Pramāṇavārttika · Chapter 4
tenāsanniścayaphalānupalabdhirnasidhyati /
parārthānumānanāmā
caturthaḥ paricchedaḥ
parasya pratipādyatvāt adṛṣṭo 'pi svayaṃ paraiḥ /
dṛṣṭasādhanamityeke tatkṣepāyātmadṛgvacaḥ
anumāviṣaye neṣṭaṃ parīkṣitaparigrahāt /
vācaḥ prāmāṇyamasmin hi nānumānaṃ pravartate
bādhanāyāgamasyokteḥ sādhanasya paraṃ prati /
so 'pramāṇaṃ tadāsiddhaṃ tatsiddhamakhilaṃ tataḥ
tadāgamavataḥ siddhaṃ yadi kasya ka āgamaḥ /
bādhyamānaḥ pramāṇena sa siddhaḥ kathāmāgamaḥ
tadviruddhābhyupagamastenaiva ca kathaṃ bhavet /
tadanyopagame tasya tyāgāṃsyāpramāṇātā
tat kasmāt sādhanaṃ noktaṃ svapratītiryadudbhavā /
yuktyā yayāgamo grāhyaḥ parasyāpi ca sā na kim
prākṛtasya sataḥ prāg yaiḥ pratipattyakṣasambhavo /
sādhanaiḥ sādhanānyarthasaktijñāne 'sya tānyalam
vicchinnānugamā ye 'pi sāmānyenāpyagocarāḥ /
sādhyasādhanacintāsti na teṣvartheṣu kācana
puṃsāmabhiprāyavaśāt tattvātattvavyavasthitau /
luptau hetutadābhāsau tasya vastvasamāśrayāt
sannartho jñānasāpekṣo nāsan jñānena sādhakaḥ /
sato 'pi vastvasaṃśliṣṭāsaṃgatyā sadṛśī gatiḥ
liṅgaṃ svabhāvaḥ kārya vā dṛśyādarśanameva vā /
sambaddhaṃ vastutassiddhaṃ tadasiddhaṃ kimātmanaḥ
pareṇāpyanyato gantumayuktam parakalpitaiḥ /
prasaṅgo dvayasambandhādekāpāye 'nyahānaye
tadarthagrahaṇaṃ śabdakalpanāropitātmanām /
aliṅgatvaprasiddhayarthamarthādarthasya siddhitaḥ
kalpanāgamayoḥ kartu ricchamātrānuvṛttitaḥ /
vastunaścānyathābhāvāt tatkṛtā vyabhicāriṇaḥ
arthādarthagateḥ śaktiḥ pakṣahetvabhidhānayoḥ /
nārthe tena tayornāsti svataḥ sādhanasaṃsthitiḥ
tat pakṣavacanaṃ vakturabhiprāyanivedane /
pramāṇaṃ saṃśayotpattestataḥ sākṣānna sādhanam
sādhyasyaivābhidhānena pāramparyeṇa nāpyalam /
śaktasya sūcakaṃ hetuvaco 'śaktamapi svayam
hetvarthaviṣayatvena tadaśaktoktirīritā /
śaktistasyāpi ceddhetuvacanasya pravarttanāt
tatsaṃśayena jijñāsorbhavet prakaraṇāśrayaḥ /
vipakṣopagame 'yetat tulyamityanavasthiniḥ
antaraṅgaṃ tu sāmarthya triṣu rūpeṣu saṃsthitam /
tatra smṛtisamādhānaṃ tadeacasyeva saṃsthitam
akhyāpite hi viṣaye hetuvṛtterasambhavāt /
viṣayakhyāpanādeva siddhau cet tasya śaktatā
uktamatra vināpyasmāt kṛtakaḥ śabda īdṛśāḥ /
sarve 'nityā it prokte 'pyarthāt tannāśadhīrbhavet
anuktāvapi pakṣasya siddhepratibandhataḥ /
triṣvanyatamarūpasyaivānuktirnyū natoditā
sādhyoktiṃ vā pratijñāṃ sa vadan doṣairna yujyate /
sādhanādhikṛtereva hetvābhāsāprasaṅgataḥ
aviśeṣoktirapyekajātīye saṃśayāvahā /
anyathā sarvasādhyokteḥ pratijñātvaṃ prasajyate
siddhokteḥ sādhanatvācca parasyāpi na duṣyati /
idānīṃ sādhyanirdeśaḥ sādhanāvayavaḥ katham
sābhāsoktyādyupakṣepaparihāraviḍambanā /
asambaddhā tathā hyeṣa na nyāyya iti varṇitam
gamyārthatve 'pi sādhyokterasammohāya lakṣaṇam /
taccuturlakṣaṇaṃ rūpanipāteṣu svayaṃpadaiḥ
asiddhāsādhanārthoktavādyabhyupagatagrahaḥ /
anukto 'pīcchayā vyāptaḥ sādhya ātmārthavanmataḥ
sarvānyeṣṭanivṛttāvapyāśaṅkāsthānavāraṇam /
vṛtto svayaṃśrutenāha kṛtā caiṣā tadarthikā
viśeṣastadvyapekṣatvāt kathito dharmadharmiṇoḥ /
anuktāvapi vāñchāyā bhavet prakaraṇād gatiḥ
ananvayo 'pi dṛṣṭānte doṣastasya yathoditam /
ātmā paraścet so 'siddhaḥ iti tatreṣṭaghātakṛt
sādhanaṃ yadvivāde na nyastaṃ taccenna sādhyate /
kiṃ sādhyamanyathāniṣṭaṃ bhaved vaiphalyameva vā
sadvitīyaprayogeṣu niranvayaviruddhate /
etena kathite sādhyaṃ sāmānyenātha sammatam
tadevārthāntarābhāvād dehānāptau na sidhyati /
vācyaśūnyaṃ pralapatāṃ tadetajjāḍyavarṇitam
tulyaṃ nāśe 'pi cecchabdaghaṭabhedena kalpane /
na siddhena vināśena tadvataḥ sādhanād dhvaneḥ
tathārthāntarabhāve syāt tadvān kumbho 'pyanityatā /
viśiṣṭā dhvaninānveti no cennāyogavāraṇāt
dvividho hi vyavacchedo viyogāparayogayoḥ /
vyavchedādayoge tu vārye nānanvayāgamaḥ
sāmānyameva tatsādhyaṃ na ca siddhaprasādhanam /
viśiṣṭaṃ dharmiṇā tacca na niranvayadoṣavat
etena dharmidharmābhyāṃ viśiṣṭau dharmadharmiṇau /
pratyākhyāto nirākurvan dharmiṇyevamasādhanāt
samudāyāpavāho hi na dharmiṇi virudhyate /
sādhyaṃ yatastathā neṣṭaṃ sādhyo dharmo 'tra kevalaḥ
ekasya dharmiṇaḥ śāstre nānādharmasthitāvapi /
sādhyaḥ syādātmanaiveṣṭa ityupāttā svayaṃśrutiḥ
śāstrābhyupagamādeva sarvādānāt prabādhane /
tatraikasyāpi doṣaḥ syād yadi hetupratijñyoḥ
śabdānāśe prasādhye syād gandhabhūguṇatākṣateḥ /
heturviriddho 'prakṛterno cedanyatra sā samā
athātra dharmī prakṛtastatra śāstrārthabādhanam /
atha vādīṣṭatāṃ bruyād dharmidharmādisādhanaiḥ
kaiścit prakaraṇairiccha bhavet sā gamyate ca taiḥ /
valāt taveccheyamiti vyaktamīśvaraceṣṭitam
vadannakāryaliṅgāṃ tāṃ vyabhicāreṇa bādhyate /
anāntarīyake cārthe bādhite 'nyasya kā kṣati
uktaṃ ca nāgamāpekṣamanumānaṃ svagocare /
siddhaṃ tena susiddhaṃ tanna tadā śāstramīkṣyate
vādatyāgastadā syāccenna tadānabhyupāyataḥ /
upāyo hyabhyupāye 'yamanaṅgaṃ sa tadāpi san
tadā viśuddhe viṣayadvaye śāstraparigraham /
cikirṣoḥ sa hi kālaḥ syāt tadā śāstreṇa bādhanam
tadvirodhena cintāyāstatsiddhartheṣvayogataḥ /
tṛtīyasthānasaṃkrāntau nyāyyaḥ śāstraparigrahaḥ
tatrāpi sādhyadharmasya nāntarīkabādhanam /
parihārya na cānyeṣāmanavasthāprasaṅgataḥ
keneyaṃ sarvacintāṣu śāstraṃ grāhyamiti sthitiḥ /
kṛtedānīmasiddhāntairgrāhyo dhūmena nānalaḥ
riktasya jantorjjātasya guṇadoṣamapaśyataḥ /
vilabdhā vata kenemo siddhāntaviṣamagrhāḥ
yadi sādhana ekatra sarvaśāstraṃ nidarśane /
darśayet sādhanaṃ syādityeṣā lokottarā sthitiḥ
asambaddhasya dharmasya kimasiddho na sidhyati /
hetustatsādhanāyoktaḥ kiṃ duṣṭastatra sidhyati
dharmananupanīyaiva dṛṣṭānte dharmiṇo 'khilān /
vāgdhūmādejaṃno 'nveti caitanyadahanādikam
svabhāvaṃ kāraṇaṃ cārtho vyabhicāreṇa sādhayan /
kasyacid vādabādhāyāṃ svabhāvānna nivartate
prapadyamānaścānyastaṃ nāntarīyakamīpsitaiḥ /
sādhyārthairhetunā tena kathamapratipāditaḥ
ukto 'nukto 'pi tena kathamapratipāditaḥ
ukto 'nukto 'pi vā heturviroddhā vādino 'tra kim /
na hi tasyoktidoṣeṇa sa jātaḥ śāstrabādhanaḥ
bādhakasyābhidhānācced doṣo yadi vadenna saḥ /
kinna bādheta so 'kurvannayuktaṃ kena duṣyati
anyeṣu hetvābhāseṣu sveṣṭasyaivāprasādhanāt /
duṣyed vyarthābhidhānena nātra tasya prasādhanāt
yadi kiñcit kvacicchastrena yuktaṃ pratiṣidhyate /
bruvāṇo yuktamapyanyaditi rājakulasthitiḥ
sarvānarthān samīkṛtya vaktuṃ śakyaṃ na sādhanam /
sarvatra tenotsanneyaṃ sādhyasādhanasaṃsthitiḥ
viruddhayorekadharmiṇyayogādastu bādhanam /
viruddhaikāntike nātra tadvadasti virodhitā
abādhyabādhakatve 'pi tayoḥ śāstrārthaviplavāt /
asabhbadde 'pi bādhā cet syāt sarva sarvabādhanam
sambandhastena tatraiva bādhanādasti cedasat /
hetoḥ sarvasya cintyatvāt svasādhye guṇadoṣayoḥ
nāntarīyakatā sādhye sambandhaḥ seha nekṣyate /
kevalaṃ śāstrapīḍeti doṣaḥ sānyakṛte samā
śāstrābhyupagamāt sādhyaḥ sāstradṛṣṭo 'khilo yadi /
pratijñā siddhadṛṣṭāntahetuvādḥ prasajyate
uktayoḥ sādhanatvena no cedīpsitavādataḥ /
nyāyaprāptaṃ na sādhyatvaṃ vacanād vinivarttate
anīpsitamasādhyaṃ ced vādinānyo 'pyanīpsitaḥ /
dharmo 'sādhyastadāsādhyaṃ bādhamānaṃ virodhi kim
pakṣalakṣaṇabāhyārthaḥ svayaṃśabdo 'pyanarthakaḥ /
śāstre ṣvicchapravṛttyartho yadi śaṅkākutonviyam
so 'niṣiddhaḥ pramāṇena gṛhṇān kena nivāryate /
niṣiddhaścet pramāṇena vācā kena pravartyate
pūrvamapyeṣa siddhantaṃ svecchayaiva gṛhītavān /
kiñcidanyaṃ satu punargrahītuṃ labhate na kim
dṛṣṭervipratipattīnāmatrākārṣīt svayaṃśrutim /
iṣṭākṣatimasādhyatvamanavasthāṃ ca darśayan
samayāhitabhedasya parihāreṇa dharmiṇaḥ /
prasiddhasya gṛhītyarthā jagādanyaḥ svayaṃśrutim
vicāraprastutereva prasiddhaḥ siddha āśrayaḥ /
svecchākalpitabhedeṣu padārtheṣvavivādataḥ
asādhyatāmatha prāha siddhadeśena dharmiṇaḥ /
svarūpeṇaiva nirdeśya ityanenaiva tad gatam
siddhasādhanarūpeṇa nirdeśasya hi sambhave /
sādhyatvenaiva nirdeśya itīdaṃ phalavad bhavet
anumānasya sāmānyaviṣayatvaṃ ca varṇītam /
ihaivaṃ na hyanukte 'pi kiñcit pakṣe virudhyate
kuryācced dharmiṇaṃ sādhyaṃ tataḥ kiṃ tanna śaktyate /
kasmāddhetvanvayābhāvānna ca doṣastayorapi
uktarāvayavāpekṣo na doṣaḥ pakṣa iṣyate /
tathā hetvādidoṣo 'pi pakṣadoṣaḥ prasajyate
sarvaiḥ pakṣasya bādhātastasmāt tanmātrasaṅginaḥ /
pakṣadoṣā matā nānye pratyakṣādivirodhavat
hetvādilakṣaṇairvādhyaṃ muktvā pakṣasya lakṣaṇam /
ucyate parihārārthamavyāptivyatirekayoḥ
svayannipātarūpākhyā vyatirekasya bādhikāḥ /
sahānirākṛteneṣṭaśrutiravyāptibādhanī
sādhyābhyupagamaḥ pakṣalakṣaṇaṃ teṣvapakṣatā /
nirākṛte bādhanataḥ śeṣe 'lakṣaṇavṛttitaḥ
svayamiṣṭābhidhānena gatārthe 'pyavadhāraṇe /
kṛtyāntenābhisambandhāduktaṃ kālāntaracchide
ihānaṅgamiṣerniṣṭhā tenepsitapade punaḥ /
aṅgameva tayāsiddhahetvādi pratiṣidhyate
avācakatvāccāyuktaṃ teneṣṭaṃ svayamātmanā /
anapekṣyākhilaṃ śāstraṃ tadvādīṣṭasya sādhyatā
tenānabhīṣṭasaṃsṛṣṭasyesyāpi hi bādhane /
yathāsādhyamabādhātaḥ pakṣahetū na duṣyataḥ
aniṣiddhaḥ pramāṇābhyāṃ sa copagama iṣyate /
sandigdhe hetuvacanād vyasto hetoranāśrayaḥ
anumānasya bhedena sā bādhoktā caturvidhā /
tatrābhyupāyaḥ kāryāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ jagatsthitiḥ
ātmāparodhābhimato bhūtaniścayayuktavāk /
āptaḥ svavacanaṃ śastraṃ caikamuktaṃ samatvataḥ
yathātmano 'pramāṇatve vacanaṃ na pravarttate /
śāstrasiddhe tathā nārthe vicārastadanāśraye
tatprastāvāśrayatve hi śāstraṃ bādhakamityamum /
vaktumartha svavācāsya sahoktiḥ sāmyadṛṣṭaye
udāharaṇamapyatra sadṛśaṃ tena varṇitam /
pramāṇānāmabhāve hi śāstravācorayogataḥ
svavāgvirodhe vispaṣṭamudāharaṇamāgame /
diṅmātradarśanam tatra pretyadharmo 'sukhapradaḥ
śāstriṇo 'pyatadālambe viruddhoktau tu vastuni /
na bādhā pratibandhaḥ syāt tulyakakṣatayā tayoḥ
yathā svavāci taccāsya tadā svavacanātmakam /
tayoḥ pramāṇaṃ yasyāsti tat syādanyasya bādhakam
pratijñāmanumānaṃ vā pratijñāpetayuktikā /
yathārtha vā bādheta kathamanyathā
prāmāṇyamāgamānāṃ ca prāgeva vinivāritam /
abhyupāyavicāreṣu tasmād doṣo 'yamiṣyate
tasmād viṣayabhedasya darśanārtha pṛthak kṛtaḥ /
anumānābahirbhūto 'pyabhyupāyaḥ prabādhanāt
anyathātiprasaṅgaḥ syād vyarthatā vā pṛthakkṛteḥ /
bhedo vāṅmātravacane pratibandhaḥ svavācyapi
tenābhyupagamācchāstra pramāṇaṃ sarvavastuṣu /
bādhakam yadi necchet sa bādhakaṃ kiṃ punarbhavet
svavāgvirodheabhedaḥ syāt svavākśāstravirodhayoḥ /
puruṣecchākṛtā cāsya paripūrṇā pramāṇatā
tasmāt prasiddheṣvartheṣu śāstratyāge 'pi na kṣatiḥ /
paroikṣeṣvāgamāniṣṭo na cintaiva pravarttate
virodhodbhāvanaprāyā parīkṣāpyatra tadyathā /
adharmamūlaṃ rāgādi snānaṃ cādharmanāśanām
śāstraṃ yatsiddhayā yuktyā svavācā ca na bādhyate /
dṛṣṭe 'dṛṣṭe 'pi tadgrāhyamiti cintā pravartyate
artheṣvapratiṣiddhatvāt puruṣecchānurodhinaḥ /
iṣṭaśabdābhidheyasyāpto 'trākṣatavāg janaḥ
uktaḥ prasiddhaśabdena dharmastadvyavahārajaḥ /
pratyakṣādimitā mānaśrutyāropeṇa sucitāḥ
tadāśrayabhuvāmicchānurodhādaniṣedhinām /
kṛtānāmakṛtānāṃ ca yogyaṃ viśvaṃ svabhāvataḥ
arthamātrānurodhinyā bhāvinyā bhūtayāpi vā /
bādhyate pratirundhānaḥ śabdayogyatayātayā
tadyogyatābalādeva vastuto ghaṭito dhvaniḥ /
sarvo 'syāmapratīte 'pi tasmiṃstatsiddhatā tataḥ
asādharaṇatā na syāt bādhāhetorihānyathā /
tanniṣedho 'numānāt syācchabdārthe 'nakṣavṛttitaḥ
asādhāraṇatā tatra hetūnāṃ yatra nānvayi /
sattvamityapyudāhāro hetorevaṃ kuto mataḥ
saṃketasaṃśrayāḥ śabdāḥ sa cecchāmātrasaṃśrayaḥ /
nāsiddhiḥ śabdasiddhanāmiti śābdaprasiddhivāk
anumānaprasiddheṣu viruddhāvyabhicāriṇaḥ /
abhāvaṃ darśayatyevaṃ pratīreranumātvataḥ
atha vā bru vato lokasyānumābhāva ucyate /
kiṃ tena bhinnaviṣayā pratītiranumānataḥ
tenānumānād vastūnāṃ sadasatānurodhinaḥ /
bhinnasyātadvaśā vṛttistadicchājeti sūcitam
candratāṃ śaśino 'nicchan kāṃ pratītiṃ sa vāñchati /
iti taṃ pratyadṛṣṭāntaṃ tadasādhāraṇaṃ matam
nodāharaṇamevekamadhikṛtyedamucyate /
lakṣaṇatvāt tathā vṛkṣo dhātrītyuktau ca bādhanāt
atrāpi loke dṛṣṭatvāt karpūrarajatādiṣu /
samayād vartamānasya kāsādhāraṇatāpi vā
yadi tasya kvacit sidhyet siddhaṃ vastubalena tat /
pratītisiddhopagame 'śaśinyapyanivāraṇam
tasya bastuni siddhasya śaśinyapyanivāraṇam /
tadvastvabhāve śaśini vāraṇe 'pi na duṣyati
tasmādavastuniyatasaṃketabalabhāvinām /
yogyāḥ padārthā dharmāṇāmicchāyā aniridhanāt
tāṃ yogyatāṃ virundhānaṃ saṃketāpratiṣedhajā /
pratihanti pratītyākhyā yogyatāviṣaye 'numā
śabdānāmarthamiyamaḥ saṃketānuvidhāyinām /
netyanenoktamatraiṣāṃ pratiṣedho virudhyate
naimittikyāḥ śruterarthamartha vā pāramārthikam /
śabdānāṃ pratirundhāno 'bādhanārho hi varṇitaḥ
tasmād viṣayabhedasya darśānāya pṛthakkṛtā /
anumānābahirbhū tā pratītirapi pūrvavat
siddhayoḥ pṛthagākhyāne darśayaṃśca prayojanam /
ete sahetuke prāha nānumādhyakṣabādhane
atrāpyadhyakṣabādhāyāṃ nānārūpatayā dhvanau /
prasiddhasya śrutau rūpaṃ yadeva pratibhāsate
advayaṃ śabalābhāsasyādṛṣterbuddhijanmanaḥ /
tadarthārthoktirasyeva kṣepe 'dhyakṣeṇa bādhanam
tadeva rūpaṃ tatrārthaḥ śeṣa vyāvṛttilakṣaṇam /
avastubhūtaṃ sāmānyamatastannākṣagocaraḥ
tena sāmānyadharmāṇāmapratyakṣatvasiddhitaḥ /
pratikṣepe 'pyabādheti śrāvaṇoktyā prakāśitam
sarvathāvācyarūpatvāt siddhyā tasya samāśrayāt /
bādhanāt tadbalenoktaḥ śrāvaṇenākṣagocaraḥ
sarvatra vādino dharmo yaḥ svasādhyatayepsitaḥ /
taddharmavati bādhā syānnānyadharmeṇa dharmiṇi
anyathāsyoparodhaḥ ko bādhite 'nyatra dharmiṇi /
gatārthe lakṣaṇenāsmin svadharmivacanaṃ punaḥ
bādhāyāṃ dharmiṇo 'pi syād bādhetyasya prasiddhaye /
āśrayasya virodhana tadāśritāvirodhanāt
anyathaivaṃvidho dharmaḥ sādhya ityabhidhānataḥ /
tadbādhāmeva manyeta svadharmigrahaṇaṃ tataḥ
nanvetadapyarthaśiddhaṃ satyaṃ kecittu dharmiṇaḥ /
kevalasyoparodhe 'pi doṣavattamupāgatāḥ
yathā parairanutpādyāpūrvarūpaṃ na khādikam /
sakṛcchabdādyahetutvādityukte prāha dūṣakaḥ
tadvad vastusvabhāvo 'san dharmī vyomādirityapi /
naivamiṣṭasya sādhyasya bādhā kācana vidyate
dvayasyāpi hi sādhyatve sādhyadharmoparodhi yat /
bādhanaṃ dharmiṇāstatra bādhetyetena varṇitam
tathaiva dharmiṇo 'pyatra sādhyatvāt kevalasya na /
yadyevamatra bādhā syāt nānyānutpādyaśaktikaḥ
sakṛcchabdādyahetutvāt sukhādiriti pūrvavat /
virodhitā bhavedatra heturaikāntiko yadi
kramakrīyanityatayoravirodhād vipakṣataḥ /
vyāvṛtteḥ saṃśayānnāyaṃ śeṣavad bheda iṣyate
svayamiṣṭo yato dharmaḥ sādhyastasmāt tadāśrayaḥ /
bādhyo na kevalo nānyasaṃśrayo veti sūcitam
svayaṃ śrutyānyadharmāṇāṃ bādhā bādheti kathyate /
tathā svadharmiṇānyastadharmiṇo 'pīti kathyate
sarvasādhanadoṣeṇa pakṣa evoparodhyate /
tathāpi pakṣadoṣatvaṃ pratijñāmātrabhāvinaḥ
uttarāvayāpekṣo yo doṣaḥ so 'nubadhyate /
tenetyuktamato pakṣadoṣo 'siddhāśrayādikaḥ
dharmidharmaviśeṣāṇāṃ svarūpasya ca dharmiṇaḥ /
bādhā sādhyāṅgabhūtānāmanenaivopadarśitā
tatrodāhṛtidiṅmātramucyate 'rthasya dṛṣṭaye /
dravyalakṣaṇayukto 'nyaḥ saṃyoge 'rtho 'sti dṛṣṭibhāk
adṛśyasya viśiṣṭasya pratijñā niṣprayojanā /
iṣṭo hyavayavī kārya dṛṣṭvādṛśyeṣvasambhavi
aviśiṣṭasya cānyasya sādhane siddhasādhanam //
gurutvādhogatī syātāṃ yadyasya syāt tulānatiḥ
tannirguṇakriyastasmāt samavāyi na kāraṇam /
tata eva na dṛśyo 'sāvadṛṣṭeḥ kāryarūpayoḥ
tadbādhānyaviśeṣasya nāntarīyakabhāvinaḥ /
āsūkṣmād dravyamālāyāstolyatvādaṃśupātavat
dravyāntaragurutvasya gatirnetyaparo 'bravīt /
tasya krameṇaṃ saṃyukte pāṃśurāśau sakṛd yute
bhedaḥ syād gaurave tasmāt pṛthak saha ca tolite /
suvarnamāṣakādīnāṃ saṃkhyāsāmyaṃ na yujyate
sarṣapādā mahārāśeruttarottaravṛddhimat /
gauravaṃ kāryamālāyā yadi naivopalabhyate
ā sarṣapād gauravaṃ tu durlakṣitamanalpakam /
tolyaṃ tatkāraṇaṃ kāryagauravānupalakṣaṇāt
nanvadṛṣṭoṃ 'śuvat so 'rtho na ca tatkāryamīkṣyate /
gurutvāgativat sarvatadguṇānupalakṣaṇāt
māṣakāderanādhikyam anatiḥ sopalakṣaṇam /
yathāsvamakṣeṇādṛṣṭe rūpādāvadhikādhike
abhyupāyaḥ svavāgādyabādhāyāḥ sambhavena tu /
udāharaṇamapyanyadiśā gamyaṃ yathoktyā
trikālaviṣayatvāt tu kṛtyānāmatathātmakam /
tathā paraṃ prati nyastaṃ sādhyaṃ neṣṭaṃ tadāpi tat
pratyayanādhikāre tu sarvāsiddhavarodhinī /
yasmāt sādhyaśrutirneṣṭaṃ viśeṣamavalambate
tenāprasiddhadṛṣṭāntahetudāharaṇaṃ kṛtam /
anyathā śaśaśrṛṅgādau sarvāsiddhe 'pi sādhyatā
sarvasya cāprasiddhatvāt kathañcit tena na kṣamāḥ /
karmādibhedopakṣepaparihāravivecane
prāgasiddhasvabhāvatvāt sādhyo 'vayava ityasat /
tulyā siddhāntatā te hi yenopagamalakṣaṇāḥ
samudāyasya sādhyatve 'pyanyonyasya viśeṣaṇam /
sādhyaṃ dvayaṃ tadāsiddhaṃ hetudṛṣṭāntalakṣaṇam
asambhavāt sādhyaśabdo dharmivṛttiryadīṣyate /
śāstreṇālaṃ yathāyogaṃ loka eva pravarttatām
sādhanākhyānasāmarthyāt tadarthe sādhyatā matā /
hetvādivacanairvyāpteranāśaṃkyaṃ ca sādhanam
pūrvāvadhāraṇe tena pratijñālakṣaṇābhidhā /
byarthā vyaptiphalā soktiḥ sāmarthyād gamyate tataḥ
viruddhateṣṭāsambandho 'nupakārasahāsthitī /
evaṃ sarvāṅgadoṣāṇāṃ pratijñādoṣatā bhavet
pakṣadoṣaḥ parāpekṣo neti ca pratipāditam /
iṣṭāsambhavyasiddhaśca sa eva syānnirākṛtaḥ
anityatvasahetutve śabda evaṃ prakīrttayet /
daṣṭāntākhyānato 'nyat kimastyatrārthānudarśanam
viśeṣabhinnāmākhyāya sāmānyasyānuvartane /
na tadvyāptiḥ phalaṃ vā kiṃ sāmānyenānuvartane
syānnirākaraṇaṃ śabde sthitenaivetyato 'bravīt /
viruddhaviṣaye 'nyasmin vadannāhānyatāṃ śruteḥ
sa ca bhedāpratikṣepāt sāmānyānāṃ na vidyate /
vṛkṣo na śiṃśapaiveti yathā prakaraṇe kvacit
sarvaśruterekavṛttiniṣedhaḥ syānna ceyatā /
so 'savaḥ sarvabhedānāmatattve tadasambhavāt
jñāpyajñāpakayorbhedāt dharmiṇo hetubhāvinaḥ /
asiddherjāpakatvasya dharmyasiddhaḥ svasādhane
dharmadharmivivekasya sarvabhāveṣvasiddhitaḥ /
sarvatra doṣastulyaścenna saṃvṛttyā viśeṣataḥ
paramārthavicāreṣu tathābhūtāprasiddhitaḥ /
tattvānyatvaṃ padārtheṣu sāṃvṛteṣu niṣidhyate
anumānānumeyārthavyahārasthitistviyam /
bhedaṃ pratyayasaṃsiddhamavalambya ca kalpyate
yathāsvaṃ bhedaniṣṭheṣū pratyayeṣū vivekinaḥ /
dharmī dharmāśca bhāsante vyavahārastadāśrayaḥ
vyavahāropanīto 'tra sa evāśliṣṭabhedadhīḥ /
sādhyaḥ sādhanatāṃ nītastenāsiddhaḥ prakāśitaḥ
bhedasāmānyayordharmabhedādaṃgāṃgitā tataḥ /
yathānityaḥ prayatnotthaḥ pratyatnotthatayā dhvaniḥ
pakṣāṅgatve 'pyabādhatvānnāsiddhirbhinnadharmiṇi /
yathāśvo na viṣāṇitvādeṣa piṇḍo viṣāṇavān
sādhyakālāṅgatā vā na nivṛtterupalakṣya tat /
viśeṣo 'pi pratijñārtho dharmabhedānna yujyate
pakṣadharmaprabhedena sukhagrahaṇasiddhaye /
hetuprakaraṇārthasya sūtrasaṃkṣepa ucyate
ayogaṃ yogamaparairatyantāyogameva ca /
vyavacchinatti dharmasya nipāto vyatirecakaḥ
viśeṣaṇaviśeṣyābhyāṃ kriyayā ca sahoditaḥ /
vivakṣāto 'prayoge 'pi sarvo 'rtho 'yaṃ pratīyate
vyavacchedaphalaṃ vākyaṃ yataścaitro dhanurdharaḥ /
pārtho dhanurdharo nīlaṃ sarojamiti vā yathā
pratiyogivyacchedastatrāpyartheṣu gamyate /
tathā prasiddheḥ samārthyās vivakṣānugamād dhvaneḥ
tadayogavyavacchedād dharmī dharmaviśeṣaṇam /
tadviśiṣṭatayā dharmo na niranvayadoṣabhāk
svabhāvakāryasiddhyartha dvau dvau hetuviparyayau /
vivādād bhedasāmānye śeṣo vyāvṛttisādhanaḥ
na hi svabhāvādanyena vyāptirgamyasya kāraṇe /
sambhavād vyabhicārasya dvidhāvṛtiphalaṃ tataḥ
prayatnānantaraṃ jñānaṃ prāk sato niyamena na /
tasyāvṛtyakṣaśabdeṣu sarvathānupayogataḥ
kadācintirapekṣasya kāryākṛtivirodhataḥ /
kādācitkaphalaṃ siddhaṃ talliṅgaṃ jñānamīdṛśam
etāvataiva siddhe 'pi svabhāvasya pṛthak kṛtiḥ /
kāryeṇa saha nirdeśe mā jñāsīt sarvamīdṛśam
vyutpattyarthā ca hetūktiruktārthānumitau kṛtā /
atra prabheda ākhyātaḥ lakṣaṇaṃ tu na bhidyate
tenātra kāryaliṅgena svabhāvo 'pyekadeśabhāk /
sadṛśodāhṛtiścātaḥ pratyatnād vyaktijanmanaḥ
yannāntarīkā sattā yo vātmanyavibhāgavān /
sa tenāvyabhicārī syādityartha tatprabhedanam
saṃyogyādiṣu yeṣvasti pratoibandho na tādṛśaḥ /
na te hetava ityuktaṃ vyabhicārasya sambhavāt
sati vā pratibandhe 'stu sa eva gatisādhanaḥ /
niyamo hyavinābhāvo niyataśca na sādhanam
ekāntikatvaṃ vyāvṛtteravinābhāva ucyate /
tacca nāpratibaddheṣu tata evānvayasthitiḥ
svātmatve hetubhāve vā siddhe hi vyatirekitā /
sidhyedato 'viśeṣe na vyatirekā na vānvayaḥ
adṛṣṭimātramādāya kevalaṃ vyatirekitā /
ukto 'naikāntikastasmādanyathā gamako bhaveta
prāṇādyabhāvo nairātmyavyāpīti vinivarttane /
ātmano vinivartteta prāṇādiryadi tacca na
anyasya vinivṛttyānyavinivṛtterayogataḥ /
tadātmā tatprasūtiścet natad ātmopalambhane
tasyopalabdhāvagatāvagatau ca prasidhyati /
te cātyantaparokṣasya dṛṣṭyadṛṣṭī na sidhyataḥ
anyatrādṛṣṭarūpasya ghaṭādau neti vā kutaḥ /
ajñātavyatirekasya vyāvṛttervyāpitā kutaḥ
prāṇādeśca kvacid dṛṣṭyā sattvāsattvaṃ pratīyate /
tathātmā yadi dṛśyeta sattvāsattvaṃ pratīyate
yasya hetorabhāvena ghaṭe prāṇo dṛśyate /
dehe 'pi yadyasau na syād yukto dehe na sambhavaḥ
bhinne 'pi kiñcit sādharmyād yadi tattvaṃ pratīyate /
prameyatvād ghaṭādīnāṃ sātmatvaṃ kinna mīyate
aniṣṭeścet pramāṇaṃ hi sarveṣṭīnāṃ nibandhanam /
bhāvābhāvavyavasthāṃ kaḥ kartu tena vinā prabhuḥ
smṛtīcchāyatnajaḥ prāṇanimeṣādistadudbhavaḥ /
viṣayendriyacittebhyaḥ tāḥ svajātisamudbhavāḥ
anyonyapratyayāpekṣā anvayavyatirekabhāk /
etāvatyābhāvo 'yamanavasthānyakalpane
śrāvaṇatvena tat tulyaṃ prāṇādi vyabhicārataḥ /
na tasya vyabhicāritvād vyatireke 'pi cet katham
nāsādhyādeva viśleṣastasya nanvevamucyate /
sādhye 'nuvṛttyabhāvo 'rthāt tasyānyatrāpyasau samaḥ
asādhyādeva viccheda iti sādhye 'stitocyate /
arthāpattyāta evoktamekenobhayadarśanam
īdṛgavyabhicāro 'to 'nanvayiṣu na sidhyati /
pratiṣedhaniṣedhaśca vidhānāt kīdṛśo 'paraḥ
nivṛttirnāsataḥ sādhyādasādhyeṣveva no tataḥ /
neti saiva nivṛttiḥ kiṃ nivṛtterasato matā
nivṛttyabhāvastu bidhirvastubhāvo 'sato 'pi san /
vastvabhāvastu nāstīti paśya bāndhyavijṛmbhitam
nivṛttiryadi tasminna hetorvṛttiḥ kimiṣyate /
sāpi na pratiṣedho 'yaṃ nivṛttiḥ kiṃ niṣidhyate
vidhānaṃ pratiṣedhaṃ ca muktvā śābdo 'sti nāparaḥ /
vyavahāraḥ sa cāsatsu neti prāptātra mūkatā
satāṃ ca na niṣedho 'sti so 'satsu ca na vidyate /
jagatyanena nyāyena nañarthaḥ pralayaṃ gataḥ
deśakālaniṣedhaśced yathāsti sa niṣidhyate /
na thā na yathā so 'sti tathāpi na niṣidhyate
tasmādāśritya śabdārtha bhāvābhāvasamāśram /
abāhyāśrayamatreṣṭaṃ sarva vidhiniṣedhanam
tābhyāṃ sa dharmi sambaddhaḥ khyātyabhavo 'pi tādṛśaḥ /
śabdapravṛtterastīti so 'pīṣṭo vyavahārabhāk
anyathā syāt padārthānāṃ vidhānapratiṣedhane /
ekadharmasya sarvātmavidhānaprariṣedhanam
anānātmatayā bhede nānāvidhiniṣedhavat /
ekadharmiṇyasaṃhāro vidhānapratiṣedhayoḥ
ekadharmiṇamuddiśya nānādharmasamāśrayam /
vidhāvekasya tadbhājāmivānyeṣāmupekṣakam
niṣedhe tadviviktaṃ ca tadanyeṣāmapekṣakam /
vyavahāramasatyārtha prakalpayati dhīryathā
taṃ tathaivāvikalpārthabhedāśrayamupāgatāḥ /
anādivāsanodbhūtaṃ bādhante 'rtha na laukikam
tatphalo 'tatphalaścārthe bhinna ekastatastataḥ /
taistairupaplavairnītaḥ sañcayāpacayairiva
atadvānapi sambandhāt kutaścidupanīyate /
dṛṣṭiṃ bhedāśrayaiste 'pi tasmādajñātaviplavāḥ
sattāsādhanavṛtteśca sandigdhaḥ syādasanna saḥ /
asatvaṃ cābhyupagamādapramānaṃ na yujyate
asato vyatireke 'pi sapakṣād vinivarttanam /
sandigghaṃ tasya sandehād vipakṣād vinivarttanam
ekatra niyame siddhe sidhyatyanyanivarttanam /
dvairāśye sati dṛṣṭeṣu syāddṛṣṭe 'pi saṃśayaḥ
avyaktivyāpino 'pyarthāḥ santi tajjātibhāvinaḥ /
kvacinna niyamo 'dṛṣṭyā pārthivālohalekhyavat
bhāve virodhasyādṛṣṭe kaḥ sandehaṃ nivārayet /
kvacid viniyamāt ko 'nyastatkāryātmatayā sa ca
narātmyādapi tenāsya sandigdhaṃ vinivartanam /
astu nāma tathāpyātmā nānairātmyāt prasidhyati
yenāsau vyatirekasya nābhāvaṃ bhāvamicchati /
yathā nāvyatireke 'pi prāṇādirna sapakṣataḥ
sapakṣāvyatirekī ceddheturheturatonvayī /
nānvyyavyatirekī cedanairātmyaṃ na sātmakam
yannāntarīyakaḥ svātmā yasya siddhaḥ pravṛttiṣu /
nivarttakaḥ sa evātaḥ pravṛttau ca pravartakaḥ
nāntarīyakatā sā ca sādhanaṃ sadhapekṣate /
kāryedṛṣṭiradṛṣṭiśca kāryakāraṇatā hi sā
arthāntarasya tadbhāve bhāvāniyamato 'gatiḥ /
abhāvāsambhavāt teṣāmabhāve nityabhāvinaḥ
kāryasvabhāvabhedānāṃ kāraṇebhyaḥ samudbhavāt /
tairvinā bhavato 'nyasmāt tajjaṃ rūpaṃ kathaṃ bhavet
sāmagrīśaktibhedāddhi vastūnāṃ viśvarūpatā /
sā cenna bhedikā prāptamekarūpamidaṃ jagat
bhedakābhedakatve syād vyāhatā bhinnarūpatā /
ekasya nānārūpatve dve rūpe pāvaketarau
tat tasyā jananaṃ rūpamanyasya yadi saiva sā /
na tasyā jananaṃ rūpaṃ tadasyāḥ sambhavet katham
tataḥ svabhāvau niyatāvanyonyaṃ hetukāryayoḥ /
tasmāt svadṛṣṭāviva tad dṛṣṭe kārye 'pi gamyate
ekaṃ kathamanekasmāt kledavad dugdhavāriṇaḥ /
dravaśakteḥ yataḥ kledaḥ sā tvekaiva dvayorapi
bhinnābhinnaḥ kimasyātmā bhinno 'tha dravatā katham /
abhinnetyucyate buddhestadrūpāyā abhedataḥ
tadvad bhede 'pi dahano dahanapratyayāśrayaḥ /
yenāṃśenādadhad dhūmaṃ tenāṃśena tathā gatiḥ
dahanapratyayāṅgādevānyāpekṣāt samudbhavāt /
dhūmo 'tadvyabhicārīti tadvat kārya tathāparam
dhūmendhanavikārāṅgatāpade dahanasthiteḥ /
anagnicedadhūmo 'sau sa dhūmaścet sa pāvakaḥ
nāntarīyakatā jñeyā yathāsvaṃ hetvapekṣayā /
svabhāvasya yathoktaṃ prāg vināśakṛtakatvayoḥ
ahetutvagatinyāyaḥ sarvo 'yaṃ vyatirekiṇaḥ /
abhyūhyaḥ śrāvaṇātvokteḥ kṛtāyāḥ sāmyadṛṣṭaye
hetusvabhāvanuvṛtyaivārthanivṛttivarṇanāt /
sandehahetutākhyātyā dṛśye 'rthe seti sūcitam
anaṅgīkṛtavastvaṃśo niṣedhaḥ sādhyate 'nayā /
vastunyapi tu pūrvābhyāṃ paryudāso vidhānataḥ
tatropalabhyeṣvastitvamupalabdherna cāparam /
ityajñjñāpanāyaikānupākhyodāhṛtirmatā
viṣayāsattvatastra viṣayi pratiṣidhyate /
jñānābhidhānasandehaṃ yathā dāhādapāvakaḥ
tathānyā nopalabhyeṣu nāstitānupalambhabhanāt /
tajjñānaśabdāḥ sādhyante tadbhāvāt tannibandhanāḥ
siddho hi vyavahāro 'yaṃ dṛśyādṛṣṭāvasanniti /
tasyāḥ siddhāvasandigdhau tatkāyatve 'pi dhīdhvanī
vidyamāne 'pi viṣaye mohādatrānanubruvan /
kevalaṃ siddhasādharmyāt smāryate samayaṃ paraḥ
kāryakāraṇatā yadvat sādhyate dṛṣṭyadṛṣṭitaḥ /
kāryādiśabdā hi tayorvyavahārāya kalpitāḥ
kāraṇāt kāryasaṃsiddhiḥ svabhāvāntargamādiyam /
hetuprebhedākhyāne na darśitodāhṛtiḥ pṛthak
ekopalambhānubhavādidaṃ nopalabhe iti /
buddherupalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ
viśeṣo gamyate 'rthānāṃ viśiṣṭādeva vedanāt /
stathābhūtātmasampattirbhedadhīheturasya ca
tasmāt svato dhiyorbhedasiddhistābhyāṃ tadarthayoḥ /
anyathā hyanavasthāto bhedaḥ sighyenna kasyacit
viśiṣṭarūpānubhavādanyathānyanirākriyā /
tadviśiṣṭopalambho 'taḥ tasyāpyanupalambhanam
tasmādanupalambho 'yaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ /
svamātravṛttergamakastabhāvavyavasthiteḥ
anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate 'nupalambhataḥ /
upalambhasya nāstitvamanyenetyanabasthitiḥ
adṛśye niścayāyogāt sthitiranyatra bādhyate /
yathāliṅgo 'nyasattveṣu vikalpādirna sidhyati
aniścayaphalā hyeṣā nālaṃ vyāvṛttisādhane /
ādyādhikriyate hetorniścitenaiva sādhane
tasyāḥ svayaṃ prayogeṣu svarūpaṃ vā prayujyate /
arthabādhanarūpaṃ vā bhāve bhāvādabhāvataḥ
anyonyabhedasiddhervā dhrū vabhāvabimāśavat /
pramāṇāntarabādhād vā sāpekṣadhru vabhāvavat
hetvantarasamutthasya sannidhau niyataḥ kutaḥ /
bhāvahetubhavatve kiṃ pāramparyapariśramaiḥ
nāśanaṃ janayitvānyaṃ sa hetustasya nāśakaḥ /
tameva naśvaraṃ bhāvaṃ janayed yadi kiṃ bhavet
ātmopakārakaḥ kaḥ syāt tasya siddhatmanaḥ sataḥ /
nātmopakārakaḥ kaḥ syāt tena yaḥ samapekṣyate
anapekṣaśca kiṃ bhāvo 'tathābhūtaḥ kadācana /
yathā na kṣepabhāgiṣṭaḥ sa evodbhūtanāśakaḥ
kṣaṇamapyanapekṣatve bhāvo bhāvasya neti cet /
bhāvo hi sa tathā bhūto 'bhāva bhāvastathā katham
ye 'parāpekṣatadbhāvāstadbhāvaniyatā hi te /
asambhavadvibandhā ca samagrī kāryakarmaṇi
Original text: Pramāṇavārttika · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0