāt prameye bāhye 'pi yuktaṃ svānubhavaḥ phalam /
yataḥ svabhāvo 'sya yathā tathaivārthaviniścayaḥ

tadarthābhāsataivāsya pramāṇaṃ na tu sannapi /
grāhakātmāparārthatvād bāhyeṣvartheṣapekṣate

yasmād yathā niviṣṭo 'sāvarthātmā pratyaye tathā /
niścīyate niviṣṭo 'sāvevamityātmasaṃvidaḥ

ityarthasaṃvit saiveṣṭā yato 'rthātmā na dṛśyate /
tasmād buddhiniveśyārthaḥ sādhanaṃ tasya sā kriyā

yathā niviśate so 'rtho yataḥ sā prathate tathā /
arthasthitestadātmatvāt svavidapyarthavinmatā

tasmād viṣayabhedo 'pi na svasaṃvedanaṃ phalam /
uktaṃ svabhāvacintāyāṃ tādātmyādarthasaṃvidaḥ

tathāvabhāsamānasya tādṛśo 'nyādṛśo 'pi vā /
jñānasya heturartho 'pītyarthasyeṣṭā prameyatā

yathākathañcit tasyārtharūpaṃ muktvāvabhāsinaḥ /
arthagrahaḥ katham satyaṃ na jāne 'hamapīdṛśam

avibhāgo 'pi buddh yātmaviparyāsitadarśanaiḥ /
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavāniva lakṣyate

mantrādyu paplutākṣāṇāṃ yathā mṛcchakalādayaḥ /
anyathaivāvabhāsante tadrūparahitā api

tathaiva darśanāt teṣāmanupaplutacakṣuṣā /
dūre yathā vā maruṣu mahānalpo 'pi dṛśyate

yathānudarhsanaṃ ceyaṃ meyamānaphalasthitiḥ /
kriyate 'vidyamānāpi grāhyagrāhakasaṃvidām

anyathaikasya bhāvasya nānārūpāvabhāsinaḥ /
satyaṃ kathaṃ syurākārāstadekatvasya hānitaḥ

anyasyānyatvahāneśca nābhedo rūpadarśanāt /
rūpābhedaṃ ca paśyanto dhīrabhedaṃ vyavasyati

bhāvā yena nirūpyante tadrūpaṃ nāsti tattvataḥ /
yasmādekamanekaṃ ca rūpaṃ teṣāṃ na vidyate

sādharmyadarśanālloke bhrāntirnāmopajāyate /
atadātmani tādātmyavyavasāyena neha tat

adarśanājjagatyasminnekasyāpi tadātmanaḥ /
astīyamapi yā tvantarupaplavasamudbhavā

doṣodbhavā prakṛtyā sā vitathapratibhāsinī /
anapekṣitasādharmyadṛgādistaimirādivat

tatra buddheḥ paricchedo grāhakākārasammataḥ /
tādātmyādātmavit tasya sa tasya sādhanaṃ tataḥ

tatrātmaviṣaye māne yathārāgādi vedanam /
iyaṃ sarvatra saṃyojyā mānameyaphalasthitiḥ

tatrāpyanubhavātmatvāt te yogyā svātmasaṃvidi /
iti sā yogyatā mānamātmā meyaḥ phalaṃ svavit

grāhakākārasaṃkhyātā paricchedātmatātmani /
sā yogyateti ca proktaṃ pramāṇaṃ svātmavedanam

sarvameva hi vijñānaṃ viṣayebhyaḥ samudbhavad /
tadanyāsyāpi hetutve kathañcid viṣayākṛti

yathaivāhārakālāderhetutve 'patyajanmani /
pitrostadekasyākāraṃ dhatte nānyasya kasyacit

taddhetutvena tulye 'pi tadanyairviṣaye matam /
viṣayatvaṃ tadaṃśena tadabhāve na tad bhavet

anarthākāraśaṅkā syādapyarthavati cetasi /
atītārthagrahe siddhe dvirūpatvātmavedane

nīlādyābhāsabheditvānnartho jātirādvatī /
sā cānityā na jātiḥ syānnityā cā janikā katham

nāmādikaṃ niṣiddhaṃ prāṅ nāyamarthavatāṃ kramaḥ /
icchamātrānurodhitvādarthaśaktirna sidhyati

smṛtiścedṛgvidhaṃ jñānaṃ tasyāścānubhavād bhavaḥ /
sa cārthākārarahitaḥ sedānīṃ tadvatī katham

nārthād bhāvastadābhāvāt syāttathānubhave 'pi saḥ /
ākāraḥ sa ca nārthasya spaṣṭakāravivekataḥ

vyatiriktaṃ tadākāraṃ pratīyādaparastadā /
nityamātmani sambandhe pratīyāt kathitaṃ ca na

ekaikenābhisambandhe pratisandhirna yujyate /
ekārthābhiniveśātmā pravaktṛśrotṛcetasoḥ

tadekavyavahāraścet sādṛśyādatadābhayoḥ /
bhinnātmārtha kathaṃ grāhyastadā syāddhīranarthikā

taccānubhavavijñānenobhayāṃśāvalambinā /
ekākāraviśeṣeṇa tajjñānenānubadhyate

anyathā hyatathārūpaṃ kathaṃ jñāne 'dhirohati /
ekākārottaraṃ jñānaṃ tathā h yuktaramuktaram

tasyārtharūpeṇākārāvātmākāraśca kaścana /
dvitīyasya tṛtīyena jñānena hi vivicyate

arthakāryatayā jñānasmṛtāvarthasmṛteryadi /
bhrāntyā saṅkalanaṃ jyotirmanaskāre ca sā bhavet

sarveṣāmapi kāryāṇāṃ kāraṇaiḥ syāt tathā grahaḥ /
kulālādivivekena na smaryeta ghaṭastataḥ

yasmādatiśayāj jñānamarthasaṃsargabhājanam /
sārūpyāttat kimanyat syād dṛṣṭeśca yamalādiṣu

ādyānubhayarūpatve hye karūpe vyavasthitam /
dvitīyaṃ vyatiricyet na parāmarśacetasā

arthasaṃkalanāśleṣā ṃdhīrdvitīyāvalambate /
nīlādirūpeṇa dhiyaṃ bhāsamānāṃ purastataḥ

anyathā yādyamevaikaṃ saṃyojyetārthasambhavāt /
jñānaṃ nadṛṣṭasambandhaṃ pūrvārthenottarottaram

sakṛt saṃvedyamānasya niyamena dhiyā saha /
viṣayasya tato 'nyatvaṃ kenākāreṇa sidhyati

bhedaśca bhrāntavijñānairdṛ śyetendāvivādvaye /
saṃvittiniyamo nāsti bhinnayornīlapītayoḥ

nārthāsaṃvedanaḥ kaścidanartha vāpi vedanam /
dṛṣṭaṃ saṃvedyamānaṃ tat tayornāsti vivekitā

tasmādarthasya durvāraṃ jñānakālāvabhāsinaḥ /
jñānadavyatirekitvam hetubhedānumā bhavet

abhāvādkṣabuddhīnāṃ satsvapyanyeṣu hetuṣu /
niyamaṃ yadi na bru yāt pratyayāt samanantarāt

bījādaṅkurajanmāgnerdhūmāt siddhiritīdṛśī /
bahyārthāśrayiṇī yapi kārakajñāpakasthitiḥ

sāpi tadru panirbhāsā tathā niyatasaṅgamāḥ /
buddhīrāśritya kalpyeta yadi kiṃ vā virudhyate

anagnijanyo dhūmaḥ syāt tatkāryāt kāraṇe gatiḥ /
na syāt kāraṇatāyāṃ vā kuta ekāntato gatiḥ

tatrāpi dhūmābhāsā dhīḥ prabodhapaṭuvāsanām /
gamayedagninirbhāsāṃ dhiyameva na pāvakam

tadyogyavāsanāgarbha eva dhūmāvabhāsinīm /
vyanakti cittasantāni dhiyaṃ dhūmo 'nitastataḥ

astyeṣa viduṣāṃ vādo bāhyāṃ tvāśritya varṇyate /
dvairūpyaṃ sahasaṃvittiniyamāt tacca sidhyati

jñānamindriyabhedena paṭumandāvilādikām /
pratibhāsabhidāmarthe bibhradekatra dṛśyate

arthasyābhinnarūpatvādekarūpaṃ bhavenmanaḥ /
sarvai tadarthamarthāccet tasya nāsti tadābhatā

arthāśrayeṇodbhavatastadrūpamanukurvataḥ /
tasya kenacidaṃśena parato 'pi bhidā bhavet

tathā hyāśritya pitaraṃ tadrūpo 'pi sutaḥ pituḥ /
bhedaṃ kenacidaṃśena kutaścidavalambate

mayūracandrakākāraṃ nīlalohitabhāsvaram /
sampaśyanti pradīpādermaṇḍalaṃ mandacakṣuṣaḥ

tasya tadbāhyārūpatve kā prasannekṣaṇe 'kṣamā /
bhūtaṃ paśyaṃśca taddarśī kathaṃ copahatendriyaḥ

śodhitaṃ timireṇāsya vyaktaṃ cakṣuratīndriyam /
paśyato 'nyākṣadṛśye 'rthe tadavyaktaṃ kathaṃ punaḥ

ālokākṣamanaskārādanyasyaikasya gamyate /
śaktirhetustato nānyo 'hetuśca viṣayaḥ katham

sa eva yadi dhīhetuḥ ki pradīpamapekṣate /
dīpamātreṇa dhībhāvādubhayaṃ nāpi kāraṇam

dūrāsannādibhedena vyaktāvyaktaṃ na yujyate /
tat syādālokabhedāccet taptidhānāpidhānayoḥ

tulyā dṛṣṭiradṛṣṭirvā sūkṣmoṃ 'śastasya kaścan /
ālokana na mandena dṛśyate 'to bhidā yadi

ekatve 'rthasya bāhyasya dṛśyādṛśyabhidā kutaḥ /
anekatve 'ṇuśo bhinne dṛśyādṛśyābhidā kutaḥ

māndyapāṭavabhedena bhāso buddhabhidā yadi /
bhinne 'nyasminnabhinnasya kuto bhedena bhāsanam

mandaṃ tadapi tejaḥ kimāvṛteriha sā na kim /
tanutvaṃ tejaso 'pyetadastyanyatrāpyatānavam

atyāsanne ca suvyaktaṃ tejastat syādtisfuṭam /
tatrāpyadṛṣṭamāśritya bhaved rūpāntaraṃ yadi

anyonyāvaraṇāt teṣāṃ syāt tejovihatistataḥ /
tatraikameva dṛśyet tasyānāvaraṇe sakṛt

paśyet sfuṭāsfuṭaṃ rūpameko 'dṛṣṭena vāraṇe /
arthānarthau na yena stastadadṛṣṭaṃ karoti kim

tasmāt saṃvid yathāhetu jāyamānārthasaṃśrayāt /
pratibhāsabhidāṃ dhatte śeṣāḥ kumatidurnayāḥ

jñānaśabdapradīpānāṃ pratyakṣasyetarasya vā /
janakatvena pūrveṣāṃ kṣaṇikānāṃ vināśataḥ

vyaktiḥ kuto 'satā jñānādanyasyānupakāriṇaḥ /
vyaktau vyajyeta sarvo 'rthastaddhetorniyamo yadi

naṣāpi kalpanā jñāne jñānaṃ tvarthāvabhāsataḥ /
taṃ vyanaktīti kathyeta tadabhāve 'pi tatkṛtam

nākārayati cānyo 'rtho 'nupakārāt sahoditaḥ /
vyakto 'nākārayan jñānaṃ svākāreṇa kathaṃ bhavet

vajropalādirapyarthaḥ sthiraḥ so 'nyānapekṣaṇāt /
sakṛt sarvasya janayejjñānāni jagataḥ samam

kramād bhavanti tānyasya sahakāryu pakāryataḥ /
āhuḥ pratikṣaṇaṃ bhedaṃ sa doṣo 'trāpi pūrvavat

saṃvedanasya tādātmye na vivādo 'sti kasyacit /
tasyārtharūpatāsiddhā sāpi sidhyati saṃsmṛteḥ

bhedenānanubhūte 'sminnavibhakte svagocaraiḥ /
evametanna khalvevamiti sā syānna bhedinī

na cānubhavamātreṇa kaścid bhedo vivecakaḥ /
vivekinī na cāspaṣṭabhede dhīryamalādivat

dvairūpyasādhanenāpi prāyaḥ siddhaṃ svavedanam /
svarūpabhūtābhāsasya tadā saṃvedanekṣaṇāt

dhiyātadrū payā jñāne niruddhe 'nubhavaḥ katham /
svaṃ ca rūpaṃ na sā vettītyutsanno 'nubhavo 'khilaḥ

bahirmu khaṃ ca tajjñānaṃ bhātyarthapratibhāsavat /
buddheśca grāhikā vittirnityamantarmukhātmani

yo yasya viṣayābhāsastaṃ vetti na tadipyapi /
prāptaṃ saṃvedanaṃ sarvasadṛśānāṃ parasparam /
buddhiḥ sarūpā tadviccet nedānīṃ vit sarūpikā

svayaṃ so 'nubhavastasyā na sa sārūpyakāraṇaḥ /
kriyākarmavyavasthāyāstalloke syānnibandhanam

svabhāvabhūtatadru pasaṃvidāropaviplavāt /
nīladeranubhūtākhyā nānubhūteḥ parātmanaḥ

dhiyo nīlādirūpatve bādyo 'rthaḥ kimpramāṇakaḥ /
dhiyo 'nīlādirūpatve sa tasyānubhavaḥ katham

yadā saṃvedanātmatvaṃ na sārūpyanibandhanam /
siddhaṃ tat svat evāsya kimarthenopanīyate

na ca sarvātmanā sāmyamajñānatvaprasaṅgataḥ /
na ca kenacidaṃśena sarva sarvasya vedanam

yathā nīlādirūpatvānnīlādyanubhavo mataḥ /
tathānubhavarūpatvāt tasyāpyanubhavo bhavet

nānubhūto 'nubhava ityarthavaddhi viniścayaḥ /
tasmādadoṣa iti cet nārthe 'pyastyeṣa sarvadā

kasmād vānubhave nāsti sati sattānibandhane /
api cedaṃ yadābhāti dṛśyamāne sitādike

puṃ saḥ sitādyabhivyaktirūpaṃ saṃvedanaṃ sfuṭam /
tat ki sitādyabhivayakteḥ pararūpamathātmanaḥ

pararūpe 'prakāśāyāṃ vyaktau vyaktaṃ kathaṃ sitam /
jñānaṃ vyaktirna sā vyaktetyavyaktamakhilaṃ jagat

vyaktervyaktyantaravyaktāvapi doṣaprasaṅgataḥ /
dṛṣṭyā vājñātasambandhaṃ viśinaṣṭi tayā katham

yasmād dvayorekagatau na dvitīyasya darśanam /
dvayoḥ saṃsṛṣṭayordṛṣṭau syād dṛṣṭamiti niścayaḥ

sarūpaṃ darśanaṃ yasya dṛśyate 'nyena cetasā /
dṛṣṭākhyā tatra cet siddhaṃ sārūpyesya svavedanam

athātmarūpaṃ no vetti pararūpasya vit katham /
sārūpyād vedanākhyā ca prāgeva prativarṇitā

dṛṣṭayoreva sārūpyagraho 'rtha ca na dṛṣṭavān /
prāk kathaṃ darśanenāsya sārūpyaṃ so 'dhyavasyati

sārūpyamapi necched yastasya nobhayadarśanam /
tadārtho jñānamiti ca jñāte ceti gatā kathā

atha svarūpam sā tarhi svayameva prakāśate /
yat tasyāmaprakāśāyāmarthaḥ syādaprakāśitaḥ

etenānātmavitpakṣe sarvārthādarśanena ye /
apratyakṣāṃ dhiyaṃ prāhuste 'pi nirvarṇitottarāḥ

āśrayālambanābhyāsabhedād bhinnapravṛttayaḥ /
sukhaduḥkhābhilāṣādibhedā buddhaya eva tāḥ

pratyakṣāḥ tadviviktaṃ ca nānyat kiñcidvibhāvyate /
yattajjñānaṃ paro 'pyetān bhuñjītānyena vid yadi

tajjā tatpratibhāsā va yadi dhīrvetti nāparā /
ālambamānasyānyasyāpyastyavaśyamidaṃ dvayaṃ

atha notpadyate tasmānna ca tatpratibhāsinī /
sā dhīrnirviṣayā prāptā sāmānyaṃ ca tadagrahe

na gṛhyat iti proktam na ca tadvastu kiñcana /
tasmādarthāvabhāso 'sau nānyastasyā dhiyastataḥ

siddhe pratyakṣabhāvātmavidau gṛhṇāti tān punaḥ /
nādhyakṣamiti cedeṣa kuto bhedaḥ samārthayoḥ

adṛṣṭaikārthayogādeḥ saṃvido niyamo yadi /
sarvathānyo na gṛhṇīyāt saṃvidbhedo 'pyapoditaḥ

yeṣāṃ ca yogino 'nyasya pratyakṣeṇa sukhādikam /
vidanti tulyānubhavāstadvat te 'pi syurāturāḥ

viṣayemdriyasampātābhāvāt teṣāṃ tadudbhavam /
nodeti duḥkhamiti cet na vai duḥkhasamudbhavaḥ

duḥkhasya vedanaṃ kintu duḥkhajñānasamudbhavaḥ /
na hi duḥkhādyasaṃvedyaṃ pīḍānugrahakāraṇam

bhāsamānaṃ svarūpeṇa pīḍā duḥkhaṃ svayaṃ yadā /
na tadālambanaṃ jñānaṃ na tadaivaṃ prayujyate

bhinne jñānasya sarvasya tenālambanavedane /
arthasārūpyamālamba ātmā vittiḥ svayaṃ sfuṭā

api cādhyakṣatābhāve dhiyaḥ syālliṅgato gatiḥ /
taccākṣamartho dhīḥ pūrvo manaskāro 'pi vā bhavet

kāryakāraṇasāmagr yāmasyāṃ sambandhi nāparam /
sāmarthyādarśanāt tatra nendriyaṃ vyabhicārataḥ

tathārtho dhīmanaskārau jñānaṃ tau ca na sidhyataḥ /
nāprasiddhasya liṅgatvaṃ vyaktirarthasya cinmatā

liṅgaṃ saiva nanu jñānaṃ vyakto 'rtho 'nena varṇitaḥ /
vyaktāvananubhūtāyāṃ tadvyaktatvāviniścayāt

athārthasyaiva kaścit sa viśeṣo vyaktiriṣyate /
nānutpādavyayavato viśeṣo 'rthasya kaścana

tadiṣṭau vā pratijñānaṃ kṣaṇabhaṅgaḥ prasajyate /
sa ca jñāto 'tha vājñāto bhavejjñātasya liṅgatā

yadi jñāne 'paricchinne jñāto 'sāviti tat kutaḥ /
jñātatvenāparicchinnamapi tad gamakaṃ katham

adṛṣṭadṛṣṭayo 'nyena draṣṭrā dṛṣṭā na hi kvacit /
viśeṣaḥ so 'nyadṛṣṭāvapyastīti syāt svadhīgatiḥ

tasmādanumitirbuddheḥ svadharmanirapekṣiṇaḥ /
kevalānnārthadharmāt kaḥ svadharmaḥ svadhiyo 'paraḥ

pratyakṣādhigato hetuḥ tulyāraṇajanmanaḥ /
tasya bhedaḥ kuto buddhe rvyabhicāryanyajaśca saḥ

rūpādīn pañca viṣayānindriyāṇyupalambhanam /
muktvā na kāryamaparaṃ tasyāḥ samupalabhyate

tatrātyakṣaṃ dvayaṃ pañcasvartheṣveko 'pi nekṣyate /
rūpadarśanato jāto yo 'nyathā vyastasambhavaḥ

yadevamapratītaṃ talliṅgamityatilaukikam /
vidyamāne 'pi liṅge tāṃ tena sārdhamapaśyataḥ

kathaṃ pratītirliṅgaṃ hi nādṛṣṭasya prakāśakam /
tata evāsya liṅgāt prāk prasiddherupavarṇane

dṛṣṭāntāntarasādhyatvaṃ tasyāpītyanavasthitiḥ /
ityarthasya dhiyaḥ siddhiḥ nārthāt tasyāḥ kathañcana

tadaprasiddhāvarthasya svayamevāprasiddhitaḥ /
pratyakṣāṃ ca dhiyaṃ dṛṣṭvā tasyāśceṣṭābhidhādikam

paracittānumānaṃ ca na syādātmanyadarśanāt /
sambandhasy manobuddhavarthaliṅgāprasiddhitaḥ

prakāśitā kathaṃ vā syāt buddhirbuddh yantareṇa vaḥ /
aprakāśātmanoḥ sāmyād vyaṅgyavyañjakatā kutaḥ

viṣayasya kathaṃ vyaktiḥ prakāśe rūpasaṃkramāt /
sa ca prakāśastadrūpaḥ svayameva prakāśate

tathābhyupagame buddherbuddhau buddhiḥ svavedikā /
siddhānyathā tulyadharmā viṣayo 'pi dhiyā saha

iti prakāśarūpā naḥ svayaṃ dhīḥ samprakāśate /
anyo 'syāṃ rūpasaṃkrāntyā prakāśaḥ san prakāśate

sādṛśye 'pi hi dhīranyā prakāśyā na tayā matā /
svayaṃ prakāśamānārthastadrū peṇa prakāśate

yathā pradīpayordīpaghaṭayośca tadāśrayaḥ /
vyaṅ gyavyañjakabhedena vyavahāraḥ pratanyate

viṣayendriyamātreṇa na dṛṣṭamiti niścayaḥ /
tasmād yato 'yaṃ tasyāpi vācyamanyasya daśanam

smṛterapyātmavit siddhā jñānasyānyena vedane /
dīrghādigrahaṇaṃ na syād bahumātrānavasthiteḥ

avasthitāvakramāyāṃ sakṛdābhāsanānmatau /
varṇaḥ syādkramo 'dīrghaḥ kramavānakramāṃ katham

upakuryādasaṃśliṣyan varṇabhāgaḥ parasparam /
āntyaṃ pūrvasthitādūrdhva vardhamāno dhvanirbhavet

akrameṇa grahādante kramavaddhīśca no bhavet /
dhiyaḥ svayaṃ ca na sthānaṃ tadūrdhvaviṣayāsthiteḥ

sthāne svayaṃ na naśyet sā paścādapyaviśeṣataḥ /
doṣo 'yaṃ sakṛdutpannākramavarṇasthitāvapi

sakṛdyatnodbhavād vyarthaḥ syād yatnaścottarottaraḥ /
vyaktāvapyeṣa varṇānāṃ doṣaḥ samanuṣajyate

anekayā tadgrahaṇe yāntyā dhīḥ sānubhūyate /
na dīrghagrāhikā sā ca tanna syād dīrghadhīsmṛtiḥ

pṛthak pṛthak ca buddhīnāṃ saṃvittau taddhvaniśruteḥ /
avicchinnābhatā na syād ghaṭanaṃ ca nirākṛtam

vicchinnaṃ śṛṇvato 'pyasya yadyavicchinnavibhramaḥ /
hrasvadvayoccāraṇe 'pi syādavicchinnavibhramaḥ

vicchinne darśane cākṣādavicchinnādhiropaṇam /
nākṣāt sarvākṣabuddhīnāṃ vitathatvaprasaṅgataḥ

sarvāntyo 'pi hi varṇātmā nimeṣatulitasthitiḥ /
sa ca kramādanekāṇusambandhena nitiṣṭhati

ekāṇvatyayakālaśca kālo 'lpīyān kṣaṇo mataḥ /
buddhiśca kṣaṇikā tasmāt kramād varṇān prapadyate

iti varṇe 'pi rupādāvavicchinnāvabhāsinī /
vicchinnāpyanyathā buddhiḥ sarvā syād vitathārthikā

ghaṭanaṃ yacca bhāvānāmanyatrendriyavibhramāt /
bhedālakṣaṇavibhrāntaṃ smaraṇaṃ tad vikalpakam

tasya spaṣṭāvabhāsitvaṃ jalpasaṃsargiṇaḥ kutaḥ /
nākṣagrāhye 'sti śabdānāṃ yojaneti vivecitam

vicchinnaṃ paśyato 'pyakṣairghaṭayed yadi kalpanā /
arthasya tatsaṃvitteśca satataṃ bhāsamānayoḥ

bādhake sati sannyāye vicchinna iti tat kutaḥ /
buddhīnāṃ śaktiniyamāditi cet sa kuto bhataḥ

yugapad buddhyadṛṣṭeścet tadevedaṃ vicāryate /
tāsāṃ samānajātīye sāmarthyaniyamo bhavet

tathā hi samyaglakṣyante vikalpāḥ kramabhāvinaḥ /
etena yaḥ samakṣe 'rthe pratyabhiġyānakalpanām

spaṣṭāvabhāsāṃ pratyakṣāṃ kalpayet so 'pi vāritaḥ /
keśagolakadīpādāvapi spaṣṭāvabhāsanāt

pratītabhede 'pyadhyakṣā dhīḥ kathaṃ tādṛśī bhavet /
tasmānna pratyabhijñānād varṇādyekatvaniścayaḥ

pūrvānubhūtasmaraṇāt taddharmāropaṇād vinā /
sa evāyamiti jñānaṃ nāsti tacchakṣaje kutaḥ

na cārthajñānasaṃvittyoryugapat sambhavo yataḥ /
lakṣyete pratibhāso dau nārthārthajñānayoḥ pṛthak

na hyarthābhāsi ca jñānamartho bāhyaśca kevalaḥ /
ekākāramatigrāhye bhedabhāvaprasaṅgataḥ

sūpalakṣeṇa bhedena yau saṃvittau na lakṣitau /
arthārthapratyayo paścāt smaryete tau pṛthak katham

krameṇānubhavotpāde 'pyarthārthamanasorayam /
pratibhāsasya nānātvacodyadoṣo duruddharaḥ

arthasaṃvedanaṃ tāvat tato 'rthābhāsavedanam /
na hi saṃvedanaṃ śuddhaṃ bhavedarthasya vedanam

tathā hi nīlādyākāra eka ekaṃ ca vedanam /
lakṣyate na tu nīlābhe vedane vedanaṃ param

jñānāntareṇānubhavo bhavet tatrāpi hi smṛtiḥ /
dṛṣṭā tadvedanaṃ kena tasyāpyanyena ced imām

mālāṃ jñānavidāṃ ko 'yaṃ janayatyanubandhinīm /
pūrvā dhīḥ saiva cenna syāt sañcāro viṣayāntare

tāṃ grāhyalakṣaṇaprāptāmāsannāṃ janikāṃ dhiyam /
agṛhītvottaraṃ jñānaṃ gṛhṇīyādaparaṃ katham

ātmani jñānajanane svabhāve niyatāṃ ca tām /
ko nāmānyo vibadhnīyād bahiraṃge 'ntaraṅgikām

bāhyāḥ sannihito 'pyarthastāṃ vibadhnan hi na prabhuḥ /
dhiyaṃ nānubhavet kaścidanyathārthasya sannidhau

na cāsannihitārthāsti daśā kācidato dhiyaḥ /
utkhātamūlā smṛtirapyutsannetyujjvalaṃ matam

atītādivikalpānāṃ yeṣāṃ nārthasya sannidhiḥ /
sañcārakaraṇābhāvād utsīdedathacintanam

ātmavijñānajanane śaktisaṃkṣayataḥ śanaiḥ /
viṣayāntarasañcāro yadi saivārthadhīḥ kutaḥ

śaktikṣaye pūrvādhiyo na hi dhīḥ prāgdhiyā vinā /
anyārthāsaktiviguṇe jñāne jñānodayāgateḥ

sakṛdvijātīyajātāvapyekena paṭīyasā /
cittenāhitavaiguṇyādālāyānnānyasambhavaḥ

nāpekṣetānyathā sāmyaṃ manovṛttermano 'ntaram /
manojñānakramotpattirapyapekṣā prasādhanī

ekatvānmanaso 'nyammin saktasyānyāgateryadi /
jñānāntarasyānudayo na kadācit sahodayāt

samavṛttau ca tulyatvāt sarvadānyāgatirbhavet /
janma vātmamanoyogamātrajānāṃ sakṛd bhavet

ekaiva cet kriyaikaḥ syāt kiṃ dīpo 'nekadarśanaḥ /
krameṇāpi na śaktaṃ syāt paścādapyaviśeṣataḥ

anena dehapuruṣābuktau saṃskārato yadi /
niyamaḥ sa kutaḥ paścāt buddheścedastu sammatam

na grāhyatānyā jananājjananaṃ grāhyalakṣaṇam /
agrāhyaṃ na hi tejo 'sti na ca saukṣamyādyanaṃśake

grāhyatāśaktihāniī syāt nānyasya jananātmanaḥ /
grāhyātāyā na khalvanyajjananaṃ grāhyalakṣaṇe

sākṣānna hyanyathā buddhe rūpādirūpakārakaḥ /
grāhyātālakṣanādanyastabhāvaniyamo 'sya kaḥ

buddherapi tadastīti sāpi sattve vyavsthitā /
grāhyupādānasaṃvittī cetaso grāhyalakṣaṇam

rūpādeścetasaścaivamviśuddhadhiyaṃ prati /
grāhyalakṣaṇacinteyamacintyā yogināṃ gatiḥ

tatra sūkṣmādibhāvena grāhyamagrāhyatāṃ vrajet /
rūpādi buddheḥ kiṃ jātaṃ paścād yat prāṅ na vidyate

sati svadhīgrahe tasmād yaivānantarahetutā /
cetaso grāhyatā saiva tato nārthāntare gatiḥ

nānekaśaktyabhāve 'pi bhāvo nānekakāryakṛt /
prakṛtyaiveti gaditam nānekasmānna ced bhavet

na kiñcidekasmāt sāmagrayāḥ sarvasambhavaḥ /
ekaṃ syādapi sāmagryorityuktaṃ tadanekakṛt

artha pūrvañca vijñānaṃ gṛhṇīyad yadi dhīḥ parā /
abhilāpadvayaṃ nityaṃ syād dṛṣṭakramamakramam

pūrvāparārthabhāsitvāccintādāvekacetasi /
dvirdvirekaṃ ca bhāseta bhāsanādātmataddhiyoḥ

viṣayāntarasañcāre yadyantyaṃ nānubhūyate /
parānubhūtavat sarvānanubhūtiḥ prasajyate

ātmānubhūta pratyakṣaṃ nānubhūtaṃ parairyadi /
ātmānubhūtiḥ sā siddhā kuto yenaivamucyate

vyaktihetvaprasiddhiḥ syāt na vyaktervyaktamicchataḥ /
vyaktyasiddhavapi vyaktaṃ yadi vyaktamidaṃ jagat