Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pramāṇavārttika · Chapter 4

4.1

tenāsanniścayaphalānupalabdhirnasidhyati /
parārthānumānanāmā
caturthaḥ paricchedaḥ
parasya pratipādyatvāt adṛṣṭo 'pi svayaṃ paraiḥ /
dṛṣṭasādhanamityeke tatkṣepāyātmadṛgvacaḥ

4.2

anumāviṣaye neṣṭaṃ parīkṣitaparigrahāt /
vācaḥ prāmāṇyamasmin hi nānumānaṃ pravartate

4.3

bādhanāyāgamasyokteḥ sādhanasya paraṃ prati /
so 'pramāṇaṃ tadāsiddhaṃ tatsiddhamakhilaṃ tataḥ

4.4

tadāgamavataḥ siddhaṃ yadi kasya ka āgamaḥ /
bādhyamānaḥ pramāṇena sa siddhaḥ kathāmāgamaḥ

4.5

tadviruddhābhyupagamastenaiva ca kathaṃ bhavet /
tadanyopagame tasya tyāgāṃsyāpramāṇātā

4.6

tat kasmāt sādhanaṃ noktaṃ svapratītiryadudbhavā /
yuktyā yayāgamo grāhyaḥ parasyāpi ca sā na kim

4.7

prākṛtasya sataḥ prāg yaiḥ pratipattyakṣasambhavo /
sādhanaiḥ sādhanānyarthasaktijñāne 'sya tānyalam

4.8

vicchinnānugamā ye 'pi sāmānyenāpyagocarāḥ /
sādhyasādhanacintāsti na teṣvartheṣu kācana

4.9

puṃsāmabhiprāyavaśāt tattvātattvavyavasthitau /
luptau hetutadābhāsau tasya vastvasamāśrayāt

4.10

sannartho jñānasāpekṣo nāsan jñānena sādhakaḥ /
sato 'pi vastvasaṃśliṣṭāsaṃgatyā sadṛśī gatiḥ

4.11

liṅgaṃ svabhāvaḥ kārya vā dṛśyādarśanameva vā /
sambaddhaṃ vastutassiddhaṃ tadasiddhaṃ kimātmanaḥ

4.12

pareṇāpyanyato gantumayuktam parakalpitaiḥ /
prasaṅgo dvayasambandhādekāpāye 'nyahānaye

4.13

tadarthagrahaṇaṃ śabdakalpanāropitātmanām /
aliṅgatvaprasiddhayarthamarthādarthasya siddhitaḥ

4.14

kalpanāgamayoḥ kartu ricchamātrānuvṛttitaḥ /
vastunaścānyathābhāvāt tatkṛtā vyabhicāriṇaḥ

4.15

arthādarthagateḥ śaktiḥ pakṣahetvabhidhānayoḥ /
nārthe tena tayornāsti svataḥ sādhanasaṃsthitiḥ

4.16

tat pakṣavacanaṃ vakturabhiprāyanivedane /
pramāṇaṃ saṃśayotpattestataḥ sākṣānna sādhanam

4.17

sādhyasyaivābhidhānena pāramparyeṇa nāpyalam /
śaktasya sūcakaṃ hetuvaco 'śaktamapi svayam

4.18

hetvarthaviṣayatvena tadaśaktoktirīritā /
śaktistasyāpi ceddhetuvacanasya pravarttanāt

4.19

tatsaṃśayena jijñāsorbhavet prakaraṇāśrayaḥ /
vipakṣopagame 'yetat tulyamityanavasthiniḥ

4.20

antaraṅgaṃ tu sāmarthya triṣu rūpeṣu saṃsthitam /
tatra smṛtisamādhānaṃ tadeacasyeva saṃsthitam

4.21

akhyāpite hi viṣaye hetuvṛtterasambhavāt /
viṣayakhyāpanādeva siddhau cet tasya śaktatā

4.22

uktamatra vināpyasmāt kṛtakaḥ śabda īdṛśāḥ /
sarve 'nityā it prokte 'pyarthāt tannāśadhīrbhavet

4.23

anuktāvapi pakṣasya siddhepratibandhataḥ /
triṣvanyatamarūpasyaivānuktirnyū natoditā

4.24

sādhyoktiṃ vā pratijñāṃ sa vadan doṣairna yujyate /
sādhanādhikṛtereva hetvābhāsāprasaṅgataḥ

4.25

aviśeṣoktirapyekajātīye saṃśayāvahā /
anyathā sarvasādhyokteḥ pratijñātvaṃ prasajyate

4.26

siddhokteḥ sādhanatvācca parasyāpi na duṣyati /
idānīṃ sādhyanirdeśaḥ sādhanāvayavaḥ katham

4.27

sābhāsoktyādyupakṣepaparihāraviḍambanā /
asambaddhā tathā hyeṣa na nyāyya iti varṇitam

4.28

gamyārthatve 'pi sādhyokterasammohāya lakṣaṇam /
taccuturlakṣaṇaṃ rūpanipāteṣu svayaṃpadaiḥ

4.29

asiddhāsādhanārthoktavādyabhyupagatagrahaḥ /
anukto 'pīcchayā vyāptaḥ sādhya ātmārthavanmataḥ

4.30

sarvānyeṣṭanivṛttāvapyāśaṅkāsthānavāraṇam /
vṛtto svayaṃśrutenāha kṛtā caiṣā tadarthikā

4.31

viśeṣastadvyapekṣatvāt kathito dharmadharmiṇoḥ /
anuktāvapi vāñchāyā bhavet prakaraṇād gatiḥ

4.32

ananvayo 'pi dṛṣṭānte doṣastasya yathoditam /
ātmā paraścet so 'siddhaḥ iti tatreṣṭaghātakṛt

4.33

sādhanaṃ yadvivāde na nyastaṃ taccenna sādhyate /
kiṃ sādhyamanyathāniṣṭaṃ bhaved vaiphalyameva vā

4.34

sadvitīyaprayogeṣu niranvayaviruddhate /
etena kathite sādhyaṃ sāmānyenātha sammatam

4.35

tadevārthāntarābhāvād dehānāptau na sidhyati /
vācyaśūnyaṃ pralapatāṃ tadetajjāḍyavarṇitam

4.36

tulyaṃ nāśe 'pi cecchabdaghaṭabhedena kalpane /
na siddhena vināśena tadvataḥ sādhanād dhvaneḥ

4.37

tathārthāntarabhāve syāt tadvān kumbho 'pyanityatā /
viśiṣṭā dhvaninānveti no cennāyogavāraṇāt

4.38

dvividho hi vyavacchedo viyogāparayogayoḥ /
vyavchedādayoge tu vārye nānanvayāgamaḥ

4.39

sāmānyameva tatsādhyaṃ na ca siddhaprasādhanam /
viśiṣṭaṃ dharmiṇā tacca na niranvayadoṣavat

4.40

etena dharmidharmābhyāṃ viśiṣṭau dharmadharmiṇau /
pratyākhyāto nirākurvan dharmiṇyevamasādhanāt

4.41

samudāyāpavāho hi na dharmiṇi virudhyate /
sādhyaṃ yatastathā neṣṭaṃ sādhyo dharmo 'tra kevalaḥ

4.42

ekasya dharmiṇaḥ śāstre nānādharmasthitāvapi /
sādhyaḥ syādātmanaiveṣṭa ityupāttā svayaṃśrutiḥ

4.43

śāstrābhyupagamādeva sarvādānāt prabādhane /
tatraikasyāpi doṣaḥ syād yadi hetupratijñyoḥ

4.44

śabdānāśe prasādhye syād gandhabhūguṇatākṣateḥ /
heturviriddho 'prakṛterno cedanyatra sā samā

4.45

athātra dharmī prakṛtastatra śāstrārthabādhanam /
atha vādīṣṭatāṃ bruyād dharmidharmādisādhanaiḥ

4.46

kaiścit prakaraṇairiccha bhavet sā gamyate ca taiḥ /
valāt taveccheyamiti vyaktamīśvaraceṣṭitam

4.47

vadannakāryaliṅgāṃ tāṃ vyabhicāreṇa bādhyate /
anāntarīyake cārthe bādhite 'nyasya kā kṣati

4.48

uktaṃ ca nāgamāpekṣamanumānaṃ svagocare /
siddhaṃ tena susiddhaṃ tanna tadā śāstramīkṣyate

4.49

vādatyāgastadā syāccenna tadānabhyupāyataḥ /
upāyo hyabhyupāye 'yamanaṅgaṃ sa tadāpi san

4.50

tadā viśuddhe viṣayadvaye śāstraparigraham /
cikirṣoḥ sa hi kālaḥ syāt tadā śāstreṇa bādhanam

4.51

tadvirodhena cintāyāstatsiddhartheṣvayogataḥ /
tṛtīyasthānasaṃkrāntau nyāyyaḥ śāstraparigrahaḥ

4.52

tatrāpi sādhyadharmasya nāntarīkabādhanam /
parihārya na cānyeṣāmanavasthāprasaṅgataḥ

4.53

keneyaṃ sarvacintāṣu śāstraṃ grāhyamiti sthitiḥ /
kṛtedānīmasiddhāntairgrāhyo dhūmena nānalaḥ

4.54

riktasya jantorjjātasya guṇadoṣamapaśyataḥ /
vilabdhā vata kenemo siddhāntaviṣamagrhāḥ

4.55

yadi sādhana ekatra sarvaśāstraṃ nidarśane /
darśayet sādhanaṃ syādityeṣā lokottarā sthitiḥ

4.56

asambaddhasya dharmasya kimasiddho na sidhyati /
hetustatsādhanāyoktaḥ kiṃ duṣṭastatra sidhyati

4.57

dharmananupanīyaiva dṛṣṭānte dharmiṇo 'khilān /
vāgdhūmādejaṃno 'nveti caitanyadahanādikam

4.58

svabhāvaṃ kāraṇaṃ cārtho vyabhicāreṇa sādhayan /
kasyacid vādabādhāyāṃ svabhāvānna nivartate

4.59

prapadyamānaścānyastaṃ nāntarīyakamīpsitaiḥ /
sādhyārthairhetunā tena kathamapratipāditaḥ
ukto 'nukto 'pi tena kathamapratipāditaḥ

4.60

ukto 'nukto 'pi vā heturviroddhā vādino 'tra kim /
na hi tasyoktidoṣeṇa sa jātaḥ śāstrabādhanaḥ

4.61

bādhakasyābhidhānācced doṣo yadi vadenna saḥ /
kinna bādheta so 'kurvannayuktaṃ kena duṣyati

4.62

anyeṣu hetvābhāseṣu sveṣṭasyaivāprasādhanāt /
duṣyed vyarthābhidhānena nātra tasya prasādhanāt

4.63

yadi kiñcit kvacicchastrena yuktaṃ pratiṣidhyate /
bruvāṇo yuktamapyanyaditi rājakulasthitiḥ

4.64

sarvānarthān samīkṛtya vaktuṃ śakyaṃ na sādhanam /
sarvatra tenotsanneyaṃ sādhyasādhanasaṃsthitiḥ

4.65

viruddhayorekadharmiṇyayogādastu bādhanam /
viruddhaikāntike nātra tadvadasti virodhitā

4.66

abādhyabādhakatve 'pi tayoḥ śāstrārthaviplavāt /
asabhbadde 'pi bādhā cet syāt sarva sarvabādhanam

4.67

sambandhastena tatraiva bādhanādasti cedasat /
hetoḥ sarvasya cintyatvāt svasādhye guṇadoṣayoḥ

4.68

nāntarīyakatā sādhye sambandhaḥ seha nekṣyate /
kevalaṃ śāstrapīḍeti doṣaḥ sānyakṛte samā

4.69

śāstrābhyupagamāt sādhyaḥ sāstradṛṣṭo 'khilo yadi /
pratijñā siddhadṛṣṭāntahetuvādḥ prasajyate

4.70

uktayoḥ sādhanatvena no cedīpsitavādataḥ /
nyāyaprāptaṃ na sādhyatvaṃ vacanād vinivarttate

4.71

anīpsitamasādhyaṃ ced vādinānyo 'pyanīpsitaḥ /
dharmo 'sādhyastadāsādhyaṃ bādhamānaṃ virodhi kim

4.72

pakṣalakṣaṇabāhyārthaḥ svayaṃśabdo 'pyanarthakaḥ /
śāstre ṣvicchapravṛttyartho yadi śaṅkākutonviyam

4.73

so 'niṣiddhaḥ pramāṇena gṛhṇān kena nivāryate /
niṣiddhaścet pramāṇena vācā kena pravartyate

4.74

pūrvamapyeṣa siddhantaṃ svecchayaiva gṛhītavān /
kiñcidanyaṃ satu punargrahītuṃ labhate na kim

4.75

dṛṣṭervipratipattīnāmatrākārṣīt svayaṃśrutim /
iṣṭākṣatimasādhyatvamanavasthāṃ ca darśayan

4.76

samayāhitabhedasya parihāreṇa dharmiṇaḥ /
prasiddhasya gṛhītyarthā jagādanyaḥ svayaṃśrutim

4.77

vicāraprastutereva prasiddhaḥ siddha āśrayaḥ /
svecchākalpitabhedeṣu padārtheṣvavivādataḥ

4.78

asādhyatāmatha prāha siddhadeśena dharmiṇaḥ /
svarūpeṇaiva nirdeśya ityanenaiva tad gatam

4.79

siddhasādhanarūpeṇa nirdeśasya hi sambhave /
sādhyatvenaiva nirdeśya itīdaṃ phalavad bhavet

4.80

anumānasya sāmānyaviṣayatvaṃ ca varṇītam /
ihaivaṃ na hyanukte 'pi kiñcit pakṣe virudhyate

4.81

kuryācced dharmiṇaṃ sādhyaṃ tataḥ kiṃ tanna śaktyate /
kasmāddhetvanvayābhāvānna ca doṣastayorapi

4.82

uktarāvayavāpekṣo na doṣaḥ pakṣa iṣyate /
tathā hetvādidoṣo 'pi pakṣadoṣaḥ prasajyate

4.83

sarvaiḥ pakṣasya bādhātastasmāt tanmātrasaṅginaḥ /
pakṣadoṣā matā nānye pratyakṣādivirodhavat

4.84

hetvādilakṣaṇairvādhyaṃ muktvā pakṣasya lakṣaṇam /
ucyate parihārārthamavyāptivyatirekayoḥ

4.85

svayannipātarūpākhyā vyatirekasya bādhikāḥ /
sahānirākṛteneṣṭaśrutiravyāptibādhanī

4.86

sādhyābhyupagamaḥ pakṣalakṣaṇaṃ teṣvapakṣatā /
nirākṛte bādhanataḥ śeṣe 'lakṣaṇavṛttitaḥ

4.87

svayamiṣṭābhidhānena gatārthe 'pyavadhāraṇe /
kṛtyāntenābhisambandhāduktaṃ kālāntaracchide

4.88

ihānaṅgamiṣerniṣṭhā tenepsitapade punaḥ /
aṅgameva tayāsiddhahetvādi pratiṣidhyate

4.89

avācakatvāccāyuktaṃ teneṣṭaṃ svayamātmanā /
anapekṣyākhilaṃ śāstraṃ tadvādīṣṭasya sādhyatā

4.90

tenānabhīṣṭasaṃsṛṣṭasyesyāpi hi bādhane /
yathāsādhyamabādhātaḥ pakṣahetū na duṣyataḥ

4.91

aniṣiddhaḥ pramāṇābhyāṃ sa copagama iṣyate /
sandigdhe hetuvacanād vyasto hetoranāśrayaḥ

4.92

anumānasya bhedena sā bādhoktā caturvidhā /
tatrābhyupāyaḥ kāryāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ jagatsthitiḥ

4.93

ātmāparodhābhimato bhūtaniścayayuktavāk /
āptaḥ svavacanaṃ śastraṃ caikamuktaṃ samatvataḥ

4.94

yathātmano 'pramāṇatve vacanaṃ na pravarttate /
śāstrasiddhe tathā nārthe vicārastadanāśraye

4.95

tatprastāvāśrayatve hi śāstraṃ bādhakamityamum /
vaktumartha svavācāsya sahoktiḥ sāmyadṛṣṭaye

4.96

udāharaṇamapyatra sadṛśaṃ tena varṇitam /
pramāṇānāmabhāve hi śāstravācorayogataḥ

4.97

svavāgvirodhe vispaṣṭamudāharaṇamāgame /
diṅmātradarśanam tatra pretyadharmo 'sukhapradaḥ

4.98

śāstriṇo 'pyatadālambe viruddhoktau tu vastuni /
na bādhā pratibandhaḥ syāt tulyakakṣatayā tayoḥ

4.99

yathā svavāci taccāsya tadā svavacanātmakam /
tayoḥ pramāṇaṃ yasyāsti tat syādanyasya bādhakam

4.100

pratijñāmanumānaṃ vā pratijñāpetayuktikā /
yathārtha vā bādheta kathamanyathā

4.101

prāmāṇyamāgamānāṃ ca prāgeva vinivāritam /
abhyupāyavicāreṣu tasmād doṣo 'yamiṣyate

4.102

tasmād viṣayabhedasya darśanārtha pṛthak kṛtaḥ /
anumānābahirbhūto 'pyabhyupāyaḥ prabādhanāt

4.103

anyathātiprasaṅgaḥ syād vyarthatā vā pṛthakkṛteḥ /
bhedo vāṅmātravacane pratibandhaḥ svavācyapi

4.104

tenābhyupagamācchāstra pramāṇaṃ sarvavastuṣu /
bādhakam yadi necchet sa bādhakaṃ kiṃ punarbhavet

4.105

svavāgvirodheabhedaḥ syāt svavākśāstravirodhayoḥ /
puruṣecchākṛtā cāsya paripūrṇā pramāṇatā

4.106

tasmāt prasiddheṣvartheṣu śāstratyāge 'pi na kṣatiḥ /
paroikṣeṣvāgamāniṣṭo na cintaiva pravarttate

4.107

virodhodbhāvanaprāyā parīkṣāpyatra tadyathā /
adharmamūlaṃ rāgādi snānaṃ cādharmanāśanām

4.108

śāstraṃ yatsiddhayā yuktyā svavācā ca na bādhyate /
dṛṣṭe 'dṛṣṭe 'pi tadgrāhyamiti cintā pravartyate

4.109

artheṣvapratiṣiddhatvāt puruṣecchānurodhinaḥ /
iṣṭaśabdābhidheyasyāpto 'trākṣatavāg janaḥ

4.110

uktaḥ prasiddhaśabdena dharmastadvyavahārajaḥ /
pratyakṣādimitā mānaśrutyāropeṇa sucitāḥ

4.111

tadāśrayabhuvāmicchānurodhādaniṣedhinām /
kṛtānāmakṛtānāṃ ca yogyaṃ viśvaṃ svabhāvataḥ

4.112

arthamātrānurodhinyā bhāvinyā bhūtayāpi vā /
bādhyate pratirundhānaḥ śabdayogyatayātayā

4.113

tadyogyatābalādeva vastuto ghaṭito dhvaniḥ /
sarvo 'syāmapratīte 'pi tasmiṃstatsiddhatā tataḥ

4.114

asādharaṇatā na syāt bādhāhetorihānyathā /
tanniṣedho 'numānāt syācchabdārthe 'nakṣavṛttitaḥ

4.115

asādhāraṇatā tatra hetūnāṃ yatra nānvayi /
sattvamityapyudāhāro hetorevaṃ kuto mataḥ

4.116

saṃketasaṃśrayāḥ śabdāḥ sa cecchāmātrasaṃśrayaḥ /
nāsiddhiḥ śabdasiddhanāmiti śābdaprasiddhivāk

4.117

anumānaprasiddheṣu viruddhāvyabhicāriṇaḥ /
abhāvaṃ darśayatyevaṃ pratīreranumātvataḥ

4.118

atha vā bru vato lokasyānumābhāva ucyate /
kiṃ tena bhinnaviṣayā pratītiranumānataḥ

4.119

tenānumānād vastūnāṃ sadasatānurodhinaḥ /
bhinnasyātadvaśā vṛttistadicchājeti sūcitam

4.120

candratāṃ śaśino 'nicchan kāṃ pratītiṃ sa vāñchati /
iti taṃ pratyadṛṣṭāntaṃ tadasādhāraṇaṃ matam

4.121

nodāharaṇamevekamadhikṛtyedamucyate /
lakṣaṇatvāt tathā vṛkṣo dhātrītyuktau ca bādhanāt

4.122

atrāpi loke dṛṣṭatvāt karpūrarajatādiṣu /
samayād vartamānasya kāsādhāraṇatāpi vā

4.123

yadi tasya kvacit sidhyet siddhaṃ vastubalena tat /
pratītisiddhopagame 'śaśinyapyanivāraṇam

4.124

tasya bastuni siddhasya śaśinyapyanivāraṇam /
tadvastvabhāve śaśini vāraṇe 'pi na duṣyati

4.125

tasmādavastuniyatasaṃketabalabhāvinām /
yogyāḥ padārthā dharmāṇāmicchāyā aniridhanāt

4.126

tāṃ yogyatāṃ virundhānaṃ saṃketāpratiṣedhajā /
pratihanti pratītyākhyā yogyatāviṣaye 'numā

4.127

śabdānāmarthamiyamaḥ saṃketānuvidhāyinām /
netyanenoktamatraiṣāṃ pratiṣedho virudhyate

4.128

naimittikyāḥ śruterarthamartha vā pāramārthikam /
śabdānāṃ pratirundhāno 'bādhanārho hi varṇitaḥ

4.129

tasmād viṣayabhedasya darśānāya pṛthakkṛtā /
anumānābahirbhū tā pratītirapi pūrvavat

4.130

siddhayoḥ pṛthagākhyāne darśayaṃśca prayojanam /
ete sahetuke prāha nānumādhyakṣabādhane

4.131

atrāpyadhyakṣabādhāyāṃ nānārūpatayā dhvanau /
prasiddhasya śrutau rūpaṃ yadeva pratibhāsate

4.132

advayaṃ śabalābhāsasyādṛṣterbuddhijanmanaḥ /
tadarthārthoktirasyeva kṣepe 'dhyakṣeṇa bādhanam

4.133

tadeva rūpaṃ tatrārthaḥ śeṣa vyāvṛttilakṣaṇam /
avastubhūtaṃ sāmānyamatastannākṣagocaraḥ

4.134

tena sāmānyadharmāṇāmapratyakṣatvasiddhitaḥ /
pratikṣepe 'pyabādheti śrāvaṇoktyā prakāśitam

4.135

sarvathāvācyarūpatvāt siddhyā tasya samāśrayāt /
bādhanāt tadbalenoktaḥ śrāvaṇenākṣagocaraḥ

4.136

sarvatra vādino dharmo yaḥ svasādhyatayepsitaḥ /
taddharmavati bādhā syānnānyadharmeṇa dharmiṇi

4.137

anyathāsyoparodhaḥ ko bādhite 'nyatra dharmiṇi /
gatārthe lakṣaṇenāsmin svadharmivacanaṃ punaḥ

4.138

bādhāyāṃ dharmiṇo 'pi syād bādhetyasya prasiddhaye /
āśrayasya virodhana tadāśritāvirodhanāt

4.139

anyathaivaṃvidho dharmaḥ sādhya ityabhidhānataḥ /
tadbādhāmeva manyeta svadharmigrahaṇaṃ tataḥ

4.140

nanvetadapyarthaśiddhaṃ satyaṃ kecittu dharmiṇaḥ /
kevalasyoparodhe 'pi doṣavattamupāgatāḥ

4.141

yathā parairanutpādyāpūrvarūpaṃ na khādikam /
sakṛcchabdādyahetutvādityukte prāha dūṣakaḥ

4.142

tadvad vastusvabhāvo 'san dharmī vyomādirityapi /
naivamiṣṭasya sādhyasya bādhā kācana vidyate

4.143

dvayasyāpi hi sādhyatve sādhyadharmoparodhi yat /
bādhanaṃ dharmiṇāstatra bādhetyetena varṇitam

4.144

tathaiva dharmiṇo 'pyatra sādhyatvāt kevalasya na /
yadyevamatra bādhā syāt nānyānutpādyaśaktikaḥ

4.145

sakṛcchabdādyahetutvāt sukhādiriti pūrvavat /
virodhitā bhavedatra heturaikāntiko yadi

4.146

kramakrīyanityatayoravirodhād vipakṣataḥ /
vyāvṛtteḥ saṃśayānnāyaṃ śeṣavad bheda iṣyate

4.147

svayamiṣṭo yato dharmaḥ sādhyastasmāt tadāśrayaḥ /
bādhyo na kevalo nānyasaṃśrayo veti sūcitam

4.148

svayaṃ śrutyānyadharmāṇāṃ bādhā bādheti kathyate /
tathā svadharmiṇānyastadharmiṇo 'pīti kathyate

4.149

sarvasādhanadoṣeṇa pakṣa evoparodhyate /
tathāpi pakṣadoṣatvaṃ pratijñāmātrabhāvinaḥ

4.150

uttarāvayāpekṣo yo doṣaḥ so 'nubadhyate /
tenetyuktamato pakṣadoṣo 'siddhāśrayādikaḥ

4.151

dharmidharmaviśeṣāṇāṃ svarūpasya ca dharmiṇaḥ /
bādhā sādhyāṅgabhūtānāmanenaivopadarśitā

4.152

tatrodāhṛtidiṅmātramucyate 'rthasya dṛṣṭaye /
dravyalakṣaṇayukto 'nyaḥ saṃyoge 'rtho 'sti dṛṣṭibhāk

4.153

adṛśyasya viśiṣṭasya pratijñā niṣprayojanā /
iṣṭo hyavayavī kārya dṛṣṭvādṛśyeṣvasambhavi

4.154

aviśiṣṭasya cānyasya sādhane siddhasādhanam //
gurutvādhogatī syātāṃ yadyasya syāt tulānatiḥ

4.155

tannirguṇakriyastasmāt samavāyi na kāraṇam /
tata eva na dṛśyo 'sāvadṛṣṭeḥ kāryarūpayoḥ

4.156

tadbādhānyaviśeṣasya nāntarīyakabhāvinaḥ /
āsūkṣmād dravyamālāyāstolyatvādaṃśupātavat

4.157

dravyāntaragurutvasya gatirnetyaparo 'bravīt /
tasya krameṇaṃ saṃyukte pāṃśurāśau sakṛd yute

4.158

bhedaḥ syād gaurave tasmāt pṛthak saha ca tolite /
suvarnamāṣakādīnāṃ saṃkhyāsāmyaṃ na yujyate

4.159

sarṣapādā mahārāśeruttarottaravṛddhimat /
gauravaṃ kāryamālāyā yadi naivopalabhyate

4.160

ā sarṣapād gauravaṃ tu durlakṣitamanalpakam /
tolyaṃ tatkāraṇaṃ kāryagauravānupalakṣaṇāt

4.161

nanvadṛṣṭoṃ 'śuvat so 'rtho na ca tatkāryamīkṣyate /
gurutvāgativat sarvatadguṇānupalakṣaṇāt

4.162

māṣakāderanādhikyam anatiḥ sopalakṣaṇam /
yathāsvamakṣeṇādṛṣṭe rūpādāvadhikādhike

4.163

abhyupāyaḥ svavāgādyabādhāyāḥ sambhavena tu /
udāharaṇamapyanyadiśā gamyaṃ yathoktyā

4.164

trikālaviṣayatvāt tu kṛtyānāmatathātmakam /
tathā paraṃ prati nyastaṃ sādhyaṃ neṣṭaṃ tadāpi tat

4.165

pratyayanādhikāre tu sarvāsiddhavarodhinī /
yasmāt sādhyaśrutirneṣṭaṃ viśeṣamavalambate

4.166

tenāprasiddhadṛṣṭāntahetudāharaṇaṃ kṛtam /
anyathā śaśaśrṛṅgādau sarvāsiddhe 'pi sādhyatā

4.167

sarvasya cāprasiddhatvāt kathañcit tena na kṣamāḥ /
karmādibhedopakṣepaparihāravivecane

4.168

prāgasiddhasvabhāvatvāt sādhyo 'vayava ityasat /
tulyā siddhāntatā te hi yenopagamalakṣaṇāḥ

4.169

samudāyasya sādhyatve 'pyanyonyasya viśeṣaṇam /
sādhyaṃ dvayaṃ tadāsiddhaṃ hetudṛṣṭāntalakṣaṇam

4.170

asambhavāt sādhyaśabdo dharmivṛttiryadīṣyate /
śāstreṇālaṃ yathāyogaṃ loka eva pravarttatām

4.171

sādhanākhyānasāmarthyāt tadarthe sādhyatā matā /
hetvādivacanairvyāpteranāśaṃkyaṃ ca sādhanam

4.172

pūrvāvadhāraṇe tena pratijñālakṣaṇābhidhā /
byarthā vyaptiphalā soktiḥ sāmarthyād gamyate tataḥ

4.173

viruddhateṣṭāsambandho 'nupakārasahāsthitī /
evaṃ sarvāṅgadoṣāṇāṃ pratijñādoṣatā bhavet

4.174

pakṣadoṣaḥ parāpekṣo neti ca pratipāditam /
iṣṭāsambhavyasiddhaśca sa eva syānnirākṛtaḥ

4.175

anityatvasahetutve śabda evaṃ prakīrttayet /
daṣṭāntākhyānato 'nyat kimastyatrārthānudarśanam

4.176

viśeṣabhinnāmākhyāya sāmānyasyānuvartane /
na tadvyāptiḥ phalaṃ vā kiṃ sāmānyenānuvartane

4.177

syānnirākaraṇaṃ śabde sthitenaivetyato 'bravīt /
viruddhaviṣaye 'nyasmin vadannāhānyatāṃ śruteḥ

4.178

sa ca bhedāpratikṣepāt sāmānyānāṃ na vidyate /
vṛkṣo na śiṃśapaiveti yathā prakaraṇe kvacit

4.179

sarvaśruterekavṛttiniṣedhaḥ syānna ceyatā /
so 'savaḥ sarvabhedānāmatattve tadasambhavāt

4.180

jñāpyajñāpakayorbhedāt dharmiṇo hetubhāvinaḥ /
asiddherjāpakatvasya dharmyasiddhaḥ svasādhane

4.181

dharmadharmivivekasya sarvabhāveṣvasiddhitaḥ /
sarvatra doṣastulyaścenna saṃvṛttyā viśeṣataḥ

4.182

paramārthavicāreṣu tathābhūtāprasiddhitaḥ /
tattvānyatvaṃ padārtheṣu sāṃvṛteṣu niṣidhyate

4.183

anumānānumeyārthavyahārasthitistviyam /
bhedaṃ pratyayasaṃsiddhamavalambya ca kalpyate

4.184

yathāsvaṃ bhedaniṣṭheṣū pratyayeṣū vivekinaḥ /
dharmī dharmāśca bhāsante vyavahārastadāśrayaḥ

4.185

vyavahāropanīto 'tra sa evāśliṣṭabhedadhīḥ /
sādhyaḥ sādhanatāṃ nītastenāsiddhaḥ prakāśitaḥ

4.186

bhedasāmānyayordharmabhedādaṃgāṃgitā tataḥ /
yathānityaḥ prayatnotthaḥ pratyatnotthatayā dhvaniḥ

4.187

pakṣāṅgatve 'pyabādhatvānnāsiddhirbhinnadharmiṇi /
yathāśvo na viṣāṇitvādeṣa piṇḍo viṣāṇavān

4.188

sādhyakālāṅgatā vā na nivṛtterupalakṣya tat /
viśeṣo 'pi pratijñārtho dharmabhedānna yujyate

4.189

pakṣadharmaprabhedena sukhagrahaṇasiddhaye /
hetuprakaraṇārthasya sūtrasaṃkṣepa ucyate

4.190

ayogaṃ yogamaparairatyantāyogameva ca /
vyavacchinatti dharmasya nipāto vyatirecakaḥ

4.191

viśeṣaṇaviśeṣyābhyāṃ kriyayā ca sahoditaḥ /
vivakṣāto 'prayoge 'pi sarvo 'rtho 'yaṃ pratīyate

4.192

vyavacchedaphalaṃ vākyaṃ yataścaitro dhanurdharaḥ /
pārtho dhanurdharo nīlaṃ sarojamiti vā yathā

4.193

pratiyogivyacchedastatrāpyartheṣu gamyate /
tathā prasiddheḥ samārthyās vivakṣānugamād dhvaneḥ

4.194

tadayogavyavacchedād dharmī dharmaviśeṣaṇam /
tadviśiṣṭatayā dharmo na niranvayadoṣabhāk

4.195

svabhāvakāryasiddhyartha dvau dvau hetuviparyayau /
vivādād bhedasāmānye śeṣo vyāvṛttisādhanaḥ

4.196

na hi svabhāvādanyena vyāptirgamyasya kāraṇe /
sambhavād vyabhicārasya dvidhāvṛtiphalaṃ tataḥ

4.197

prayatnānantaraṃ jñānaṃ prāk sato niyamena na /
tasyāvṛtyakṣaśabdeṣu sarvathānupayogataḥ

4.198

kadācintirapekṣasya kāryākṛtivirodhataḥ /
kādācitkaphalaṃ siddhaṃ talliṅgaṃ jñānamīdṛśam

4.199

etāvataiva siddhe 'pi svabhāvasya pṛthak kṛtiḥ /
kāryeṇa saha nirdeśe mā jñāsīt sarvamīdṛśam

4.200

vyutpattyarthā ca hetūktiruktārthānumitau kṛtā /
atra prabheda ākhyātaḥ lakṣaṇaṃ tu na bhidyate

4.201

tenātra kāryaliṅgena svabhāvo 'pyekadeśabhāk /
sadṛśodāhṛtiścātaḥ pratyatnād vyaktijanmanaḥ

4.202

yannāntarīkā sattā yo vātmanyavibhāgavān /
sa tenāvyabhicārī syādityartha tatprabhedanam

4.203

saṃyogyādiṣu yeṣvasti pratoibandho na tādṛśaḥ /
na te hetava ityuktaṃ vyabhicārasya sambhavāt

4.204

sati vā pratibandhe 'stu sa eva gatisādhanaḥ /
niyamo hyavinābhāvo niyataśca na sādhanam

4.205

ekāntikatvaṃ vyāvṛtteravinābhāva ucyate /
tacca nāpratibaddheṣu tata evānvayasthitiḥ

4.206

svātmatve hetubhāve vā siddhe hi vyatirekitā /
sidhyedato 'viśeṣe na vyatirekā na vānvayaḥ

4.207

adṛṣṭimātramādāya kevalaṃ vyatirekitā /
ukto 'naikāntikastasmādanyathā gamako bhaveta

4.208

prāṇādyabhāvo nairātmyavyāpīti vinivarttane /
ātmano vinivartteta prāṇādiryadi tacca na

4.209

anyasya vinivṛttyānyavinivṛtterayogataḥ /
tadātmā tatprasūtiścet natad ātmopalambhane

4.210

tasyopalabdhāvagatāvagatau ca prasidhyati /
te cātyantaparokṣasya dṛṣṭyadṛṣṭī na sidhyataḥ

4.211

anyatrādṛṣṭarūpasya ghaṭādau neti vā kutaḥ /
ajñātavyatirekasya vyāvṛttervyāpitā kutaḥ

4.212

prāṇādeśca kvacid dṛṣṭyā sattvāsattvaṃ pratīyate /
tathātmā yadi dṛśyeta sattvāsattvaṃ pratīyate

4.213

yasya hetorabhāvena ghaṭe prāṇo dṛśyate /
dehe 'pi yadyasau na syād yukto dehe na sambhavaḥ

4.214

bhinne 'pi kiñcit sādharmyād yadi tattvaṃ pratīyate /
prameyatvād ghaṭādīnāṃ sātmatvaṃ kinna mīyate

4.215

aniṣṭeścet pramāṇaṃ hi sarveṣṭīnāṃ nibandhanam /
bhāvābhāvavyavasthāṃ kaḥ kartu tena vinā prabhuḥ

4.216

smṛtīcchāyatnajaḥ prāṇanimeṣādistadudbhavaḥ /
viṣayendriyacittebhyaḥ tāḥ svajātisamudbhavāḥ

4.217

anyonyapratyayāpekṣā anvayavyatirekabhāk /
etāvatyābhāvo 'yamanavasthānyakalpane

4.218

śrāvaṇatvena tat tulyaṃ prāṇādi vyabhicārataḥ /
na tasya vyabhicāritvād vyatireke 'pi cet katham

4.219

nāsādhyādeva viśleṣastasya nanvevamucyate /
sādhye 'nuvṛttyabhāvo 'rthāt tasyānyatrāpyasau samaḥ

4.220

asādhyādeva viccheda iti sādhye 'stitocyate /
arthāpattyāta evoktamekenobhayadarśanam

4.221

īdṛgavyabhicāro 'to 'nanvayiṣu na sidhyati /
pratiṣedhaniṣedhaśca vidhānāt kīdṛśo 'paraḥ

4.222

nivṛttirnāsataḥ sādhyādasādhyeṣveva no tataḥ /
neti saiva nivṛttiḥ kiṃ nivṛtterasato matā

4.223

nivṛttyabhāvastu bidhirvastubhāvo 'sato 'pi san /
vastvabhāvastu nāstīti paśya bāndhyavijṛmbhitam

4.224

nivṛttiryadi tasminna hetorvṛttiḥ kimiṣyate /
sāpi na pratiṣedho 'yaṃ nivṛttiḥ kiṃ niṣidhyate

4.225

vidhānaṃ pratiṣedhaṃ ca muktvā śābdo 'sti nāparaḥ /
vyavahāraḥ sa cāsatsu neti prāptātra mūkatā

4.226

satāṃ ca na niṣedho 'sti so 'satsu ca na vidyate /
jagatyanena nyāyena nañarthaḥ pralayaṃ gataḥ

4.227

deśakālaniṣedhaśced yathāsti sa niṣidhyate /
na thā na yathā so 'sti tathāpi na niṣidhyate

4.228

tasmādāśritya śabdārtha bhāvābhāvasamāśram /
abāhyāśrayamatreṣṭaṃ sarva vidhiniṣedhanam

4.229

tābhyāṃ sa dharmi sambaddhaḥ khyātyabhavo 'pi tādṛśaḥ /
śabdapravṛtterastīti so 'pīṣṭo vyavahārabhāk

4.230

anyathā syāt padārthānāṃ vidhānapratiṣedhane /
ekadharmasya sarvātmavidhānaprariṣedhanam

4.231

anānātmatayā bhede nānāvidhiniṣedhavat /
ekadharmiṇyasaṃhāro vidhānapratiṣedhayoḥ

4.232

ekadharmiṇamuddiśya nānādharmasamāśrayam /
vidhāvekasya tadbhājāmivānyeṣāmupekṣakam

4.233

niṣedhe tadviviktaṃ ca tadanyeṣāmapekṣakam /
vyavahāramasatyārtha prakalpayati dhīryathā

4.234

taṃ tathaivāvikalpārthabhedāśrayamupāgatāḥ /
anādivāsanodbhūtaṃ bādhante 'rtha na laukikam

4.235

tatphalo 'tatphalaścārthe bhinna ekastatastataḥ /
taistairupaplavairnītaḥ sañcayāpacayairiva

4.236

atadvānapi sambandhāt kutaścidupanīyate /
dṛṣṭiṃ bhedāśrayaiste 'pi tasmādajñātaviplavāḥ

4.237

sattāsādhanavṛtteśca sandigdhaḥ syādasanna saḥ /
asatvaṃ cābhyupagamādapramānaṃ na yujyate

4.238

asato vyatireke 'pi sapakṣād vinivarttanam /
sandigghaṃ tasya sandehād vipakṣād vinivarttanam

4.239

ekatra niyame siddhe sidhyatyanyanivarttanam /
dvairāśye sati dṛṣṭeṣu syāddṛṣṭe 'pi saṃśayaḥ

4.240

avyaktivyāpino 'pyarthāḥ santi tajjātibhāvinaḥ /
kvacinna niyamo 'dṛṣṭyā pārthivālohalekhyavat

4.241

bhāve virodhasyādṛṣṭe kaḥ sandehaṃ nivārayet /
kvacid viniyamāt ko 'nyastatkāryātmatayā sa ca

4.242

narātmyādapi tenāsya sandigdhaṃ vinivartanam /
astu nāma tathāpyātmā nānairātmyāt prasidhyati

4.243

yenāsau vyatirekasya nābhāvaṃ bhāvamicchati /
yathā nāvyatireke 'pi prāṇādirna sapakṣataḥ

4.244

sapakṣāvyatirekī ceddheturheturatonvayī /
nānvyyavyatirekī cedanairātmyaṃ na sātmakam

4.245

yannāntarīyakaḥ svātmā yasya siddhaḥ pravṛttiṣu /
nivarttakaḥ sa evātaḥ pravṛttau ca pravartakaḥ

4.246

nāntarīyakatā sā ca sādhanaṃ sadhapekṣate /
kāryedṛṣṭiradṛṣṭiśca kāryakāraṇatā hi sā

4.247

arthāntarasya tadbhāve bhāvāniyamato 'gatiḥ /
abhāvāsambhavāt teṣāmabhāve nityabhāvinaḥ

4.248

kāryasvabhāvabhedānāṃ kāraṇebhyaḥ samudbhavāt /
tairvinā bhavato 'nyasmāt tajjaṃ rūpaṃ kathaṃ bhavet

4.249

sāmagrīśaktibhedāddhi vastūnāṃ viśvarūpatā /
sā cenna bhedikā prāptamekarūpamidaṃ jagat

4.250

bhedakābhedakatve syād vyāhatā bhinnarūpatā /
ekasya nānārūpatve dve rūpe pāvaketarau

4.251

tat tasyā jananaṃ rūpamanyasya yadi saiva sā /
na tasyā jananaṃ rūpaṃ tadasyāḥ sambhavet katham

4.252

tataḥ svabhāvau niyatāvanyonyaṃ hetukāryayoḥ /
tasmāt svadṛṣṭāviva tad dṛṣṭe kārye 'pi gamyate

4.253

ekaṃ kathamanekasmāt kledavad dugdhavāriṇaḥ /
dravaśakteḥ yataḥ kledaḥ sā tvekaiva dvayorapi

4.254

bhinnābhinnaḥ kimasyātmā bhinno 'tha dravatā katham /
abhinnetyucyate buddhestadrūpāyā abhedataḥ

4.255

tadvad bhede 'pi dahano dahanapratyayāśrayaḥ /
yenāṃśenādadhad dhūmaṃ tenāṃśena tathā gatiḥ

4.256

dahanapratyayāṅgādevānyāpekṣāt samudbhavāt /
dhūmo 'tadvyabhicārīti tadvat kārya tathāparam

4.257

dhūmendhanavikārāṅgatāpade dahanasthiteḥ /
anagnicedadhūmo 'sau sa dhūmaścet sa pāvakaḥ

4.258

nāntarīyakatā jñeyā yathāsvaṃ hetvapekṣayā /
svabhāvasya yathoktaṃ prāg vināśakṛtakatvayoḥ

4.259

ahetutvagatinyāyaḥ sarvo 'yaṃ vyatirekiṇaḥ /
abhyūhyaḥ śrāvaṇātvokteḥ kṛtāyāḥ sāmyadṛṣṭaye

4.261

hetusvabhāvanuvṛtyaivārthanivṛttivarṇanāt /
sandehahetutākhyātyā dṛśye 'rthe seti sūcitam

4.262

anaṅgīkṛtavastvaṃśo niṣedhaḥ sādhyate 'nayā /
vastunyapi tu pūrvābhyāṃ paryudāso vidhānataḥ

4.263

tatropalabhyeṣvastitvamupalabdherna cāparam /
ityajñjñāpanāyaikānupākhyodāhṛtirmatā

4.264

viṣayāsattvatastra viṣayi pratiṣidhyate /
jñānābhidhānasandehaṃ yathā dāhādapāvakaḥ

4.265

tathānyā nopalabhyeṣu nāstitānupalambhabhanāt /
tajjñānaśabdāḥ sādhyante tadbhāvāt tannibandhanāḥ

4.266

siddho hi vyavahāro 'yaṃ dṛśyādṛṣṭāvasanniti /
tasyāḥ siddhāvasandigdhau tatkāyatve 'pi dhīdhvanī

4.267

vidyamāne 'pi viṣaye mohādatrānanubruvan /
kevalaṃ siddhasādharmyāt smāryate samayaṃ paraḥ

4.268

kāryakāraṇatā yadvat sādhyate dṛṣṭyadṛṣṭitaḥ /
kāryādiśabdā hi tayorvyavahārāya kalpitāḥ

4.269

kāraṇāt kāryasaṃsiddhiḥ svabhāvāntargamādiyam /
hetuprebhedākhyāne na darśitodāhṛtiḥ pṛthak

4.270

ekopalambhānubhavādidaṃ nopalabhe iti /
buddherupalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ

4.271

viśeṣo gamyate 'rthānāṃ viśiṣṭādeva vedanāt /
stathābhūtātmasampattirbhedadhīheturasya ca

4.272

tasmāt svato dhiyorbhedasiddhistābhyāṃ tadarthayoḥ /
anyathā hyanavasthāto bhedaḥ sighyenna kasyacit

4.273

viśiṣṭarūpānubhavādanyathānyanirākriyā /
tadviśiṣṭopalambho 'taḥ tasyāpyanupalambhanam

4.274

tasmādanupalambho 'yaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ /
svamātravṛttergamakastabhāvavyavasthiteḥ

4.275

anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate 'nupalambhataḥ /
upalambhasya nāstitvamanyenetyanabasthitiḥ

4.276

adṛśye niścayāyogāt sthitiranyatra bādhyate /
yathāliṅgo 'nyasattveṣu vikalpādirna sidhyati

4.277

aniścayaphalā hyeṣā nālaṃ vyāvṛttisādhane /
ādyādhikriyate hetorniścitenaiva sādhane

4.278

tasyāḥ svayaṃ prayogeṣu svarūpaṃ vā prayujyate /
arthabādhanarūpaṃ vā bhāve bhāvādabhāvataḥ

4.279

anyonyabhedasiddhervā dhrū vabhāvabimāśavat /
pramāṇāntarabādhād vā sāpekṣadhru vabhāvavat

4.280

hetvantarasamutthasya sannidhau niyataḥ kutaḥ /
bhāvahetubhavatve kiṃ pāramparyapariśramaiḥ

4.281

nāśanaṃ janayitvānyaṃ sa hetustasya nāśakaḥ /
tameva naśvaraṃ bhāvaṃ janayed yadi kiṃ bhavet

4.282

ātmopakārakaḥ kaḥ syāt tasya siddhatmanaḥ sataḥ /
nātmopakārakaḥ kaḥ syāt tena yaḥ samapekṣyate

4.283

anapekṣaśca kiṃ bhāvo 'tathābhūtaḥ kadācana /
yathā na kṣepabhāgiṣṭaḥ sa evodbhūtanāśakaḥ

4.284

kṣaṇamapyanapekṣatve bhāvo bhāvasya neti cet /
bhāvo hi sa tathā bhūto 'bhāva bhāvastathā katham

4.285

ye 'parāpekṣatadbhāvāstadbhāvaniyatā hi te /
asambhavadvibandhā ca samagrī kāryakarmaṇi

Original text: Pramāṇavārttika · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc