પ્રમાણવાર્ત્તિક · અધ્યાય 3

તૃતીયઃ સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ
સ્વોપજ્ઞવૃત્તિસહિતઃ
પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુસ્ત્રિધૈવ સઃ ।
અવિનાભાવનિયમાદ્ધેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે

કાર્ય સ્વભાવૈર્યાવદ્ભિરવિનાભાવિ કારણે ।
હેતુઃ સ્વભાવે ભાવો ઽપિ ભાવમાત્રાનુરોધિનિ

અપ્રવૃત્તિઃ પ્રમાણાનામ્ અપ્રવૃત્તિફલાસતિ ।
અસજ્જ્ઞાનફલા કાચિદ્ હેતુભેદવ્યપેક્ષયા

વિરુદ્ધકાર્યોઃ સિદ્ધિરસિદ્ધિર્હેતુભાવયોઃ ।
દૃશ્યાત્મનોરભાવાર્થાનુપલબ્ધિશ્ચતુર્વિધા

તદ્વિરુદ્ધિનિમિત્તસ્ય યોપલબ્ધિઃ પ્રયુજ્યતે ।
નિમિત્તયોર્વિરુદ્ધત્વાભાવે સા વ્યભિચારિણી

ઇષ્ટં વિરુદ્ધકાર્યે ઽપિ દેશકાલાઅદ્યપેક્ષણમ્ ।
અન્યથા વ્યભિચારિ સ્યાત્ ભસ્મેવાશીતસાધને

હેતુના યઃ સમગ્રેણ કાયાત્પાદો ઽનુમીયતે ।
અર્થાન્તરાનપેક્ષત્વાત્ સ સ્વભાવો ઽનુવર્નિતઃ

સામગ્રીફલશક્તીનાં પરિણામાનુબન્ધિનિ ।
અનૈકાન્તિકતા કાર્યે પ્રતિબન્ધસ્ય સમ્ભવાત્

એકસામગ્ર્યધીનસ્ય રૂપાદે રસતો ગતિઃ ।
હેતુધર્માનુમાનેન ધૂમેન્ધનવિકારવત્

શક્તિપ્રવૃત્ત્યા ન વિના રસઃ સૈવાન્યકારણમ્ ।
ઇત્યતીતૈકકાલાનાં ગતિસ્તસ્તત્કાર્યલિઙ્ગજા

હેતુના યો ઽસમગ્રેણ કાર્યોત્પાદો ઽનુમીયતે ।
તચ્છેષવદસામર્થ્યાદ્ દેહાદ્ રાગાનુમાનવત્

વિપક્ષે ઽદૃષ્ટિમાત્રેણ કાર્યસામાન્યદર્શનાત્ ।
હેતુજ્ઞાનં પ્રમાણાભં વચનાદ્ રાગિતાદિવત્

ન ચાદર્શનમાત્રેણ વિપક્ષે ઽવ્યભિચારિતા ।
સમ્ભાવ્યવ્યભિચારિત્વાત્ સ્થાલીતણ્ડુલપાકવત્

યસ્યાદર્શનમાત્રેણ વ્યતિરેકઃ પ્રદર્શ્યતે ।
તસ્ય સંશયહેતુત્વાચ્છેષવત્ તદુદાહૃતમ્

હેતોસ્ત્રિષ્વપિ રૂપેષુ નિશ્ચયસ્તેન વર્ણિતઃ ।
અસિદ્ધવિપરીતાર્થવ્યભિચારિવિપક્ષતઃ

વ્યભિચારિવિપક્ષેણ વધર્મ્યવચનં ચ યત્ ।
યદ્યદૃષ્ટિફલં તચ્ચ તદનુક્તે ઽપિ ગમ્યતે

ન ચ નાસ્તીતિ વચનાત્ તન્નાસ્ત્યેવ યથા યદિ ।
નાસ્તિ સ ખ્યાપ્યતે ન્યાયસ્તદા નાસ્તીતિ ગમ્યતે

યદ્યદૃષ્ટૌ નિવૃત્તિઃ સ્યાચ્છેષવદ્ વ્યભિચારિ કિમ્ ।
વ્યતિરેક્યપિ હેતુઃ સ્યાન્ન વાચ્યાઅસિદ્ધિયોજના

વિશેષસ્ય વ્યવચ્છેદહેતુતા સ્યાદદર્શનાત્ ।
પ્રમાણાન્તરબાધા ચેન્નેદાનીં નાસ્તિતાદૃશઃ

તથાન્યત્રાપિ સમ્ભાવ્યં પ્રમાણાન્તરબાધનમ્ ।
દૃષ્ટાયુક્તિરદૃષ્ટેશ્ચ સ્યાત્ સ્પર્શસ્યવિરોધિની

દેશાદિભેદાદ્ દૃશ્યન્તે ભિન્ના દ્રવ્યેષુ શક્તયઃ ।
તત્રૈકદૃષ્ટ્યા નાન્યત્ર યુક્તસ્તદ્ભાવનિશ્ચયઃ

આત્મમૃચ્ચેતનાદીનાં યો ઽભાવસ્યાપ્રસાધકઃ ।
સ એવાનુપલમ્ભઃ કિં હેત્વભાવસ્ય સાધકઃ

તસ્માત્ તન્માત્રસમ્બદ્ધઃ સ્વભાવો ભાવમેવ વા ।
નિર્વતયેત્ કારણં વા કાયમવ્યભિચારતઃ

અન્યથકનિવૃત્તયાન્યવિનિવૃત્તિઃ કથં ભવેત્ ।
નાશ્ચવાનિતિ મર્ત્યેન ન ભાવ્યં ગોમતાપિ કિમ્

સન્નિધાનાત્ તથૈકસ્ય કથમન્યસ્ય સન્નિધિઃ ।
ગોમાનિત્યેવ મર્ત્યેન ભાવ્યમશ્વવતાપિ કિમ્

તસ્માદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે નેષ્ટો ઽવશ્યમિહાશ્રયઃ ।
તદભાવે ચ તન્નેતિ વચનાદપિ તદ્ગતિઃ

તદ્ભાવહેતુભાવૌ હિ દૃષ્ટાન્તે તદવેદિનઃ ।
ખ્યાપ્યેતે વિદુષાં વાચ્યો હેતુરેવ હિ કેવલઃ

તેનૈવ જ્ઞાતસમ્બન્ધે દ્વયોરન્યતરોક્તિતઃ ।
અર્થાપત્ત્યા દ્વિતીયે ઽપિ સ્મૃતિઃ સમુપજાયતે

હેતુસ્વભાવાભાવો ઽતઃ પ્રતિષેધે ચ કસ્યચિત્ ।
હેતુઃ, યુક્તોપલમ્ભસ્ય તસ્ય ચાનુપલમ્ભનમ્

ઇતીયં ત્રિવિધોક્ત ઽપ્યનુપલબ્ધિરનેકધા ।
તત્તદ્વિરિદ્ધાદ્યગતિભેદપ્રયોગતઃ

કાર્યકારણભાવાદ્ વા સ્વભાવાદ્ વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ન ન દર્શનાત્

અવશ્યંભાવનિયમઃ કઃ પરસ્યાન્યથા પરૈઃ ।
અર્થાન્તરનિમિત્તે વા ધર્મે વાસસિ રાગવત્

અર્થાન્તરનિમિત્તો હિ ધર્મઃ સ્યાદન્ય એવ સઃ ।
પશ્યાદ્ ભાવાન્ન હેતુત્વં ફલે ઽપ્યેકાન્તતા કુતઃ

કાર્ય ધૂમો હુતભુજઃ કાયધર્માનુવૃત્તિતઃ ।
તસ્યાભાવે તુ સ ભવન્ હેતુમતાં વિલઙ્ઘયેત્

નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વાહેતોરન્યાનપેક્ષણાત્ ।
અપેક્ષાતશ્ચ ભાવાનાં કાદાચિત્કસ્ય સમ્ભવઃ

અગ્નિસ્વભાવઃ શક્રમ્ય મૂર્ધા યદ્યગ્નિરેવ સઃ ।
અથાનગ્નિસ્વભાવો ઽસૌ ધૂમસ્તત્ર કથં ભવેત્

ધૂમહેતુસ્વભાવો હિ વહ્નિસ્તચ્છક્તિભેદવાન્ ।
અધૂમહેતોર્ધૂમસ્ય ભાવે સ સ્યાદહેતુકઃ

અન્વયવ્યતિરેકાદ્ યો યસ્ય દૃષ્ટો ઽનુવર્તકઃ ।
સ્વભાવસ્તસ્ય તદ્ધેતુરતો ભિન્નાન્ન સમ્ભવઃ

સ્વભાવે ઽપ્યવિનાભાવો ભાવમાત્રાનુરોધિનિ ।
તદ્ભાવે સ્વયમ્ભાવસ્યાભાવઃ સ્યાદભેદતઃ

સર્વે ભાવાઃ સ્વભાવેન સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
સ્વભાવપરભાવાભ્યાં યસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિભાગિનઃ

તસ્માદ્ યતો યતો ઽર્થાનાં વ્યાવૃત્તિસ્તન્નિબન્ધનાઃ ।
જાતિભેદાઃ પ્રકલ્પ્યન્તે તદ્વિશેષાવગાહિનઃ

તસ્માદ્ વિશેષો યો યેન ધર્મેણ સમ્પ્રતીયતે ।
ન દ શક્યસ્તતો ઽન્યેન તેન ભિન્ના વ્યવસ્થિતિઃ

એકસ્યાર્થસ્વભાવસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સતઃ સ્વયમ્ ।
કો ઽન્યો ભાગો ન દૃષ્ટઃ સ્યાદ્ યઃ પ્રમાણૈઃ પરીક્ષ્યતે

નો ચેદ્ ભ્રાન્તિનિમિત્તેન સંયોજ્યેત ગુણાન્તરમ્ ।
શુક્તૌ વા રજતાકારો રૂપસાધર્મ્યદર્શનાત્

તસ્માદ્ દૃષ્ટસ્ય ભાવસ્ય દૃષ્ટ એવાખિલો ગુણઃ ।
ભ્રાન્તેર્નિશ્ચીયતે નેતિ સાધનં સમ્પ્રવર્તતે

વસ્તુગ્રહે ઽમનુમાનાચ્ચ ધર્મસ્યૈકસ્ય નિશ્ચયે ।
સર્વગ્રહો હ્યપોહે તુ નાયં દોષઃ પ્રસજ્યતે

તસ્માદપોહવિષયમિતિ લિઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ।
અન્યથા ધર્મિણઃ સિદ્ધવસિદ્ધં કિમતઃ પરમ્

ક્વચિત્ સામાન્યવિષયં દૃષ્ટે જ્ઞાનમલિઙ્ગજમ્ ।
કથમન્યોપોહવિષયં તન્માત્રાપોહગોચરમ્

નિશ્ચયારોપમનસિર્બાધ્યબાધકભાવતઃ ।
સમારોપવિવેકે ઽસ્ય પ્રવૃત્તિરિતિ ગમ્યતે

યાવન્તોં ઽશસમારોપાસ્તન્નિરાસે વિનિશ્ચયાઃ ।
તાવન્ત એવ શબ્દાશ્ચ તેન તે ભિન્નગોચરાઃ

અન્યથૈકેન શબ્દેન વ્યાપ્ત એકત્ર વસ્તુનિ ।
બુદ્ધ્ યા વા નાન્યવિસય ઇતિ પર્યાયતા ભવેત્

યસ્યાપિ નાનોપાધેર્ધીર્ગ્રાહિકાર્થસ્ય ભેદિનઃ ।
નાનોપાધ્યુપકારાઙ્ગશક્ત્યભિન્નાત્મનો ગ્રહે

સર્વાત્મનોપકાર્યસ્ય કો ભેદઃ સ્યાદનિશ્ચિતઃ ।
તયોરાત્મનિ સમ્બન્ધાદેકજ્ઞાને દ્વયગ્રહઃ

ધર્મોપકારશક્તીનાં ભેદે તાસ્તસ્ય કિં યદિ ।
નોપકારસ્તતસ્તાસાં તદા સ્યાદનવસ્થિતિઃ

એકોપકારકે ગ્રાહ્યે નોપકારાસ્તતો ઽપરે ।
દૃષ્ટે તસ્મિન્નદૃષ્ટાશ્ચ તદ્ગ્રહે સકલગ્રહઃ

યદિ ભ્રાન્તિનિવૃત્ત્યર્થ ગૃહીતે ઽપ્યન્યદિષ્યતે ।
તદ્વ્યવચ્છેદવિષયં સિદ્ધં તદ્વત્ તતો ઽપરમ્

અસમારોપવિષયે વૃત્તે રપિ ચ નિશ્ચયૈઃ ।
યન્ન નિશ્ચીયતે રૂપં તત્ તેષાં વિષયઃ કથમ્

પ્રત્યક્ષેણ ગૃહીતે ઽપિ વિશેર્ષે ઽશવિબર્જિતે ।
યદ્વિશેષાવસાયે ઽસ્તિ પ્રત્યયઃ સ પ્રતીયતે

તત્રાપિ ચાન્યવ્યાવૃત્તિરન્યવ્યાવૃત્ત ઇત્યપિ ।
શબ્દાશ્ચ નિશ્ચયાશ્ચૈવ નિમિત્તમનુરિન્ધતે

દ્વયોરેકાભિધાને ઽપિ બિભક્તિર્વ્યતિરેકિણી ।
ભિન્નમર્થમિવાન્વેતિ વાચ્યલેશવિશેષતઃ

ભેદાન્તરપ્રતિક્ષે પાપ્રતિક્ષેપૌ તયોર્દ્વયોઃ ।
પદં સંકેતભેદસ્ય જ્ઞાતૃવાઞ્છાનુરિધિનઃ

ભેદો ઽયમેવ સર્વત્ર દ્રવ્યભાવાભિધાયિનોઃ ।
શબ્દયોઓર્ન તયોર્વાચ્યે વિશેષસ્તેન કશ્ચન

જિજ્ઞાપયિષુરર્થ તં તદ્ધિતેન તં તદ્ધિતેન કૃતાપિ વા ।
અન્તેન વા યદિ બ્રૂ યાત્ ભેદો નાસ્તિ તતઃ પરઃ

તેનાન્યાપોહવિષયે તદ્વત્પક્ષોપવર્ણનમ્ ।
પ્રત્યાખ્યાતં પૃથક્ત્વે હિ સ્યાદ્ દોષો જાતિતદ્વતોઃ

યેષાં વસ્તુવશા વાચો ન વોઇવક્ષાપરાશ્રયાઃ ।
ષષ્ઠીવચનભેદાદિ ચોદ્યં તાન્ પ્રતિ યુક્તિમત્

યદ્ યથા વાચકત્વેન વક્તૃભિર્વિનિયમ્યતે ।
અનપેક્ષિતવાહ્યાર્થ તત્ તથા વાચકં વચઃ

દારાઃ ષણ્ણગરીત્યાદૌ ભેદાભેદવ્યવસ્થિતેઃ ।
ખસ્ય સ્વભાવઃ ખત્વં ચેત્યત્ર વા કિં નિબન્ધનમ્

પરરૂપં સ્વરૂપેણ યયા સંવ્રિયતે ધિયા ।
એકાર્થપ્રતિભાસિન્યા ભાવાનાશ્રિત્ય ભેદિનઃ

તયા સંવૃતનાનાત્વાઃ સંવૃત્યા ભેદિનઃ સ્વયમ્ ।
અભેદિન ઇવાભાન્તિ ભાવા રૂપેણ કેનચિત્

તસ્યા અભિપ્રાયવશાત્ સામાન્યં સત્ પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદસત્ પરમાર્થેન યથા સઙ્કલ્પિતં તયા

વ્યક્તયો નાનુયન્ત્યન્યસનુયાયિ ન ભાસતે ।
જ્ઞાનાદવ્યતિરિક્તં વા કથમર્થાન્તરં વ્રજેત્

તસ્માન્મિથ્યાવિકલ્પો ઽયમર્થેષ્વેકાત્મતાગ્રહઃ ।
ઇતરેતરભેદો ઽસ્ય બીજં સંજ્ઞા યદર્થિકા

એકપ્રત્યવમર્શાર્થજ્ઞાનાદ્યે કાથસાધને ।
ભેદે ઽપિ નિયતાઃ કેચિત્ સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્

જ્વરાદિશમને કાશ્ચિત્ સહ પ્રત્યેકમેવ વા ।
દૃષ્ટા યથા વૌષધયો નાનાત્વે ઽપિ ન ચાપરાઃ

અવિશેષાન્ન સામાન્યમવિશેષપ્રસઙ્ગતઃ ।
તાસાં ક્ષેત્રાદિભેદે ઽપિ ધ્રૌવ્યાચ્ચાનુપકારતઃ

તત્સ્વભાવગ્રહાદ્ યા ધીસ્તદર્થે વાપ્યનર્થિકા ।
વિકલ્પિકાતત્કાર્યાર્થભેદનિષ્ઠા પ્રજાયતે

તસ્યાં યદ્રૂ પમાભાતિ બાહ્યમેકમિવાન્યતઃ ।
વ્યાવૃત્તમિવ નિસ્તત્ત્વં પરીક્ષાનઙ્ગભાવતઃ

અર્થા જ્ઞાનનિવિષ્ટાસ્ત એવં વ્યાવૃત્તરૂપકાઃ ।
અભિન્ના ઇવ ચાભાન્તિ વ્યાવૃત્તાઃ પુનરન્યતઃ

ત એવ તેષાં સામાન્યસમાનાધારગોચરૈઃ ।
જ્ઞાનાભિધાનૈર્મિથ્યાર્થો વ્યવહારઃ પ્રતન્યતે

સ ચ સર્વઃ પદાર્થાનામન્યોન્યાભાવસંશ્રયઃ ।
તેનાન્યાપોહવિષયો વસ્તુમાભસ્ય ચાશ્રયઃ

યત્રાસ્તિ વસ્તુસમ્બન્ધો યથોક્તાનુમિતૌ યથા ।
નાન્યત્ર ભ્રાન્તિસામ્યે ઽપિ દીપતેજો મણૌ યથા

તત્રૈકકાર્યો ઽનેકો ઽપિ તદકાર્યાન્યતાશ્રયઃ ।
એકત્વેનાભિધાજ્ઞાનૈર્વ્યવહારઃ પ્રતાર્યતે

તતો ઽનેકકૃદેકો ઽપિ તદ્ભાવપરિદીપને ।
અતત્કાર્યાર્થભેદેન નાનાધર્મા પ્રતીયતે

યથાપ્રતીતિ કથિતઃ શબ્દાર્થો ઽસાવસન્નપિ ।
સમાનાધિકરણ્યં ચ વસ્તુન્યસ્ય ન સમ્ભવઃ

ધર્મધર્મિવ્યસ્થાનં ભેદો ઽભેદશ્ચ યાદૃશઃ ।
અસમીક્ષિતતત્ત્વાર્થો યથા લોકે પ્રતીયતે

તં તથૈવ સમાશ્રિત્ય સાધ્યસાધનંસંસ્થિતિઃ ।
પરમાર્થાવતારાય વિદ્વદ્ભિરવકલ્પ્યતે

સંસૃજ્યન્તે ન ભિદ્યન્તે સ્વતો ઽર્થાઃ પારમાર્થિકાઃ ।
રૂપમેકમનેકં ચ તેષુ બુદ્ધેરુપપ્લવઃ

ભેદસ્તતો ઽયં બૌદ્ધે ઽર્થે સામાન્યં ભેદ ઇત્યપિ ।
તસ્યૈવ ચાન્યવ્યાવૃત્ત્યા ધર્મભેદઃ પ્રકલ્પ્યતે

સાધ્યસાધનસંકલ્પે વસ્તુદર્શનહાનિતઃ ।
ભેદઃ સામાન્યસંસૃષ્ટો ગ્રાહ્યો નાત્ર સ્વલક્ષણમ્

સમાનભિન્નાદ્યાકારૈર્ન તદ્ ગ્રાહ્યં કથંચન ।
ભેદાનાં બહુભેદાનાં તત્રૈકસ્મિન્નયોગતઃ

તદ્રૂ પં સર્વતો ભિન્નં તથા તત્પ્રતિપાદિકા ।
ન શ્રુતિઃ કલ્પના વાસ્તિ સમાન્યેનૈવ વૃત્તિતઃ

શબ્દાઃ સંકેતિતં પ્રાહુર્વ્યવહારાય સ સ્મૃતઃ ।
તદા સ્વલક્ષણં નાસ્તિ સંકેતસ્તેન તત્ર ન

અપિ પ્રવર્ત્તેત પુમાન્ વિજ્ઞાયાર્થક્રિયાક્ષમાન્ ।
તત્સાધનાયેત્યર્થેષુ સંયોજ્યન્તે ઽભિધાક્રિયાઃ

તત્રાનર્થક્રિયાયોગ્યા જાતિસ્તદ્વાનલં સ ચ ।
સાક્ષાન્ન યોજ્યતે કસ્માદાનન્ત્યાચ્ચેદિદં સમમ્

તત્કારિણામતત્કારિભેદસામ્યે ન કિં કૃતઃ ।
તદ્વદ્દોષસ્ય સામ્યાચ્ચેદસ્તુ જાતિરલં પરા

તદન્યપરિહારેણ પ્રવર્તેતેતિ ચ ધ્વનિઃ ।
ઉચ્યતે તેન તેભ્યો ઽસ્યાવ્યવચ્છેદે કથં ચ સઃ

વ્યવચ્છેદો ઽસ્તિ ચેદસ્ય નન્વેતાવત્ પ્રયોજનમ્ ।
શબ્દાનામિતિ કિં તત્ર સામાન્યેનાપરેણ વઃ

જ્ઞાનાદ્યર્થક્રિયાં તાં તાં દૃષ્ટ્વા ભેદે ઽપિ કુવતઃ ।
અર્થાં સ્તદન્યવિશ્લેષવિષયૈર્ધ્વનિભિઃ સહ

સંયોજ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનં કુર્યાદપ્યન્યદર્શને ।
પરસ્યાપિ ન સા બુદ્ધિઃ સામાન્યાદેવ કેવલાત્

નિત્યં તન્માત્રવિજ્ઞાને વ્યક્ત્યજ્ઞાનપ્રસઙ્ગતઃ ।
તદા કદાચિત્ સમ્બદ્ધસ્યાગૃહીતસ્ય તદ્વતઃ

તદ્વત્તાનિશ્ચયો ન સ્યાદ્ વ્યવહારસ્તતઃ કથમ્ ।
એકવસ્તુસહાયાશ્ચેદ્ વ્યક્તયો જ્ઞાનકારણમ્

તદેકં વસ્તુ કિં તાસાં નાનાત્વં સમપોહતિ ।
નાનાત્વાચ્ચૈકવિજ્ઞાનહેતુતા તાસુ નેષ્યતે

અનેકમપિ યદ્યે કમપેક્ષ્યાભિન્નબુદ્ધિકૃત્ ।
તાભિર્વિનાપિ પ્રત્યકં ક્રિયમાણાં ધિયં પ્રતિ

તેનૈકેનાપિ સામર્થ્ય તાસાં નેત્યગ્રહો ધિયા ।
નીલાદેર્નેત્રવિજ્ઞાને પૃથક્ સામર્થ્યદર્શનાત્

શક્તિસિદ્ધિઃ સમૂહે ઽપિ નૈવં વ્યક્તેઃ કથઞ્ચન ।
તાસામન્યતામાપેક્ષ્યં તચ્ચેચ્છક્તં ન કેવલમ્

તદેકમુપકુર્યુસ્તાઃ કથમેકાં ધિયં ચ ન ।
કાર્ય ચ તાસાં પ્રાપ્તો ઽસૌ જનનં યદુપક્રિયા

અભિન્નપ્રતિભાસા ધીર્ન ભિન્નેષ્વિતિ ચેન્મતમ્ ।
પ્રતિભાસો ધિયા ભિન્નઃ સમાના ઇતિ તદ્ગ્રહાત્

કથં તા ભિન્નધીગ્રાહ્યાઃ સમાશ્ચેદેકકાર્યતા ।
સાદૃશ્યં નનુ ધીઃ કાર્ય તાસાં સા ચ વિભિદ્યતે

એકપ્રત્યવમર્શસ્ય હેતુત્વાદ્ ધીરભેદિની ।
એકધીહેતુભાવેન વ્યક્તીનામપ્યભિન્નતા

સા ચાતત્કાર્યવિશ્લેષસ્તદન્યસ્યાનુવર્તિનઃ ।
અદૃષ્ટેઃ પ્રતિષેધાચ્ચ સંકેતસ્તદ્વિદર્થિકઃ

અતત્કારિવિવેકેન પ્રવૃત્ત્યર્થતયા શ્રુતિઃ ।
અકાર્યકૃતિ તત્કારિતુલ્યરૂપાવભાસિનીમ્

ધિયં વસ્તુપૃથગ્ભાવમાત્રબીજામનર્થિકામ્ ।
જનયન્ત્યપ્યતત્કારિપરિહારાઙ્ગભાવતઃ

વસ્તુભેદાશ્રયાચ્ચાર્થે ન વિસંવાદિકા મતા ।
તતો ઽન્યાપોહવિષયા તત્કર્ત્રાશ્રિતભાવતઃ

અવૃક્ષવ્યતિરેકેણ વૃક્ષાર્થગ્રહણે દ્વયમ્ ।
અન્યોન્યાશ્રયમિત્યેકગ્રહાભાવે દ્વયાગ્રહઃ

સઙ્કેતાસમ્ભવસ્તસ્માદિતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે ।
તેષામવૃક્ષાઃ સંઙ્કેતે વ્યવચ્છિન્ના ન વા યદિ

વ્યવચ્છિન્નાઃ કથં જ્ઞાતાઃ પ્રાગ્વૃક્ષગ્રહણાદૃતે ।
અનિરાકરણે તેષાં સંકેતે વ્યવહારિણામ્

ન સ્યાત્ તત્પરિહારેણ પ્રવૃત્તિર્વૃ ક્ષભેદવત્ ।
અવિધાય નિષિધ્યાન્યત્ પ્રદર્શ્યૈકં પુરઃ સ્થિતમ્

વૃક્ષો ઽયમિતિ સંકેતઃ ક્રિયતે તત્ પ્રપદ્યતે ।
વ્યવહારે ઽપિ તેનાયમદોષ ઇતિ ચેત્ તરુઃ

અયમપ્યયમેવેતિ પ્રસઙ્ગો ન નિવર્તતે ।
એકપ્રત્યવમર્શાખ્યે જ્ઞાને એકત્ર હિ સ્થિતઃ

પ્રપત્તા તદતદ્ધેતૂનર્થાન્ વિભજતે સ્વયમ્ ।
તદ્બુદ્ધિવર્તિનો ભાવાન્ ભાતો હેતુતયા ધિયઃ

અહેતુરૂપવિકલાનેકરૂપાનિવ સ્વયમ્ ।
ભેદેન પ્રતિપદ્યેતેત્યુક્તિર્ભેદે નિયુજ્યતે

તં તસ્યા પ્રતિયતી ધીઃ ભ્રાન્ત્યૈકં વસ્ત્વિવેક્ષતે ।
ક્વચિન્નિવેશનાયાર્થે વિનિવર્ત્ય કુતશ્ચન

બુદ્ધેઃ પ્રયુજ્યતે શબ્દસ્તદર્થસ્યાવધારણાત્ ।
વ્યર્થો ઽન્યથા પ્રયોગઃ સ્યાત્ તજ્જ્ઞેયાદિપદેષ્વપિ

વ્યવહારોપનીતેષુ વ્યવચ્છેદ્યો ઽસ્તિ કશ્ચન ।
નિવેશનં ચ યો યસ્માદ્ ભિદ્યતે વિનિવર્ત્ય તમ્

તદ્ભેદે ભિદ્યમાનાનાં સમાનાકારભાસિનિ ।
સ ચાયમન્યવ્યાવૃત્ત્યા ગમ્યતે તસ્ય વસ્તુનઃ

કશ્ચિદ્ ભાગ ઇતિ પ્રોક્તો રૂપં નાસ્યાપિ કિઞ્ચિન ।
તદ્ગતાવેવ શબ્દેભ્યો ગમ્યતે ઽન્યનિવર્તનમ્

ન તત્ર ગમ્યતે કશ્ચિદ્ વિશિષ્ટઃ કેનચિત્ પરઃ ।
ન ચાપિ શબ્દો દ્વયકૃદન્યોન્યાભાવ ઇત્યસૌ

અરૂપો રૂપત્ત્વેન દર્શનં બુદ્ધિવિપ્લવઃ ।
તેનૈવાપરમાર્થો ઽસાવન્યથા ન હિ વસ્તુનઃ

વ્યાવૃત્તિર્વસ્તુ ભવતિ ભેદો ઽસ્યાસ્માદિતિરણાત્ ।
એકાર્થશ્લેષવિચ્છેદ એકો વ્યાપ્રિયતે ધ્વનિઃ

લિઙ્ગં વા તત્ર વિચ્છિન્નં વાચ્યં વસ્તુ ન કિઞ્ચન ।
યસ્યાભિધાનતો વસ્તુસામર્થ્યાદખિલે ગતિઃ

ભવેન્નાનાફલઃ શબ્દ એકાધારો ભવત્યતઃ ।
વિચ્છેદં સૂચયન્નેકમપ્રતિક્ષિપ્ય વર્તતે

યદાન્યત્ તેન સ વ્યાપ્ત એકત્વેન ચ ભાસતે ।
સામાનધિકરણ્યં સ્યાત્ તદા બુદ્ધયનુરોધતઃ

વસ્તુધર્મસ્ય સંસ્પર્શો વિચ્છેદકરણે ધ્વનેઃ ।
સ્યાત્ સત્યં સ હિ તત્રેતિ નૈકવસ્ત્વભિધાયિનિ

બુદ્ધાવભાસમાનસ્ય દૃશ્યસ્યાભાવનિશ્ચયાત્ ।
તેનાન્યાપોહવિષયાઃ પ્રોક્તાઃ સામાન્યાગોચરાઃ

શબ્દાશ્ચ બુદ્ધયશ્ચૈવ વસ્તુન્યેષામસમ્ભવાત્ ।
એકત્વાદ્ વસ્તુરૂપસ્ય ભિન્નરૂપા મતિઃ કુતઃ

અન્વયવ્યતિરેકૌ વા નૈકસ્યૈકાર્થગોચરૌ ।
અભેદવ્યવહારાશ્ચ ભેદે સ્યુરનિબન્ધનાઃ

સર્વત્ર ભાવદ્ વ્યાવૃત્તેર્નૈતે દોષાઃ પ્રસઙ્ગિનઃ ।
એકાકાર્યેષુ ભાવેષુ તત્કાર્યપરિચોદને

ગૌરવાશક્તિવૈફલ્યાદ્ ભેદાખ્યાયાઃ સમા શ્રુતિઃ ।
કૃતા બૃદ્ધૈરતત્કાર્યવ્યાવૃત્તિવિનિબન્ધના

ન ભાવે સર્વભાવાનાં સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
યદ્ રૂપં શાબલેયસ્ય બાહુલેયસ્ય નાસ્તિ તત્

અતત્કાર્યપરાવૃત્તિર્દ્વયોરપિ ચ વિદ્યતે ।
અર્થાભેદેન ચ વિના શબ્દાભેદો ન યુજ્યતે

તસ્માત્ તત્કાર્યતાપીષ્ટા તત્કાર્યાદેવ ભિન્નતા ।
ચક્ષુ રાદૌ યથા રૂપવિજ્ઞાનૈકફલે ક્વચિત્

અવિશેષેરેણ તત્કાર્યચોદનસમ્ભવે સતિ ।
સકૃત્ સર્વપ્રતીત્યર્થ કશ્ચિત્ સાંકેતિકીં શ્રુતિમ્

કુર્યાદૃતે ઽપિ તદ્રૂ પસામાન્યાદ્ વ્યતિરેકિણઃ ।
એકવૃત્તેરનેકો ઽપિ યદ્યેકશ્રુતિમાન્ ભવેત્

વૃત્તિરાધેયતા વ્યક્તિરિતિ તસ્મિન્ન યુજ્યતે ।
નિત્યસ્યાનુપકાર્યસ્વાન્નાધારઃ પ્રવિસર્પતઃ

શક્તિસ્તદ્દેશજનનં કુણ્ડાદેર્બદરાદિષુ ।
ન સમ્ભવતિ સાપ્યત્ર તદભાવે ઽપ્યવસ્થિતેઃ

ન સ્થિતિઃ સાપ્યયુક્તૈવ ભેદાભેદવિવેચને ।
વિજ્ઞાનોત્પત્તિયોગ્યત્વાયાત્મન્યન્યાનુરોધિ યત્

તદ્ વ્યઙ્ગ્યં યોગ્યતાયાશ્ચ કારણં કારકં મતમ્ ।
પ્રાગેવાસ્ય ચ યોગ્યત્વે તદપેક્ષા ન યુજ્યતે

સામાન્યસ્યાવિકાર્યસ્ય તત્સામાન્યવતઃ કુતઃ ।
અઞ્જનાદેરિવ વ્યક્તેઃ સંસ્કારો નેન્દ્રિયસ્ય ચ

પ્રતિપત્તેરભિન્નત્વાત્ તદ્ભાવાભાવકાલયોઃ ।
વ્યઞ્જકસ્ય ચ જાતીનાં જાતિમત્તા યદીષ્યતે

પ્રાપ્તો ગોત્વાદિના તદ્વાન્ પ્રદીપાદિઃ પ્રકાશકઃ ।
વ્યક્તેરન્યાથ વાનન્યા યેષાં જાતિસ્તુ વિદ્યતે

તેષાં વ્યક્તિષ્વપૂર્વાસુ કથં સામાન્યબુદ્ધયઃ ।
એકત્ર તત્સતો ઽન્યત્ર દર્શનાસમ્ભવાત્ સતઃ

અનન્યત્વે ઽન્વયાભાવાદન્યત્વે ઽપ્યનપાશ્રયાત્ ।
ન યાતિ ન ચ તત્રાસીદસ્તિ પશ્ચાન્ન ચાંશવત્

જહાતિ પૂર્વ નાધારમહો વ્યસનસન્તતિઃ ।
અન્યત્ર વર્ત્તમાનસ્ય તતો ઽન્યસ્થાનજન્મનિ

સ્વસ્માદચલતઃ સ્થાનાદ્ વૃત્તિરિત્યતિયુક્તિમત્ ।
યત્રાસૌ વર્ત્તતે ભાવસ્તેન સમ્બધ્યતે ઽપિ ન

તદ્દેશિનઞ્ચ વ્યાપ્નોતિ કિમપ્યેતન્મહાદ્ભુતમ્ ।
વ્યક્ત્યૈવૈકત્ર સા વ્યક્તાઅભેદાત્ સર્વત્રગા યદિ

સર્વત્ર દૃશ્યેતાભેદાત્ સાપિ ન વ્યક્તપેક્ષિણી ।
બ્યઞ્જકસ્યાપ્રતીતૌ ન વ્યઙ્ગ્યં સમ્યક્ પ્રતીયતે

વિપર્યયઃ પુનઃ કસ્માદિષ્ટઃ સામાન્યતદ્વતોઃ ।
પાચકાદિષ્વભિન્નેન વિનાપ્યર્થેન વાચકઃ

ભેદાન્ન હેતુઃ કર્માસ્ય ન જાતિઃ કર્મસંશ્રયાત્ ।
શ્રુત્યન્તરનિમિત્તત્વાત્ સ્થિત્યભાવાચ્ચકર્મણઃ

અસમ્બન્ધાન્ન સામાન્યં નાયુક્તં શબ્દકારણાત્ ।
અતિપ્રસંગાત્ કર્માપિ નાસત્ જ્ઞાનાભિધાનયોઃ

અનૈમિત્તિકતાપત્તેઃ ન ચ શક્તિરનન્વયાત્ ।
સામાન્યં પાચકત્વાદિ યદિ પ્રાગેવ તદ્ ભવેત્

વ્યક્તં સત્તદિવન્નો ચેન્ન પશ્ચાદવિશેષતઃ ।
ક્રિયોપકારાપેક્ષસ્ય વ્યઞ્જકત્વે ઽવિકારિણઃ

નાપેક્ષાતિશયે ઽપ્યસ્ય ક્ષણિકત્વાત્ ક્રિયા કુતઃ ।
તુલ્યે ભેદે યયા જાતિ પ્રત્યાસત્ત્યા પ્રસર્પતિ

ક્વચિન્નાન્યત્ર સૈવાસ્તુ શબ્દજ્ઞાનનિબન્ધનમ્ ।
ન નિવૃત્તિં વિહાયાસ્તિ યદિ ભાવાન્વયો ઽપરઃ

એકસ્ય કાર્યમન્યસ્ય ન સ્યાદત્યન્તભેદતઃ ।
યદ્યેકાત્મતયાનેકઃ કાર્યસ્યૈકસ્ય કારકઃ

આત્મૈકત્રાપિ વા સો ઽસ્તીતિ વ્યર્થાઃ સ્યુઃ સહકારિણઃ ।
નપૈત્યભિન્નં તદ્ રૂપં વિશેષાઃ ખલ્વપાયિનઃ

એકાપાયે ફલાભાવાદ્ વિશેષેભ્યસ્તદુદ્ભવઃ ।
સ પારમાર્થિકો ભાવો ય એવાર્થક્રિયાક્ષમઃ

સ ચ નાન્વેતિ યોન્વેતિ ન તસ્માત્ કાર્યસમ્ભવઃ ।
તેનાત્મનાપિ ભેદે હિ હેતુઃ કશ્ચિન્ન ચાપરઃ

સ્વભાવો ઽયમભેદે તુ સ્યાતાં નોશોદ્ભવૌ સકૃત્ ।
ભેદો ઽપિ તેન નૈવં ચેત્ ય એકસ્મિન્ વિનશ્યતિ

તિષ્ઠત્યાત્મા ન તસ્યાતો ન સ્યાત્ સામાન્યભેદધીઃ ।
નિવૃત્તેર્નિઃસ્વભાવત્વાત્ નાસ્થાનસ્થાનકલ્પના

ઉપપ્લવશ્ચ સામાન્યધિયસ્તેનાપ્યદૂષણા ।
યત્ તસ્ય જનકં રૂપં તતો ઽન્યો જનકઃ કથમ્

ભિન્ના વિશેષા જનકાઃ અસ્ત્યભેદો ઽપિ તેષુ ચેત્ ।
તેન તે ઽજનકાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રતિભાસો ઽપિ ભેદકઃ

અનન્યભાક્ સ એવાર્થસ્તસ્ય વ્યાવૃત્તયો ઽપરે ।
તત્ કાર્યકારણં ચોક્તં તત્ સ્વલક્ષણમિષ્યતે

તત્ત્યાગાપ્તિફલાઃ સર્વાઃ પુરુષાણાં પ્રવૃત્તયઃ ।
યથા ભેદાવિશેષે ઽપિ ન સર્વ સર્વસાધનમ્

તથા ભેદાવિશેષે ઽપિ ન સર્વ સર્વસાધનમ્ ।
ભેદે હિ કારકં કિઞ્ચિદ્ વસ્તુધર્મતયા ભવેત્

અભેદે તુ વિરુધ્યતે તસ્યૈકસ્ય ક્રિયાક્રિયે ।
ભેદો ઽપ્યસ્ત્યક્રિયાતશ્ચેદ્ ન કુર્યુઃ સહકારિણઃ

પર્યાયેણાથ કર્તૃત્વં સ કિં તસ્યૈવ વસ્તુનઃ ।
અત્યન્તભેદાભેદૌ તુ સ્યાતાં તદ્વતિ વસ્તુનિ

અન્યોન્યં વા તયોર્ભેદ્ઃ સદૃશાસદૃશાત્મનોઃ ।
તયોરપિ ભવેદ્ ભેદો યદિ યેનાત્મના તયોઃ

ભેદઃ સામાન્યમિત્યેતદ્ યદિ ભેદસ્તદાત્મના ।
ભેદ એવ તથા ચ સ્યાન્નિઃસામાન્યવિશેષતા

ભેદસામાન્યયોર્યદ્વદ્ ઘટાદીનાં પરસ્પરમ્ ।
યમાત્માનં પુરસ્કૃત્ય પુરુષો ઽયં પ્રવર્તતે

તત્સાધ્યફલવાઞ્છાવાન્ ભેદાભેદૌ તદાશ્રયૌ ।
ચિન્ત્યેતે સ્વાત્મના ભેદો વ્યાવૃત્ત્યા ચ સમાનતા

અસ્ત્યેવ વસ્તુ નાન્વેતિ પ્રવૃત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગતઃ ।
એતેનૈવ યદહ્રીકાઃ કિમપ્યશ્લીલમાકુલમ્

પ્રલપન્તિ પ્રતિક્ષિપ્તં તદપ્યેકાન્તસમ્ભવાત્ ।
સર્વસ્યોભયરૂપત્વે તદ્વિશેષનિરાકૃતેઃ

ચોદિતો દધિ ખાદેતિ કિમુષ્ટ્રં નાભિધાવતિ ।
અથાસ્ત્યતિશયઃ કશ્ચિદ્ યેન ભેદેન વર્ત્તતે

સ એવ દધિ સો ઽન્યત્ર નાસ્તીત્યનુભયં પરમ્ ।
સર્વાત્મત્વે ચ સર્વેષાં ભિન્નૌ સ્યાતાં ન ધીધ્વની

ભેદસંહારવાદસ્ય તદભેદાદસમ્ભવઃ ।
રૂપાભાવાદભાવસ્ય શબ્દા રૂપાભિધાયિનઃ

નાશંક્યા એવ સિદ્ધાસ્તે ઽતો વ્યવચ્છેદવાચકાઃ ।
ઉપાધિભેદાપેક્ષો વા સ્વભાવઃ કેવલો ઽથ વા

ઉચ્યતે સાધ્યસિદ્ધ્ યર્થ નાશે કાર્યત્વસત્ત્વવત્ ।
સત્તાસ્વભાવો હેતુશ્ચેત્ સા સત્તા સાધ્યતે કથમ્

અનન્વયો હિ ભેદાનાં વ્યાહતો હેતુસાધ્યયોઃઃ ।
ભાવોપાદાનમાત્રે તુ સાધ્યે સામાન્યધર્મિણિ

ન કશ્ચિદર્થઃ સિદ્ધઃ સ્યાદનિષિદ્ધં ચ તાદૃશમ્ ।
ઉપાત્તભેદે સાધ્યે ઽસ્મિન્ ભવેદ્ધેતુરનન્વયઃ

સત્તાયાં તેન સાધ્યાયાં વિશેષઃ સાધિતો ભવેત્ ।
અપરામૃષ્ટતદ્ભેદે વસ્તુમાત્રે તુ સાધને

તન્માત્રવ્યાપિનઃ સાધ્યસ્યાન્વયો ન વિહન્યતે ।
નાસિદ્ધે ભાવધર્મો ઽસ્તિ વ્યભિચાર્યુભયાશ્રયઃ

ધર્મો વિરુદ્ધો ઽભાવસ્ય સા સત્તા સાધ્યતે કથમ્ ।
સિદ્ધઃ સ્વભાવો ગમકો વ્યાપકસ્તસ્ય નિશ્ચિતઃ

ગમ્યઃ સ્વભાવસ્તસ્યાયં નિવૃત્તૌ વા નિવર્તકઃ ।
અનિત્યત્વે યથા કાર્યમકાર્ય વાવિનાશિનિ

અહેતુત્વાદ્ વિનાશસ્ય સ્વભાવાદનુબન્ધિતા ।
સાપેક્ષાણાં હિ ભાવાનાં નાવશ્યમ્ભાવિતેક્ષ્યતે

બાહુલ્યે ઽપિ હિ તદ્ધેતોર્ભવેત્ ક્વચિદસમ્ભવઃ ।
એતેન વ્યભિચારિત્વમુક્તં કાર્યાવ્યવસ્થિતેઃ

સર્વેષાં નાશહેતૂનાં હેતુમન્નાશવાદિનામ્ ।
અસામર્થ્યાચ્ચ તદ્ધેતોર્ભવત્યેવ સ્વભાવતઃ

યત્ર નામ ભવત્યસ્માદન્યત્રાપિ સ્વભાવતઃ ।
યા કાચિદ્ ભાવવિષયાનુમિતિર્દ્વિવિધૈવ સા

સ્વસાધ્યે કાર્યભાવાભ્યાં સમ્બન્ધનિયમાત્ તયોઃ ।
પ્રવૃત્તેર્બુદ્ધિપૂર્વત્વાત્ તદ્ભાવાનુપલમ્ભને

પ્રવર્ત્તિતવ્યં નેત્યુક્તાનુપલબ્ધેઃ પ્રમાણતા ।
શાસ્ત્રાધિકારે ઽસમ્બદ્ધા બહવો ઽર્થા અતીન્દ્રિયાઃ

અલિઙ્ગાશ્ચ કથં તેષામભાવો ઽનુપલબ્ધિતઃ ।
સદસન્નિશ્ચયફલા નેતિ સ્યાદ્ વાપ્રમાણતા

પ્રમાણમપિ કાચિત્ સ્યાદ્ લિઙ્ગાતિશયભાવિની ।
સ્વભાવજ્ઞાપકાજ્ઞાનસ્યાયં ન્યાય ઉદાહૃતઃ

કાર્યે તુ કારકાજ્ઞાનમ્ભાવસ્યૈવ સાધકમ્ ।
સ્વભાવાનુપલમ્ભશ્ચ સ્વભાવે ઽર્થસ્ય લિઙ્ગિનિ

તદભાવઃ પ્રતીયેત હેતુના યદિ કેનચિત્ ।
દૃશ્યસ્ય દર્શનાભાવકારણાસમ્ભવે સતિ

ભાવસ્યાનુપલબ્ધસ્ય ભાવાભાવઃ પ્રતીયતે ।
વિરુદ્ધસ્ય ચ ભાવસ્ય ભાવે તદ્ભાવબાધનાત્

તદ્વિરુદ્ધોપલબ્ધૌ સ્યાદસત્તાયા વિનિશ્ચયઃ ।
અનાદિવાસનોદ્ભૂતવિકલ્પપરિનિષ્ઠિતઃ

શબ્દાર્થસ્ત્રિવિધો ધર્મી ભાવાભાવોભયાશ્રયઃ ।
તસ્મિન્ ભાવાનુપાદાને સાધ્યે ઽસ્યાનુપલમ્ભનમ્

તથા હેતુર્ન તસ્યવાભાવઃ શબ્દપ્રયોગતઃ ।
પરમાર્થૈકતાનત્વે શબ્દાનામનિબન્ધના

ન સ્યાત્ પ્રવૃત્તિરર્થેષુ દર્શનાન્તરભેદિષુ ।
અતીતાજાતયોર્વાપિ ન ચ સ્યાદનૃતાર્થતા

વાચઃ કસ્યાશ્ચિદિત્યેષા બૈદ્ધાર્થવિષયા મતા ।
શબ્દાર્થાપહ્નવે સાધ્યે ધર્માધારનિરાકૃતેઃ

ન સાધ્યઃ સમુદાયઃ સ્યાત્ સિદ્ધૌ ધર્મશ્ચ કેવલઃ ।
સદસત્પક્ષભેદેન શબ્દાર્થાનપવાદિભિઃ

વસ્ત્વેવ ચિત્યતે હ્ યત્ર પ્રતિબદ્ધઃ ફલોદયઃ ।
અર્થક્રિયાસમર્થસ્ય વિચારૈઃ કિં પરીક્ષયા

ષણ્ઢસ્ય રૂપે વૈરૂપ્યે કામિન્યાઃ કિં પરીક્ષયા ।
શબ્દાર્થઃ કલ્પનાજ્ઞાનવિષયત્વેન કલ્પિતઃ

ધર્મો વસ્ત્વાશ્રયાસિદ્ધિરસ્યોક્તો ન્યાયવાદિના ।
નાન્તરીયકતાભાવાચ્છબ્દાનાં વસ્તુભિસ્સહ

નાર્થસિદ્ધિસ્તતસ્તે હિ વક્ત્રભિપ્રાયસૂચકાઃ ।
આપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાદનુમાનતા

સમ્બદ્ધાનુગુણોપાયં પુરુષાર્થાભિધાયકમ્ ।
પરીક્ષાધિકૃતં વાક્યમતો ઽનધિકૃતં પરમ્

પ્રતક્ષેણાનુમાનેન દ્વિવિધેનાપ્યબાધનમ્ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટાથૈરોરસ્યાવિસંવાદસ્તદર્થયોઃ

આપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાદનુમાનતા ।
બુદ્ધેરગત્યાભિહિતા નિષિદ્ધાપ્યસ્ય ગોચરે

હેયોપાદેયતત્ત્વસ્ય સોપાયસ્ય પ્રસિદ્ધિતઃ ।
પ્રધાનાર્થાવિસંવાદાદનુમાનં પરત્ર વા

પુરુષાતિશયાપેક્ષં યથાર્થમપરે બિદુઃ ।
ઇષ્ટો ઽયમર્થઃ પ્રત્યેતું શક્યઃ સો ઽતિશયો યદિ

અયમેવં ન વેત્યન્યદોષા નિર્દોષતાપિ વા ।
દુર્લભત્વાત્ પ્રમાણાનાં દુર્બોધેત્યપરે વિદુઃ

સર્વેષાં સવિપક્ષત્વાન્નિર્હ્રાસાતિશયશ્રિતામ્ ।
સાત્મીભાવાત્ તદભ્યાસાદ્ દીયેરન્નાસ્રવાઃ ક્વચિત્

નિરુપદ્રવભૂતાથસ્વભાવસ્ય વિપર્યયૈઃ ।
ન બાધા યત્નવપ્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્તસ્પક્ષપાતતઃ

સર્વાસાં દોષજાતીનાં જાતિઃ સત્કાયદર્શનાત્ ।
સાવિદ્યા તત્ર તત્સ્નેહસ્તસ્માદ્ દ્વેષાદિસમ્ભવઃ

મોહો નિદાનં દોષાણામત એવાભિધીયતે ।
સત્કાયદૃષ્ટિરન્યત્ર તત્પ્રહાણે પ્રહાણતઃ

ગિરાં મિથ્યાત્વહેતૂનાં દોષાણાં પુરુષાશ્રયાત્ ।
અપૌરુષેયં સત્યાર્થમિતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે

ગિરાં સત્યત્વહેતૂનાં ગુણાનાં પુરુષાશ્રયાત્ ।
અપૌરુષેયં મિથ્યાર્થ કિં નેત્યન્યે પ્રચક્ષતે

અર્થજ્ઞાનપનહેતુર્હિ સંકેતઃ પુરુષાશ્રયઃ ।
ગિરામપૌરુષેયત્વે ઽપ્યતો મિથ્યાત્વસમ્ભવઃ

સમ્બન્ધાપૌરુષેયત્વે સ્યાત્ પ્રતીતિરસંવિદઃ ।
સંકેતાત્ તદભિવ્યક્તાવસમર્થાન્યકલ્પના

ગિરામેકાર્થનિયમે ન સ્યાદર્થાન્તરે ગતિઃ ।
અનેકાર્થાભિસમ્બન્ધે વિરુદ્ધવ્યક્તિસમ્ભવઃ

અપૌરુષેયતાયાશ્ચ વ્યર્થા સ્યાત્ પરિકલ્પના ।
વાચ્યશ્ચ હેતુર્ભિન્નાનાં સમ્બન્ધસ્ય વ્યવસ્થિતેઃ

અસંસ્કાર્યતયા પુમ્ભિઃ સર્વથા સ્યાન્નિરર્થતા ।
સંસ્કારોપગમે મુખ્યં ગજસ્નાનમિદં ભવેત્

સમ્બન્ધિનામનિત્યત્વાન્ન સમ્બન્ધે ઽસ્તિ નિત્યતા ।
નિત્યસ્યાનુપકાર્યત્વાદકુર્વાણશ્ચ નાશ્રયઃ

અર્થેરતઃ સ શબ્દાનાં સંસ્કાર્યઃ પુરુષૈર્ધિયા ।
અર્થૈરેવ સહોત્પાદે ન સ્વભાવવિપર્યયઃ

શબ્દેષુ યુક્તઃ સમ્બન્ધે નાયં દોષો વિકલ્પિતે ।
નિત્યત્વાદાશ્રયાપાયે ઽપ્યનાશો યદિ જાતિવત્

નિત્યેષ્વાશ્રયસામથ્ર્ય કિં યેનેષ્ટઃ સ ચાશ્રયઃ ।
જ્ઞાનોત્પાદનહેતૂનાં સમ્બન્ધાત્ સહકારિણામ્

તદુત્પાદનયોગ્યત્વેનોત્પત્તિર્વ્યક્તિરિષ્યતે ।
ઘટાદિષ્વપિ યુક્તિજ્ઞૈઃ અવિશેષે ઽવિકારિણામ્

વ્યઞ્જકૈઃ સ્વૈઃ કૃતઃ કો ઽર્થો વ્યક્તાસ્તૈસ્તે યતો મતાઃ ।
સમ્બન્ધસ્ય ચ વસ્તુત્વે સ્યાદ્ ભેદાદ્ બુદ્ધિચિત્રતા

તાભ્યામભેદે તાવેવ નાતો ઽન્યા વસ્તુનો ગતિઃ ।
ભિન્નાત્વાદ્ વસ્તુરૂપસ્ય સબન્ધઃ કલ્પનાકૃતઃ

સદ્ દ્રવ્યં સ્યાત્ પરાધીનં સમ્બન્ધો ઽન્યસ્ય વા કથમ્ ।
વર્ણા નિરર્થકાઃ સન્તઃ પદાદિ પરિકલ્પિતમ્

અવસ્તુનિ કથં વૃત્તિઃ સમ્બન્ધસ્યાસ્ય વસ્તુનઃ ।
અપૌરુષેયતાપીષ્ટા કર્તૃણામસ્મૃતેઃ કિલ

સન્ત્યસ્યાપ્યનુવક્તાર ઇતિ ધિગ્ વ્યાપકં તમઃ ।
યથાયમન્યતો ઽશ્રુત્વા નેમં વર્ણપદક્રમમ્

વસ્તું સમર્થઃ પુરુષસ્તથાન્યો ઽપીતિ કશ્ચન ।
અન્યો વા રચિતો ગ્રન્થઃ સમ્પ્રદાયાદ્ ઋતે પરૈઃ

દૃષ્ટઃ કો ઽભિહિતો યેન સો ઽપ્યેવં નાનુમીયતે ।
યજ્જાતીયો યતઃ સિદ્ધઃ સો ઽવિશિષ્ટો ઽગ્નિકાષ્ઠવત્

અદૃષ્ટહેતુરપ્યન્યસ્તદ્ભવઃ સમ્પ્રતીયતે ।
તત્રાપ્રદર્શ્ય યે ભેદં કાર્યસામાન્યદર્શનાત્

હેતવઃ પ્રવિતન્યન્તે સર્વે તે વ્યભિચારિણઃ ।
સર્વથાનાદિતા સિધ્યેદેવં નાપુરુષાશ્રયઃ

તસ્માદપૌરુષેયત્વે સ્યાદન્યો ઽપ્યનરાશ્રયઃ ।
મ્લેચ્છદિવ્યવહારાણાં નાસ્તિક્યવચસામપિ

અનાદિત્વાદ્ તથાભાવઃ પૂર્વસંસ્કારસન્તતેઃ ।
તાદૃશે ઽપૌરુષેયત્વે કઃ સિદ્ધે ઽપિ ગુણો ભવેત્

અર્થસંસ્કારભેદાનાં દર્શનાત્ સંશયઃ પુનઃ ।
અન્યાવિશેષાદ્ વર્ણાનાં સાધને કિ ફલં ભવેત્

વાક્યં ભિન્નં ન વર્ણેભ્યો વિદ્યતે ઽનુપલમ્ભતઃ ।
અનેકાવયવાત્મત્વે પૃથક્ તેષાં નિરર્થતા

અતદ્રૂપે ચ તાદ્રૂપ્યં કલ્પિતં સિંહતાદિવત્ ।
પ્રત્યેકં સાર્થકત્વે ઽપિ મિથ્યાનેકત્વકલ્પના

એકાવયવગત્યા ચ વાક્યાર્થપ્રતિપદ્ ભવેત્ ।
સકૃચ્છ્રુતૌ ચ સર્વેષા કાલભેદો ન યુજ્યતે

એકત્વે ઽપિ હ્યભિન્નસ્ય ક્રમશો ગત્યસમ્ભવાત્ ।
અનિત્યં યત્નસમ્ભૂતં પૌરુષેયં કથં ન તત્

નિત્યોપલબ્ધિર્નિત્યત્વે ઽપ્યનાવરણસમ્ભવાત્ ।
અશ્રુતિર્વિકલત્વાચ્ચેત્ કસ્યચિત્ સહકારિણઃ

કામમન્યપ્રતીક્ષાસ્તુ નિયમસ્તુ વિરુધ્યતે ।
સર્વત્રાનુપલમ્ભઃ સ્યાત્ તેષામવ્યાપિતા યદિ

સર્વેષામુપલમ્ભઃ સ્યાત્ યુગપદ્ વ્યાપિતા યદિ ।
સંસ્કૃતસ્યોપલમ્ભે ચ કઃ સંસ્કર્ત્તાવિકારિણઃ

ઇન્દ્રિયસ્ય સ્યાત્ સંસ્કારઃ શ્રૃણુયાન્નિખિલં ચ તત્ ।
સંસ્કારભેદભિન્નત્વાદેકાર્થનિયમો યદિ

અનેકશબ્દસંધાતે શ્રુતિઃ કલકલે કથમ્ ।
ધ્વનથઃ કેવલં તત્ર શ્રૂ યન્તે ચેન્ન વાચકાઃ

ધ્વનિભ્યો ભિન્નમસ્તીતિ શ્રદ્ધેયમતિબહ્વિદમ્ ।
સ્થિતેષ્વન્યેષુ શબ્દેષુ શ્રૂયતે વાચકઃ કથમ્

કથં વા શક્તિનિયમાદ્ ભિન્નધ્વનિગતિર્ભવેત્ ।
ધ્વનયઃ સમ્મતા યૈસ્તે દોષૈઃ કૈરપ્યવાચકાઃ

ધ્વનિભિર્વ્યજ્યમાને ઽસ્મિન્ વાચકે ઽપિ કથં ન તે ।
વર્ણાનુપૂર્વી વાક્યં ચેન્ન વર્ણાનામભેદતઃ

તેષાં ચ ન વ્યવસ્થાનં ક્રમાન્તરવિરોધતઃ ।
દેશકાલક્રમાભાવો વ્યાપ્તિનિત્યત્વવર્ણનાત્

અનિત્યાવ્યાપિતાયાં ચ દોષઃ પ્રાગેવ કીર્તિતઃ ।
વ્યક્તિક્રમો ઽપિ વાક્યં ન નિત્યવ્યક્તિનિરાકૃતેઃ

વ્યાપારદેવ તત્સિદ્ધે કારણાનાં ચ કાર્યતા ।
સ્વજ્ઞાનેનાન્યધીહેતુઃ સિદ્ધે ઽર્થે વ્યઞ્જકો મતઃ

યથા દીપો ઽન્યથા વાપિ કો વિશેષો ઽસ્ય કારકાત્ ।
કરણાનાં સમગ્રાણાં વ્યાપારાદુપલબ્ધિતઃ

નિયમેન ચ કાર્યત્વં વ્યઞ્જકે તદસમ્ભવાત્ ।
તદ્રૂ પાવરણાનાં ચ વ્યક્તિસ્તે વિગમો યદિ

અભાવે કરણગ્રામસામર્થ્ય કિં નુ તદ્ભવેત્ ।
શબ્દવિશેષાદન્યેષામપિ વ્યક્તિઃ પ્રસજ્યતે

તથામ્યુપગમે સર્વકારણાનાં નિરર્થતા ।
સાધનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં સત્પ્રયોગાદિ યન્મતમ્

અનુદાહરણં સર્વભાવાનાં ક્ષણભઙ્ગતઃ ।
દૂષ્યઃ કુહેતુરન્યો ઽપિ બુદ્ધેરપુરુષાશ્રયે

બાધાભ્યુપેતપ્રત્યક્ષપ્રતીતાનુમિતૈઃ સમમ્ ।
આનુપૂર્વ્યાશ્ચ વર્ણેભ્યો ભેદઃ સ્fઓટેન ચિન્તિતઃ

કલ્પનારોપિતા સા સ્યાત્ કથં વાપુરુષાશ્રયા ।
સત્તામાત્રાનુબન્ધિત્વાત્ નાશસ્યાનિત્યતા ધ્વનેઃ

અગ્નેરર્થાન્તરોત્પત્તૌ ભવેત્ કાષ્ઠસ્ય દર્શનમ્ ।
અવિનાશાત્ સ એવાસ્ય વિનાશ ઇતિ ચેત્ કથમ્

અન્યો ઽન્યસ્ય વિનાશો ઽસ્તુ કાષ્ઠં કસ્માન્ન દૃશ્યતે ।
તત્પરિગ્રહતશ્ચેન્ન તેનાનાવરણં યતઃ

વિનાશસ્ય વિનાશિત્વમ્ સ્યાદુત્પત્તેસ્તતઃ પુનઃ ।
કાષ્ઠસ્ય દર્શનમ્ હન્તૃઘાતે ચૈત્રાપુનર્ભવઃ

યથાત્રાપ્યેવમિતિ ચેત્ હન્તુર્નામરણત્વતઃ ।
અનન્યત્વે વિનાશસ્ય સ્યાન્નાશઃ કાષ્ઠમેવ તુ

તસ્ય તત્ત્વાદહેતુત્વં નાતો ઽન્યા વિદ્યતે ગતિઃ ।
અહેતુત્વે ઽપિ નાશસ્ય નિત્યત્વાદ્ ભાવનાશયોઃ

સહભાવપ્રસઙ્ગશ્ચેદસતો નિત્યતા કુતઃ ।
અસત્ત્વે ઽભાવનાશિત્વપ્રસઙ્ગો ઽપિ ન યુજ્યતે

નાશેન યસ્માદ્ ભાવસ્ય ન વિનાશનમિષ્યતે ।
નશ્યન્ ભાવો ઽપરાપેક્ષ ઇતિ તજ્જ્ઞાપનાય સા

અવસ્થા હેતુરુક્તાસ્યા ભેદમારોપ્ય ચેતસા ।
સ્વતો ઽપિ ભાવે ઽભાવસ્ય વિકલ્પશ્ચેદયં સમઃ

ન તસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલમ્ ।
ભાવે હ્યેષ વિકલ્પઃ સ્યાદ્ વિદ્યેર્વસ્ત્વનુરિધતઃ

ન ભાવો ભવતીત્યુક્તમભાવો ભવતીતિ ન ।
અપેક્ષ્યેત પરઃ કાર્ય યદિ વિદ્યેત કિઞ્ચન

યદકિઞ્ચિત્કરં વસ્તુ કિં કેનચિદપેક્ષ્યતે ।
એતેનાહેતુકત્વે ઽપિ હ્યભૂત્વા નાશભાવતઃ

સત્તાનાઅશિત્વદોષસ્ય પ્રત્યાખ્યાતં પ્રસઞ્જનમ્ ।
યથા કેષાઞ્ચિદેવેષ્ટઃ પ્રતિઘો જન્મિનાં યથા

નાશઃ સ્વભાવો ભાવાનાં નાનુત્પત્તિમતાં યદિ ।
સ્વભાવનિયમાદ્ધેતોઃ સ્વભાવનિયમઃ ફલે

નાનિત્યે રૂપભેદો ઽસ્તિ ભેદકાનામભાવતઃ ।
પ્રત્યાખ્યેયાત એવૈષાં સમ્બન્ધસ્યાપિ નિત્યતા

સમ્બન્ધદોષૈઃ પ્રાગુક્તૈઃ શબ્દશક્તિશ્ચ દૂષિતા ।
નાપૌરુષેયમિત્યેવ યથાર્થજ્ઞાનસાધનમ્

દૃષ્ટો ઽન્યથાપિ વહ્ન્યાદિરદુષ્ટઃ પુરુષાગસા ।
ન જ્ઞાનહેતુતૈવ સ્યાત્ તસ્મિન્નકૃતકે મતે

નિત્યેભ્યો વસ્તુસામર્થ્યાત્ ન હિ જન્માસ્તિ કસ્યચિત્ ।
વિકલ્પવાસનોદ્ભૂતાઃ સમારોપિતગોચરાઃ

જાયન્તે બુદ્ધયસ્તત્ર કેવલં નાર્થગોચરાઃ ।
મિથ્યાત્વં કૃતકેષ્વેવ દૃષ્ટમિત્યકૃતં વચઃ

સત્યાર્થ વ્યતિરેકસ્ય વિરોધિવ્યાપનાદ્ યદિ ।
હેતાવસમ્ભવે ઽનુક્તે ભાવસ્તસ્યાપિ શઙ્ક્યતે

વિરુદ્ધાનાં પદાર્થાનામપિ વ્યાપકદર્શનાત્ ।
નાસત્તાસિદ્ધિરિત્યુક્તં સર્વતો ઽનુપલમ્ભનાત્

અસિદ્ધાયામસત્તાયાં સન્દિગ્ધા વ્યતિરેકિતા ।
અન્વયો વ્યતિરેકો વા સત્ત્વં વા સાધ્યધર્મિણિ

તન્નિશ્ચયફલૈર્જાનૈઃ સિદ્ધ્યન્તિ યદિ સાધનમ્ ।
યત્ર સાધ્યવિપક્ષસ્ય વર્ણ્યતે વ્યતિરેકિતા

સ એવાસ્ય સપક્ષઃ સ્યાત્ સર્વો હેતુરતોન્વયી ।
સમયત્વે હિ મન્ત્રાણાં કસ્યચિત્ કાર્યસાધનમ્

અથાપિ ભાવશક્તિઃ સ્યાદન્યથાપ્યવિશેષતઃ ।
ક્રમસ્યાર્થાન્તરત્વં ચ પૂર્વમેવ નિરાકૃતમ્

નિત્યં તદર્થસિદ્ધિઃ સ્યાદસામર્થ્યમપેક્ષણે ।
સર્વસ્ય સાધનં તે સ્યુર્ભાવશક્તિર્યદીદૃશી

પ્રયોક્તૃભેદાપેક્ષા ચ નાસંસ્કાર્યસ્ય યુજ્યતે ।
સંસ્કાર્યસ્યાપિ ભાવસ્ય વસ્તુભેદો હિ ભેદકઃ

પ્રયોક્તૃભેદાન્નિયમઃ શક્તૌ ન સમયે ભવેત્ ।
અનાધેયવિશેષાણાં કિ કુર્વાણઃ પ્રયોજકઃ

પ્રયોગો યદ્યભિવ્યક્તિઃ સા પ્રાગેવ નિરાકૃતા ।
વ્યક્તિશ્ચ બુદ્ધિઃ સા યસ્માત્ સ ફલૈર્યદિ યુજ્જતે

સ્યાચ્છ્રોતુઃ ફલસમ્બન્ધો વક્તા હિ વ્યક્તિકારણમ્ ।
અનભિવ્યક્તશબ્દાનાં કરણાનાં પ્રયોજનમ્

મનોજપો વા વ્યર્થઃ સ્યાચ્છબ્દો હિ શ્રોત્રગોચરઃ ।
પારમ્પર્યેણ તજ્જત્વાત્ તદ્વ્ યક્તિઃ સાપિ ચેન્મતિઃ

તે ઽપિ તથા સ્યુસ્તદર્થા ચેદસિદ્ધં કલ્પનાન્વયાત્ ।
સ્વસામાન્યસ્વભાવાનામેકભાવવિવક્ષયા

ઉક્તેઃ સમયકારાણામવિરોધો ન વસ્તુનિ ।
આનુપૂર્વ્યામસત્યાં સ્યાત્ સરો રસ ઇતિ શ્રુતો

ન કાર્યભેદ ઇતિ ચેદ્ અસ્તિ સા પુરુષાશ્રયા ।
યો યદ્વર્ણસમુત્થાનજ્ઞાનજાજ્જ્ઞાનતો ધ્વનિઃ

જાયતે તદુપાધિઃ સ શ્રુ ત્યા સમવસીયતે ।
તજ્જ્ઞાનજનિતજ્ઞાનઃ સ શ્રુ તાવપટુશ્રુતિઃ

અપેક્ષ્ય તસ્મૃતિં પશ્ચાત્ સ્મૃતિમાધત્ત આત્મનિ ।
ઇત્યેષા પૌરુષેય્યેવ તદ્ધેતુગ્રાહિચેતસામ્

કાર્યકારણતા વર્ણેષ્વાનુપૂર્વીતિ કથ્યતે ।
અન્યદેવ તતો રૂપં તદ્વર્ણાનાં પદે પદે

કર્તૃ સંસ્કારતો ભિન્નં સહિતં કાર્યભેદકૃત્ ।
સા ચાનુપૂર્વી વર્ણાનાં પ્રવૃત્તા રચનાકૃતઃ

ઇચ્છાવિરુદ્ધસિદ્ધીનાં સ્થિતક્રમવિરોધતઃ ।
કાર્યકારણતાસિદ્ધેઃ પુમ્ભ્યો વર્ણક્રમસ્ય ચ

સર્વો વર્ણક્રમઃ પુભ્યો દહનેન્ધનયુક્તિવત્ ।
અસાધારણતા સિદ્ધા મન્ત્રાખ્યક્રમકારિણામ્

પુંસાં જ્ઞાનપ્રભાવાભ્યામન્યેષાં તદભાવતઃ ।
યે ઽપિ તન્ત્રવિદઃ કેચિદ્ મન્ત્રાન્ કાંશ્ચન કુવંતે

પ્રભોઃ પ્રભાવસ્તેષાં સ તદુક્તન્યાયવૃત્તિતઃ ।
કૃતકાઃ પૌરુષેયાશ્ચ મન્ત્રા વાચ્યાઃ ફલેપ્સુના

અશક્તિસાધનં પુંસામનેનૈવ નિરાકૃતમ્ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયોક્તિપું સ્ત્વાદિસાધનં યત્તુ વર્ણ્યતે

પ્રમાણાભં યથાર્થાસ્તિ ન હિ શેષવતો ગતિઃ ।
અર્થો ઽયં નાયમર્થો ન ઇતિ શબ્દા વદન્તિ ન

કલ્પ્યો ઽયમર્થઃ પુરુષૈસ્તે ચ રાગાદિસંયુતાઃ ।
તત્રૈકસ્તત્ત્વવિન્નાન્ય ઇતિ ભેદશ્ચ કિંકૃતઃ

તદ્વ્ત્ પુંસ્ત્વે કથમપિ જ્ઞાની કશ્ચિત્ કથ ન વઃ ।
યસ્ય પ્રમાણમવિસંવાદિ વચનં સો ઽર્થવિદ્ યદિ

ન હ્યત્યન્તપરોક્ષેષુ પ્રામાણસ્યાસ્તિ સમ્ભવઃ ।
યસ્ય પ્રામાણસંવાદિ વચનં તત્કૃતં વચઃ

સ આગમ્ ઇતિ પ્રાપ્તં નિરર્થાપૌરુષેયતા ।
યદ્યત્યન્તપરોક્ષે ઽર્થે ઽનાગમજ્ઞાનસમ્ભવઃ

અતીન્દ્રિયાર્થવિત્ કશ્ચિદસ્તીત્યભિમતં ભવેત્ ।
સ્વયં રાગાદિમાન્નાર્થ વેત્તિ વેદસ્ય નાન્યતઃ

ન વેદયતિ વદો ઽપિ વેદાર્થસ્ય કુતો ગતિઃ ।
તેનાગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇતિ શ્રુતૌ

ખાદેત્ શ્વમાંસમિત્યેષ નાર્થ ઇત્યત્ર કા પ્રમા ।
પ્રસિદ્ધો લોકવાદશ્ચેત્ તત્ર કો ઽતીન્દ્રિયાર્થદૃક્

અનેકાર્થેષુ શબ્દેષુ યેનાર્થો ઽયં વિવેચિતઃ ।
સ્વર્ગોર્વશ્યાદિશબ્દશ્ચ દૃષ્ટો ઽરૂઢાર્થવાચકઃ

શબ્દાન્તરેષુ તાદૃક્ષુ તાદૃશ્યેવાસ્તુ કલ્પના ।
પ્રસિદ્ધિશ્ચ નૃણાં વાદઃ પ્રમાણં સ ચ નેષ્યતે

તતશ્ચ ભૂયો ઽર્થગતિઃ કિમેતદ્ દ્વિષ્ઠકામિતમ્ ।
અથ પ્રસિદ્ધિમુલ્લંધ્ય કલ્પને ન નિબન્ધનમ્

પ્રસિદ્ધેરપ્રમાણત્વાત્ તદ્ગ્રહે કિં નિબન્ધનમ્ ।
ઉત્પાદિતા પ્રસિદ્ધ્યૈવ શંકા શબ્દાર્થનિશ્ચયે

યસ્માન્નાનાર્થવૃત્તિત્વં શબ્દાનાં તત્ર દૃશ્યતે ।
અન્યથાસમ્ભવાભવાત્ નાનાશક્તેઃ સ્વયં ધ્વનેઃ

અવશ્યં શંકયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્ ।
એષ સ્થાણુરયં માર્ગ ઇતિ વક્તીતિ કશ્ચન

અન્યઃ સ્વયં બ્રવીમીતિ તયોર્ભેદઃ પરીક્ષ્યતામ્ ।
સર્વત્ર યોગ્યસ્યૈકાર્થદ્યોતને નિયમઃ કુતઃ

જ્ઞાતા વાતીન્દ્રિયાઃ કેન વિવક્ષાવચનાદ્ ઋતે ।
વિવક્ષાનિયમે હેતુઃ સંકેતસ્તત્પ્રકાશનઃ

અપૌરુષેયૈ સા નાસ્તિ તસ્ય સૈકાર્થતા કુતઃ ।
સ્વભાવનિયમે ઽન્યત્ર ન યોજ્યેત તયા પુનઃ

સંકેતશ્ચ નિરર્થઃ સ્યાદ્ વ્યક્તૌ ચ નિયમઃ કુતઃ ।
યત્ર સ્વાતન્ત્ર્યમિચ્છાયા નિયમો નામ તત્ર કઃ

દ્યોતયેત્ તેન સંકેતો નેષ્ટામેવાસ્ય યોગ્યતામ્ ।
યસ્માત્ કિલેદૃશં સત્યં યથાગ્નિઃ શીતનોદનઃ

વાક્યં વેદૈકદેશત્વાદન્યદપ્યપરો બ્રવીત્ ।
રસવત્ તુલ્યરૂપત્વાદેકભાણ્ડે ચ પાકવત્

શેષવદ્ વ્યભિચારિત્વાત્ ક્ષિપ્તં ન્યાયવિદેદૃશમ્ ।
નિત્યસ્ય પુંસઃ કર્તૃત્વં નિત્યાન્ ભાવાનતીન્દ્રિયાન્

એબ્ન્રિયાન્ વિષમં હેતું ભાવાનાં વિષમાં સ્થિતિમ્ ।
નિવૃત્તિં ચ પ્રમાણાભ્યામન્યદ્ વા વ્યસ્તગોચરમ્

વિરુદ્ધમાગમાપેક્ષેણાનુમાનેન વા વદત્ ।
વિરોધમસમાધાય શાસ્ત્રાર્થ ચાપ્રદર્શ્ય સઃ

સત્યાર્થ પ્રતિજાનાનો જયેદ્ ધાર્ષ્ટ્યેન બન્ધકીમ્ ।
સિધ્યેત્ પ્રમાણં યદ્યેવમ્ અપ્રમાણમથેહ કિમ્

ન હ્યોકં નાસ્તિ સત્યાર્થ પુરુષે બહુભાષીણિ ।
નાયં સ્વભાવઃ કાર્ય વા વસ્તૂનાં વક્તરિ ધ્વનિઃ

ન ચ તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય વિદ્યતે ઽવ્યભિચારિતા ।
પ્રવૃત્તિર્વાચકાનાં ચ વાચ્યદૃષ્ટિકૃતેતિ ચેત્

પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થા કથમેકત્ર સા ભવેત્ ।
વસ્તુભિર્નાગમાસ્તેન કર્થાઞ્ચાન્નાન્તરીયકાઃ

પ્રતિપત્તુર્ન સિધ્યન્તિ કુતસ્તેભ્યો ઽર્થનિશ્ચયઃ ।
તસ્માન્ન તન્નિવૃત્ત્યાપિ ભાવાભાવઃ પ્રસિધ્યતિ