Pramāṇavārttika · Chapter 1

Pramāṇavārtikam
prathamaḥ paricchedaḥ
pramāṇasiddhiḥ
vidhūtakalpanājālagambhīrodāramūrtaye /
namaḥ samantabhadrāya samantaspharaṇatviṣe

prāyaḥ prākṛtasaktirapratibalaprajño janaḥ kevalam /
nānarthyeva subhāṣitaiḥ parigato vidveṣṭyapīrṣyāmalaiḥ /
tenāyaṃ na paropakāra iti naścintāpi cetaściram sūktābhyāsavivardhitavyasanamityatrānubaddhaspṛham

pramāṇamavisaṃvādi jñānamarthakriyāsthitiḥ /
avisaṃvādanaṃ śābde 'pyabhiprāyanivedanāt

vaktṛvyāapāraviṣayo yo 'rtho buddhau prakāśate /
prāmāṇyaṃ tatra śabdasya nāthatattvanibandhanam

gṛhītagrahaṇānneṣṭaṃ sāṃvṛtam dhīpramāṇatā /
pravṛttestatpradhānatvāt heyopādeyavastuni

viṣayākārabhedācca dhiyo 'dhigamabhedataḥ /
bhāvādevāsya tadbhāve svarūpasya svato gatiḥ

prāmāṇyaṃ vyavahāreṇa śāstraṃ mohanirvatanam /
ajñātārthaprakāśo vā svarūpādhigateḥ param

prāptaṃ sāmānyavijñānamavijñāte svalakṣaṇe /
yajjñānamityabhiprāyāt svalakṣaṇavicārataḥ

tadvat pramāṇaṃ bhagavānabhūtavinivṛttaye /
bhūtoktiḥ sādhanāpekṣā tato yuktā pramāṇatā

nityaṃ pramāṇaṃ naivāsti prāmāṇyādvastusadgateḥ /
jñeyānityatayā tasyā adhrauvyātkramajanmanām

nityādutpattiviśleṣādapekṣāyā ayogataḥ /
kathañcinnoparkāyatvāt anitye 'pyapramāṇatā

sthitvāpravṛttiḥ saṃsthānaviśeṣārthakriyādiṣu /
iṣṭasiddhirasiddhirvā dṛṣṭānte saṃśayo 'thavā

siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat /
sanniveśādi tadyuktaṃ tasmād yadanumīyate

vastubhede prasiddhasya śabdasāmyādabhedinaḥ /
na yuktānumitiḥ pāṇḍudravyādiva hutāśane

anyathā kumbhakāreṇa mṛdvikārasya kasyacit /
ghaṭādeḥ karaṇāt sidhyed valmīkasyāpi tatkṛtiḥ

sādhyenānugamāt kārye sāmānyenāpi sādhane /
sambandhibhedād bhedoktidoṣaḥ kāryasamo mataḥ

jātyantare prasiddhasya śabdasāmānyadarśanāt /
na yuktaṃ sādhanaṃ gotvād vāgādīnāṃ viṣāṇavat

vivakṣāparatantratvānna śabdāḥ santi kutra vā /
tadbhāvādarthasiddhau tu sarva sarvasya sidhyati

etena kāpilādīnām acaitanyādi cintitam /
anityādeśca caitanyaṃ maraṇāt tvagapohataḥ

vastusvarūpe siddhe 'yaṃ nyāyaḥ siddhe viśeṣaṇam /
abādhakamasiddhāvapyākāśāśrayavad dhvaneḥ

asiddhāvapi śabdasya śiddhe vastuni sidhyati /
aulūkyasya yathā bauddhenoktaṃ mūrtyādisādhanam

tasyaiva vyabhicārādau śabde 'pyavyabhicāriṇa /
doṣavat sādhanaṃ jñeyaṃ vastuno vastusiddhitaḥ

yathā tatkāraṇaṃ vastu tathaiva tadakāraṇam /
yadā tatkāraṇaṃ kena mataṃ neṣṭamakāraṇam

śastrauṣadhābhisambandhāccaitrasya vraṇarohaṇe /
asambaddhasya kiṃ sthāṇoḥ kāraṇatvaṃ na kalpyate

svabhāvabhedena vinā vyāpāro 'pi na yujyate /
nityasyāvyatirekitvāt sāmarthya ca duranvayam

yeṣu satsu bhavatyeva yattebhyo 'nyasya kalpane /
taddhetutvena sarvatra hetunāmanavasthitiḥ

svabhāvapariṇāmena heturaṅkurajanmani /
bhūmyādistasya saṃskāre tadviśeṣasya darśanāt

yathā viśeṣeṇa vinā viṣayendriyasaṃhatiḥ /
buddherhetustathedaṃ cenna tatrāpi viśeṣataḥ

pṛthak pṛthagaśaktānāṃ svabhāvātiśaye 'sati /
saṃhatāvapyasāmarthya syāt siddho 'tiśayastataḥ

tasmāt pṛthagaśakteṣu yeṣu sambhāvyate guṇaḥ /
saṃhatau hetutā teṣāṃ neśvarāderabhedataḥ

prāmāṇyañca parokṣārthajñānaṃ yatsādhanasya ca /
abhāvān nāstyanuṣṭhānamiti kecit pracakṣate

jñānavān mṛgyate kaścit taduktapratipattaye /
ajñopadeśakaraṇe vipralambhanaśaṅkibhiḥ

tasmādanuṣṭheyagataṃ jñānamasya vicāryatām /
kīṭasaṃkhyāparijñānaṃ tasya naḥ kvopayujyate

heyopādeyatattvasya sābhyupāyasya vedakaḥ /
yaḥ pramāṇamasāviṣṭo na tu savasya vedakaḥ

dūraṃ paśyatu vā mā vā tattvamiṣṭaṃ tu paśyatu /
pramāṇaṃ dūradarśī cedeta gṛdhrānupāsmahe

sādhanaṃ karuṇābhyāsāt sā buddherdehasaṃśrayāt /
asiddhi 'bhyāsa iti cennāśrayapratiṣedhataḥ

prāṇāpānendriyadhiyāṃ dehādeva na kevalāt /
sajātinirapekṣāṇāṃ janma janmaparigrahe

atiprasaṅgātya ddṛṣṭaṃ pratisandhānaśaktimat /
kimāsīt tasya yannāsti paśyād yena na sandhimat

na sa kaścit pṛthivyāderaṃśo yatra na jantavaḥ /
saṃsvedajādyā jāyante sarva bījātmakaṃ tataḥ

tat sajātyanapekṣāṇāmakṣādīnāṃ samudbhave /
pariṇamo yathaikasya syāt sarvasyāviśeṣataḥ

pratyekamupaghāte 'pi nendriyāṇāṃ manomateḥ /
upaghāto 'sti bhaṅge 'syāsteṣāṃ bhaṅgaśca dṛśyate

tasmāt sthityāśrayo buddherbuddhimeva samāśritaḥ /
kaścinnimittamakṣāṇāṃ tasmādakṣāṇi buddhitaḥ

yādṛśyākṣepikā sāsīt paścādapyastu tādṛśī /
tajjñānairupakāryatvāduktaṃ kāyāśritaṃ manaḥ

yadyapyakṣairvinā buddhirna tānyapi tayā vinā /
tathāpyanyo 'nyahetutvaṃ tato 'pyanyo 'nyahetuke

nākramāt kramiṇo bhāvo nāpyapekṣyāviśeṣiṇaḥ /
kramād bhavantī dhīḥ kāyāt kramaṃ tasyāpi śaṃsati

pratikṣaṇamapūrvasya pūrvaḥ pūrvaḥ kṣaṇo bhavet /
tasya heturato heturdṛṣṭa evāstu sarvadā

cittāntarasya sandhāne ko virodho 'ntyacetasaḥ /
tadvadapyarhataścittasandhānaṃ kuto matam

asiddhārthaḥ pramāaṇena kiṃ siddhānto 'nugamyate /
hetorvaikalyatastaccet kiṃ tadevātra noditam

taddhīvad grahaṇaprāptermanojñānaṃ na sendriyāt /
jñānotpādanasāmarthyabhedānna sakalādapi

acetanatvānnānyasmād hetvabhedāt sahasthitiḥ /
akṣavad rūparasavad arthadvāreṇa vikriyā

sattopakāriṇī yasya nityaṃ tadanubandhataḥ /
sa hetuḥ saptamī tasmādutpādāditi cocyate

astūpakārako vāpi kadāciccittasantateḥ /
vahnayādivad ghaṭādināṃ vinivṛttirna tāvatā

anivṛttiprasaṅśca dehe tiṣṭhati cetasaḥ /
tadbhāvabhāvād vaśyatvāt prāṇāpānau tato na tat

preraṇākarṣaṇe vāyoḥ prayatnena vinā kutaḥ /
nirhrāsāatiśayāpattirnirhrāsātiśayāt tayoḥ

tulyaḥ prasaṅgo 'pi tayoḥ na tulyaṃ cittakāraṇe /
sthityāvedhakamanyacca yataḥ kāraṇamiṣyate

na doṣairviguṇo deho heturvartyādivad yadi /
mṛte śamīkṛte doṣe punarujjīvanaṃ bhavet

nivṛtte 'pyanale kāṣṭhavikārāvinivṛttivat /
tasyānivṛttiriti cenna cikitsāprayogataḥ

apunarbhāvataḥ kiñcad vikārajananaṃ kvacit /
ciñcid viparyayādagniryathā kāṣṭhasuvarṇayoḥ

ādyasyālpo 'pyasaṃhāryaḥ pratyāneyastu yatkṛtaḥ /
vikāraḥ syāt punarbhāvaḥ tasya hemnikharatvavat

durlabhatvāt samādhāturasādhyaṃ kiñcidīritam /
āyuḥkṣayād vā doṣe tu kevale nāstyasādhyatā

mṛte viṣādisaṃhārāt taṃddaśacchedato 'pi vā /
vikārahetorvigame sa nocchavasiti sa nocchvasiti kiṃ punaḥ

upādānāvikāreṇa nopādeyasya vikriyā /
kartu śakyāvikāreṇa mṛdaḥ kuṇḍādike yathā

avikṛtya hi yad vastu yaḥ padārtho vikāryate /
upādānaṃ na tat tasya yuktaṃ gogavayādivat

cetaḥśarīrayorevam taddhetoḥ kāryajanmanaḥ /
sahakārāt sahasthānamagnitāmradravatvavat

anāśrayāt sadasatornāśrayaḥ sthitikāraṇam /
sataścedāśrayo nāsyāḥ sthāturavyatirekataḥ

vyatireke 'pi taddhetustena bhāvasya kiṃ kṛtam /
abināśaprasaṅgaḥ sa nāśahetormato yadi

tulyaḥ prasaṅgastatrāpi kiṃ punaḥ sthitihetunā /
ā nāśakāgamāt sthānaṃ tataśced vastudharmatā

nāśasya satyabādho 'sāviti ki sthitihetunā /
yathā jalāderādhāra iti cet tulyamatra ca

pratikṣaṇavināśe hi bhavānāṃ bhāvasantateḥ /
tathotpatteḥ sahetutvādāśrayo 'yuktamanyathā

syādādhāro jalādīnāṃ gamanapratibandhataḥ /
agatīnāṃ kimādhārairguṇasāmānyakarmaṇām

etena samavāyaśca samavāyi ca kāraṇam /
vyavasthitatvaṃ jātyādernirastamanapāśrayāt

parato bhāvānāśaścet tasya kiṃ sthitihetunā /
sa vinaśyed vināpyanyairaśaktāḥ sthitihetavaḥ

sthitimān nāśrayaḥ sarvaḥ sarvotpattai ca sāśrayaḥ /
tasmāt sarvasya bhāvasya na vināśaḥ kadācana

svayaṃ vinaśvarātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ /
svayaṃ na naśvarātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ

buddhivyāpārabhedena nirhrāsātiśayāvapi /
prajñāderbhavato dehanirhrāsatiśayau vinā

idaṃ dīpaprabhādīnāmāśritānāṃ na vidyate /
syāt tato 'pi viśeṣo 'sya na citte 'nupakāriṇa

rāgādivṛddhiḥ puṣṭyādeḥ kadācit sukhaduḥkhajā /
tayośca dhātusāmyāderantararthasya sannidheḥ

etena sannipātādeḥ smṛtibhraṃśādayo gatāḥ /
vikārayati dhīreva hyantararthaviśeṣajā

śārdū laśoṇitādīnāṃ santānātiśaye kvacit /
mohādayaḥ sambhavanti śravaṇekṣaṇato yathā

tasmāt svasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate /
tannāntarīyakaṃ cittamataścittasamāśritam

yathā śrutādisaṃskāraḥ kṛtaścetasi cetasi /
kālena vyajyate 'bhedāt syād dehe 'pi tato guṇaḥ

ananyasattvaneyasya hīnasthānaparigrahaḥ /
ātmasnehavato duḥkhasukhatyāgāptivāñchayā

duḥkhe viparyāsamatiḥ tṛṣṇā cābandhakāraṇam //
janmino yasya te na sto na sa janmādhigacchati

gatyāgatī na dṛṣṭe cedindriyāṇāmapāṭavāt /
adṛṣṭirmandanetrasya tanudhūmāgatiryathā

tanutvānmūrtamapi tu kiñcit kvacidaśaktimat /
jalavat sūtavaddhemni nādṛṣṭenāsadeva vā

pāṇyādikampe sarvasya kampaprāptervirodhinaḥ /
ekasmin karmaṇo 'yogāt syāt pṛthak siddhiranyathā

ekasya cāvṛtau sarvasyāvṛtiḥ syādanāvṛtau /
dṛśyeta rakte caikasmin rāgo 'raktasya vāgatiḥ

nāstyekasamudāyo 'smādanekatve 'pi pūrvavat /
aviśeṣādaṇutvācca na gatiścenna sidhyati

aviśeṣo viśiṣṭānāmaindriyatvamato 'naṇuḥ /
etenāvaraṇādīnāmabhāvaśca nirākṛtaḥ

kathaṃ vā sūtahemādimiśraṃ taptopalādi vā /
dṛśyaṃ pṛthagaśaktānāmakṣādīnāṃ gatiḥ katham

saṃyogāccet samāno 'tra prasaṅgo hemasūtayoḥ /
dṛśyaḥ saṃyoga iti cet kuto 'dṛśyāśraye gatiḥ

rasarūpādiyogaśca saṃyoga upacārataḥ /
iṣṭaśced buddhibhedo 'stu paṃktirdirgheti vā katham

saṃkhyāsaṃyogakarmāderapi tadvat svarūpataḥ /
abhilāpācca bhedena rūpaṃ buddhau na bhāsate

śabdajñāne vikalpena vastubhedānusāriṇā /
guṇādiṣviva kalpyārthe naṣṭājāteṣu vā yathā

mato yadyupacāro 'tra sa iṣṭo yannibandhanaḥ /
sa eva sarvabhāveṣu hetuḥ ki neṣyate tayoḥ

upacāro na sarvatra yadi bhinnaviśeṣaṇam /
mukhyamityeva ca kuto 'bhinne bhinnārthateti cet

anarthāntarahetutve 'pyaparyāyaḥ sitādiṣu /
saṃkhyādiyoginaḥ śabdāstatrāpyarthāntaraṃ yadi

guṇadravyāviśeṣaḥ syād bhinno vyāvṛttibhedataḥ /
syādanarthāntarārthatve 'pyakarmādravyaśabdavat

vyatirekīva yaccāpi sūcyate bhāvavācibhiḥ /
saṃkhyāditadvataḥ śabdaistaddharmāntarabhedakam

śrutistanmātrajijñāsoranākṣiptākhilāparā /
bhinnaṃ dharmamivācaṣṭe yogo 'ṅgulyā iti kvacit

yuktāṅ gulīti sarveṣāmākṣepād dharmivācinī /
khyātaikārthābhidhāne 'pi tathā bihitasaṃsthitiḥ

rūpādiśaktibhedānāmanākṣepeṇa vartate /
tatsamānaphalāhetuvyavacchede ghaṭaśrutiḥ

ato na rūpaṃ ghaṭa ityekādhikararaṇa śrutiḥ /
bhedo 'yamīdṛśo jātisamudāyābhidhāyinoḥ

rūpādayo ghaṭasyeti tatsāmānyopasarjanāḥ /
tacchaktibhedāḥ khyāpyante vācyo 'nyo 'pi diśānayā

hetutve ca samastānāmekāṅgavikale 'pi na /
pratyekamapi sāmarthye yugapad bahusambhavaḥ

nānekatvasya tulyatvāt prāṇāpānau niyāmakau /
ekatve 'pi bahuvyaktistaddhetornityasannidheḥ

nānekaheturiti cennāviśeṣāt kramādapi /
naikaprāṇe 'pyanekārthagrahaṇanniyamastataḥ

ekayānekavijñāne buddhyāstu sakṛdeva tat /
avirodhāt krameṇāpi mābhūt tadaviśeṣataḥ

bahavaḥ kṣaṇikāḥ prāṇā asvajātīyakālikāḥ /
tādṛśāmeva cittānāṃ kalpyante yadi kāraṇam

kramavantaḥ kathaṃ te syuḥ kramavaddhetunā vinā /
pūrvasvajātihetutve na syādādyasya sambhavaḥ

taddhetustādṛśo nāsti sati vānekatā dhruvam /
prāṇānāṃ bhinnadeśatvāt sakṛjjanma dhiyāmataḥ

yadyekakāliko 'neko 'pyekacaitanyakāraṇam /
ekasyāpi va vaikalye syānmandaśvasitādiṣu

atha heturyathābhāvaṃ jñāne 'pi syād viśiṣṭatā /
na hi tat tasya kārya yad yasya bhedānnna bhidyate

vijñānaṃ śaktiniyamādekamekasya kāraṇam /
anyārthāsaktiviguṇe jñāne cārthāntarāgrahāt

śarīrāt sakṛdutpannā dhīḥ svajātyā niyamyate /
parataścet samarthasya dehasya viratiḥ kutaḥ

anāśrayānnivṛtte syāccharīre cetasaḥ sthitiḥ /
kevalasyeti ceccittasantānasthitikāraṇam

taddhetuvṛttilābhāya nāṅgatāṃ yadi gacchati /
heturdehāntarotpattau pañcāyatanamaihikam

tadaṅgabhāvahetutvaniṣedhe 'nupalambhanam /
aniścayakaraṃ proktaṃ indriyādyapi śeṣavat

dṛṣṭā ca saktiḥ pūrveṣāmindriyāṇāṃ svajātiṣu /
vikāradarśanāt siddhamaparāparajanma ca

śarīrād yadi tajjanma prasaṅgaḥ pūrvavad bhavet /
cittāccet tata evāstu janma dehāntarasya ca

tasmānna hetuvaikalyāt sarveṣāmantyacetasām /
asandhirīdṛśaṃ tena śeṣavat sādhanaṃ matam

abhyāsena viśeṣe 'pi laṅghanodakatāpavat /
svabhāvātikramo mā bhūditi ced āhitaḥ sa cet

punaryatnamapekṣeta yadi syāccāsthitāśrayaḥ /
viśeṣo naiva vardheta svabhāvaśca na tādṛśaḥ

tatropayuktaśaktīnāṃ viśeṣānuttarān prati /
sādhanānāmasāmārthyānnityaṃ cānāśrayasthiteḥ

viśeṣasyāsvabhāvatvād vṛddhāvapyāhito yadā /
nāpekṣeta punaryatnaṃ yatno 'nyaḥ syād viśeṣakṛt

kāṣṭhapāradahemāderagnyāderiva cettasaḥ /
abhyāsajāḥ pravarttante svarasena kṛpādayaḥ

tasmāt sa teṣāmutpannaḥ svabhāvo jāyate guṇaḥ /
taduttarottaro yatno viśeṣasya vidhāyakaḥ

yasmācca tulyajātīyapūrvabījapravṛddhayaḥ /
kṛpādibuddhayastāsāṃ satyabhyāse kutaḥ sthitiḥ

na caivaṃ laṅghanādeva laṅghanaṃ balayatnayoḥ /
taddhetvoḥ sthitaśaktitvāllaṅ ghanasya sthitātmatā

tasyādau dehavaiguṇyāt paścādvadavilaṅghanam /
śanairyatnena vaiguṇye niraste svabale sthitiḥ

kṛpā svabījaprabhavā svabījaprabhavairna cet /
vipakṣairbādhyate citte prayātyatyantasātmatām

tathā hi mūlamabhyāsaḥ pūrvaḥ pūrvaḥ parasya tu /
kṛpāvairāgyabodhādeścittadharmasya pāṭave

kṛpātmakatvamabhyāsād ghṛṇāvairāgyarāgavṛt /
niṣpannaḥ karuṇotkarṣaḥ paraduḥkhākṣameritaḥ

dayāvān duḥkhahānārthamupāyeṣvabhiyujyate /
parokṣopeyataddhetostadākhyānaṃ hi duṣkaram

yuktyāgamābhyāṃ vimṛśan duḥkhahetu parīkṣate /
tasyānityādirūpaṃ ca duḥkhasyaiva viśeṣaṇaiḥ

yatastathā sthite hetau nivṛttirne ti paśyati /
phalasya hetorhānārtha tadvipakṣaṃ parīkṣate

sādhyate tadvipakṣo 'po heto rūpāvabodhataḥ /
ātmātmīyagrahakṛtaḥ snehaḥ saṃskāragocaraḥ

heturvirodhi nairātmdarśanaṃ tasya bādhakam /
bahuśo bahudhopāyaṃ kālena bahunāsya ca

gacchantyabhyasyatastatra guṇadoṣāḥ prakāśatām /
buddheśca pāṭavāddhetorvāsanātaḥ prahīyate

parārthavṛttaiḥ khaḍgāderviśeṣo 'yaṃ mahāmuneḥ /
upāyābhyāsa evāyaṃ tādarthyācchāsanaṃ matam

niṣpatteḥ prathamaṃ bhāvāddheturuktamidaṃ dvayam /
hetoḥ prahāṇaṃ triguṇaṃ sugatatvamaniḥśrayāt

duḥkhasya śastaṃ nairātmyadṛṣṭeśca yuktito 'pi vā /
punarāvṛttirityuktau janmadoṣasamudbhavau

ātmadarśanabījasya hānādapunarāgamaḥ /
tad bhūtabhinnātmatayā śeṣamakleśanirjvaram

kāyavāgbuddhivaiguṇyaṃ mārgoktyapaṭutāpi vā /
aśeṣahānamabhyāsād uktyāderdoṣasaṃkṣayaḥ

netyeke vyatireko 'sya sandigdho vyabhicāryataḥ /
akṣayitvaṃ ca doṣāṇāṃ nityatvādanupāyataḥ

upāyasyāparijñānādapi vā parikalpayet /
hetumattvād viruddhasya hetorabhyāsataḥ kṣayāt

hetusvabhāvajñānena tajjñānamapi sādhyate /
tāyaḥ svadṛṣṭamārgoktiḥ vaiphalyād vakti nānṛtam

dayālutvāt parārthañca sarvārambhābhiyogataḥ /
tasmāt pramāṇam tāyo vā catuḥsatyaprakāśanam

duḥkhaṃ saṃsāriṇaḥ skandhāḥ rāgādeḥ pāṭavekṣaṇāt /
abhyāsānna yadṛcchāto 'hetorjanmavirodhataḥ

vyabhicārānna vātādidhirmaḥ prakṛtisaṅkarāt /
adoṣaścettadanyo 'pi dharmaḥ kiṃ tasya nekṣyate

na sarvadharmaḥ sarveṣāṃ samarāgaprasaṅgatā /
rūpādivadadoṣaścet tulyaṃ tatrāpi codanam

ādhipatyaṃ viśiṣṭānāṃ yadi tatra na karmaṇām /
viśeṣe 'pi ca doṣāṇāmaviśeṣād asiddhatā

na vikārād vikāreṇa sarveṣām na ca sarvajāḥ /
kāraṇe vardhamāne ca kāryahānirna yujyate

tāpādiṣviva rāgādervikāro 'poi sukhādijaḥ /
vaiṣamyajena duḥkhena rāgasyānudbhavo yadi

vācyaṃ kenodbhavaḥ sāmyānmadavṛddhiḥ smarastataḥ /
rāgī viṣamadoṣo 'pi dṛṣṭaḥ sāmye 'pi nāparaḥ

kṣayādasṛksru to 'pyanye naikastrīniyato madaḥ /
tenaikasyāṃ na tīvraḥ syād aṅga rūpādyapīti cet

na sarveṣāmanekāntānna cāpyaniyato bhavet /
aguṇagrāhiṇo 'pi syāt aṅgaṃ so 'pi guṇagrahaḥ

yadi sarvo guṇagrāhī syād hetoraviśeṣataḥ /
yadavastho mato rāgī na dveṣī syācca tādṛśaḥ

tayorasamarūpatvānniyamaścātra nekṣyate /
sajātivāsanābhedapratibaddhapravṛttayaḥ

yasya rāgādayastasya naite doṣāḥ prasaṅginaḥ /
etena bhūtadharmatvaṃ niṣiddham niḥśrayasya ca

niṣedhānna pṛthivyādiniḥśritā dhavalādayaḥ /
tadupādāyaśabdaśca hetvarthaḥ svāśrayeṇa ca

avinirbhāgavartitvād rūpāderāśrayo 'pi vā /
madādiśakteriva ced vinirbhāgaḥ na vastunaḥ

śaktirarthāntaraṃ vastu naśyennāśritāmāśraye /
tiṣṭhatyavikale yāti tattulyaṃ cenna bhedataḥ

bhūtacetanayoḥ bhinnapratibhāsāvabodhataḥ /
āvikārañca kāyasya tulyarūpaṃ bhavenmanaḥ

rūpādivat vikalpasya kaivārthaparatantratā /
anapekṣya yadā kāyaṃ vāsanābodhakāraṇam

jñānaṃ syāt kasyacit kiñcit kutaścit tena kiñcina /
avijñānasya vijñānānupādānācca sidhyati

vijñānaśaktisambandhādiṣṭaṃ cet sarvavastunaḥ /
etat sāṃkhyapaśoḥ ko 'nyaḥ salajjo vaktumīhate 167 //
adṛṣṭapūrvamastīti tṛṇāgre kariṇāṃ śatam /
yad rūpaṃ dṛśyatāṃ yātaṃ tad rūpaṃ prāṅ na dṛśyate

śatadhā viprakīrṇe 'pi hetau tad vidyate katham /
rāgādyaniyamo 'pūrvaprādurbhāve prasajyate

bhūtātmatānatikrāntaḥ sarvo rāgādimān yadi /
sarvaḥ samānarāgaḥ syād bhūtātiśayato na cet

bhūtānāṃ prāṇatābhede 'pyayaṃ bhedo yadāśrayaḥ /
tannirhrāsātiśayavat tadbhāvāt tāni hāpayet

na ced bhede 'pi rāgādihetutulyātmatākṣayaḥ /
sarvatra rāgaḥ sadṛśaḥ syāddhetossadṛśātmanaḥ

na hi gopratyayasyāsti samānātmabhuvaḥ kvacit /
tāratabhyaṃ pṛthivyādau prāṇitāderihāpi vā

auṣṇyasya tāratamye 'pi nānuṣṇo 'gniḥ kadācana /
tathehāpīti cennāgnerauṣṇyād bhedaniṣedhataḥ

tāratamyānubhavino yasyānyasya sato guṇāḥ /
te kvacit pratihanyante tadbhede dhavalādivat

rūpādivanna niyamasteṣāṃ bhūtāvibhāgataḥ /
tat tulyaṃ cenna rāgādeḥ sahotpattiprasaṅgataḥ

vikalpyaviṣayatvācca viṣayā na niyāmakāḥ /
sabhāgahetuvirahād rāgāderniyamo na vā

sarvadā sarvabuddhīnāṃ janma vā hetusannidheḥ /
kadācidupalambhāt tadadhru vaṃ doṣaniḥśrayāt

duḥkhaṃ hetuvaśatvācca na cātmā nāpyadhiṣṭhitam /
nākāraṇamadhiṣṭhātā nityaṃ vā kāraṇaṃ katham

tasmādanekamekasmādū bhinnakālaṃ na jāyate /
kāryānutpādato 'nyeṣu saṅgateṣvapi hetuṣu

hetvantarānumānaṃ syānnaitan nityeṣu vidyate /
kādācitkatayā siddhā duḥkhasyāsya sahetutā

nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetorbāhyānapekṣaṇāt /
taikṣṇyādīnāṃ yathā nāsti kāraṇaṃ kaṇṭakādiṣu

tathā kāraṇametat syād iti kecit pracakṣate /
satyeva yasmin yajjanma vikāre vāpi vikriyā

tat tasya kāraṇaṃ prāhustat teṣāmapi vidyate /
sparśasya rūpahetutvād darśane 'sti nimittatā

nityānāṃ pratiṣedhena neśvarādeśca sambhavaḥ /
asāmarthyādato heturbhavavāñchāparigrahaḥ

yasmād deśaviśeṣasya tatprāptyāśākṛto nṛṇām /
sā bhavecchāptyanāptīcchoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ

yato 'pi prāṇinaḥ kāmavibhavecche ca ta mate /
sarvatra cātmasnehasya hetutvāt sampravartate

asukhe sukhasaṃjñasya tasmāt tṛṣṇā bhavāśrayaḥ /
viraktajanmādṛṣṭerityācāryāḥ sampracakṣate

adeharāgādṛṣṭeśca dehād rāgasamudbhavaḥ /
nimittopagamādiṣṭamupādānaṃ tu vāryate

imāṃ tu yuktimanvicchan vādhate svamataṃ svayam /
janmanā sahabhāvaścet jātānāṃ rāgadarśanāt

sabhāgajāteḥ prāk siddhiḥ kāraṇatve 'pi noditam /
ajñānam uktā tṛṣṇaiva santānapreraṇād bhave

ānantaryācca karmāpi sati tasminnasambhavāt /
tadanātyantikaṃ hetoḥ pratibandhādisambhavāt

saṃsāritvādanirmokṣo neṣṭatvādaprasiddhitaḥ /
yāvaccātmani na premṇo hāniḥ sa paritasyati

tāvad duḥkhitamāropya na ca svastho 'vatiṣṭhate /
mithyādhyāropahānārtha yatno 'satyapi moktari

avasthā vītārāgāṇāṃ dayayā karmaṇāpi vā /
ākṣipte 'vinivṛttīṣṭeḥ sahakārikṣayādalam

nākṣeptumaparaṃ karma bhavatṛṣṇāvilaṅghinām /
duḥkhajñāne 'viruddhasya pūrvasaṃskāravāhinī

vastudharmo dayotpattirna sā satvānurodhinī /
ātmāntarasamāropad rāgo dharme 'tadātmake

duḥkhasantānasaṃsparśamātreṇaivaṃ dayodayaḥ /
mohaśca mūlaṃ doṣāṇāṃ sa ca sattvagraho vinā

tanādyahetau na dveṣo na doṣo 'taḥ kṛpā matā /
nāmuktiḥ pūrvasaṃskārakṣaye 'nyāpratisandhitaḥ

akṣīṇaśaktiḥ saṃskāro yeṣāṃ tiṣṭhanti te 'naghāḥ /
mandatvāt karuṇāyāśca na yatnaḥ sthāpane mahān

tiṣṭhantyeva parādhīnā yeṣāṃ tu mahatī kṛpā /
satkāyadṛṣṭervigamādādya evābhavo bhavet

mārge cet sahajāhānerna hānau vā bhavaḥ kutaḥ /
sukhī bhaveyaṃ duḥkhī vā mā bhūvamiti tṛṣyataḥ

yaivāhamiti dhīḥ saiva sahajaṃ sattvadarśanam /
na hyapaśyannahamiti kaścidātmani snihyati

na cātmani vinā premṇā sukhakāmo 'bhidhāvati /
duḥkhasyotpādahetutvaṃ bandho nityasya tat kutaḥ

aduḥkhotpādahetutvaṃ mokṣo nityasya tat kutaḥ /
anityatvena yo 'vācyaḥ sa heturna hi kasyacit

bandhamokṣāvapyavācye na yujyete kathañcana /
nityaṃ tamāhurvidvāṃso yaḥ svabhāvo na naśyati

tyaktvemāṃ hrepaṇīṃ dṛṣṭamato 'nityaḥ sa ucyatām /
ukto mārgaḥ tadabhyāsādāśrayaḥ parivartate

sātmye 'pi doṣabhāvaścenmārgavat nāvibhutvataḥ /
viṣayagrahaṇaṃ dharmo vijñānasya yathāsti saḥ

gṛhyate so 'sya janako vidyamānātmaneti ca /
eṣā prakṛtirasyāstannimittāntarataḥ skhalat

vyāvṛttau pratyayāpekṣamadṛḍhaṃ sarpabuddhivat /
prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ

tatprāgapyasamarthānāṃ paścācchaktiḥ kva tanmaye /
nālaṃ praroḍhumatyantaṃ syandinyāmagnivad bhuvi

bādhakotpattisāmarthyagarbhe śakto 'pi vastuni /
nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ

na bādhā yatnavattve 'pi buddhestatpakṣapātataḥ /
ātmagrahaikayonitvāt kāryakāraṇabhāvataḥ

rāgapratighayirbādhā bhede 'pi na parasparam /
mohāvirodhānmaitryādernātyantaṃ doṣanigrahaḥ

tanmūlāśca malāḥ sarve sa ca satkāyadarśanam /
vidyāyāḥ pratipakṣatvāccaittatvenopalabdhitaḥ

mithyopalabdhirajñānaṃ yukteścānyadayuktimat /
vyākhyeyo 'tra virodho yaḥ tadvirodhācca tanmayaiḥ

virodhaḥ śūnyatādṛṣṭeḥ satvadoṣaiḥ prasidhyati /
nākṣayaḥ prāṇidharmatvād rūpādivadasiddhitaḥ

sambandhe pratipakṣasya tyāgasyādarśanādapi /
na kāṭhinyavadutpattiḥ punardoṣavirodhinaḥ /
sātmatvenānapāyatvāt anekāntācca bhasmavat

yaḥ paśyatyātmānaṃ tatrāsyāhamiti śāśvataḥ snehaḥ /
snehāt sukheṣu tṛṣyati tṛṣṇā doṣāṃstiraskurute

guṇadarśī paritṛṣyan mameti tatsādhanānyupādatte /
tenātmābhiniveśo yāvat tāvat sa saṃsāre

ātmani sati parasaṃjñā svaparavibhāgāt parigrahadveṣau /
anayoḥ sampratibaddhāḥ sarve doṣāḥ prajāyante

niyamenātmani snihyaṃstadīye na virajyate

na cāstyātmani nirdoṣe snehāpagamakāraṇam /
snehaḥ sadoṣa iti cet tataḥ kiṃ tasya varjanam

adūṣite 'sya viṣaye na śakyaṃ tasya vajanam /
prahāṇiticchadveṣāderguṇadoṣānubandhinaḥ

tayoradṛṣṭirviṣaye na tu bāhyeṣu yaḥ kramaḥ /
na hi snehaguṇāt snehaḥ kintvarthaguṇadarśanāt

kāraṇe 'vikale tasmin kārya kena nirvāryate /
kā vā sadoṣatā dṛṣṭā snehe duḥkhasamāśrayaḥ

tathāpi na virāgo 'tra svatvadṛṣṭeryathātmani /
na tairvinā duḥkhaheturātmā cet te 'pi tādṛśāḥ

nirdoṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyānna dvayostataḥ /
duḥkhabhāvanayā syāccedahidaṣṭāṅgahānivat

ātmīyabuddhīhānyātra tyāgo na tu viparyaye /
upabhogāśrayatvena gṛhīteṣvandriyādiṣu

svatvadhīḥ kena vāryeta vairāgyaṃ tatra tat kutaḥ /
pratyakṣameva sarvasya keśādiṣu kalevarāt

cyuteṣu saghṛṇā buddhirjāyate 'nyeṣu saspṛhā /
samavāyādisambandhajanitā tatra hi svadhīḥ

sa tathaiveti sā doṣadṛṣṭāvapi na hīyate /
samavāyādyabhāve 'pi sarvatrāstyupakāritā

duḥkhopakārānna bhavedaṃgulyāmiva cet svadhīḥ /
na h yekāntena tad duḥkhaṃ bhūyasā saviṣānnavat

viśiṣṭasukhasaṅgāt syāt tadvirudve virāgitā /
kiñcit parityajet saukhyaṃ viśiṣṭasukhatṛṣṇayā

nairātmye tu yathālābhamātmasnehāt pravartate /
alābhe mattakāsinyā dṛṣṭā tiryakṣu kāmitā

yasyātmā vallabhastasya sa nāśaṃ kathamicchiti /
nivṛttasarvānubhavavyavahāraguṇāśrayam

icchet prema katham premṇaḥ prakṛtirna hi tādṛśī /
sarvathātmagrahaḥ snehamātmani draḍhayatyalam

ātmīyasnehabījaṃ tu tadavasthaṃ vyavasthitam /
yatne 'pyātmīyavairāgyaṃ guṇaleśasamāśrayāt

vṛttimān pratibadhnāti taddoṣān saṃvṛṇoti ca /
ātmanyapi virāgaścedidānīṃ yo virajyate

tyajatyasau yathātmānaṃ vyarthāto duḥkhabhāvanā /
duḥkhabhāvanayāpyeṣa duḥkhameva vibhāvayet

pratyakṣaṃ pūrvamapi tat tathāpi na virāgavān /
yadyapyekatra doṣeṇa tatkṣaṇaṃ calitā matiḥ

virakto naiva tatrāpi kāmīva vanitāntare /
tyājyopādeyabhede hi saktiryaivaikabhāvinī

sā bījaṃ sarvasaktīnāṃ paryāyeṇa samudbhave /
nirdoṣaviṣayaḥ sneho nirdoṣaḥ sādhanāni ca

etāvadeva ca jagat kvedānīṃ sa virajyate /
sadoṣatāpi cet tasya tatrātmanyapi sā samā

tatrāviraktastaddoṣe kvedānīṃ sa virajyate /
guṇadarśanasambhūtaṃ snehaṃ bādhitadoṣadṛk

sa cendriyādau na tvevaṃ bālāderapi sambhavāt /
doṣavatyapi sadbhāvāt abhāvād guṇavatyapi

anyatrātmīyatāyāṃ vāpyatītādau vihānitaḥ /
tata eva ca nātmīyabuddherapi guṇekṣaṇam

kāraṇam hīyate sāpi tasmānnāguṇadarśanāt /
api cāsadguṇāropaḥ snehāt tatra hi dṛśyate

tasmāt tatkāraṇābādhī bidhistaṃ bādhate katham /
parāparaprārthanāto vināśotpādabuddhitaḥ

indriyādau pṛthagbhūtamātmānaṃ vetyayaṃ janaḥ /
tasmānnaikatvadṛṣṭyāpi snehaḥ snihyan sa ātmani

upalambhāntaraṅ geṣu prakṛtyaivānurajyate /
pratyutpannāt tu yo duḥkhānnirvedo dveṣa īdṛśaḥ

na vairāgyam tadāpyasya sneho 'vasthāntareṣaṇāt /
dveṣasya duḥkhayonitvāt sa tāvanmātrasaṃsthitiḥ

tasmin nivṛtte prakṛtiṃ svāmeva bhajate punaḥ /
audāsīnyaṃ tu sarvatra tyāgopādānahānitaḥ

vāsīcandanakalpānāṃ vairāgyaṃ nāma kathyate /
saṃskāraduḥkhatāṃ matvā kathitā duḥkhabhāvanā

sā ca naḥ pratyayotpattiḥ sā nairātmyadṛgāśrayaḥ /
muktistu śūnyatādṛṣṭestadarthāḥ śeṣabhāvanāḥ

anityāt prāha tenaiva duḥkhaṃ duḥkhānnirātmatām /
aviraktaśca tṛṣṇāvān sarvārambhasamāśritaḥ

so 'muktaḥ kleśakarmabhyāṃ saṃsārī nāma tādṛśaḥ /
ātmīyameva yo necched bhoktāpyasya na vidyate

ātmāpi na tadā tasya kriyābhogau hi lakṣaṇam /
tasmādanādisantānatulyajātīyabījikām

utkhātamūlāṃ kuruta sattvadṛṣṭiṃ mumukṣavaḥ /
āgamasya tathābhāvanibandhanamapaśyatām

muktimāgamamātreṇa vadanna paritoṣakṛt /
nālaṃ vījādisaṃsiddho vidhiḥ puṃsāmajanmane

tailābhyaṅgāgnidāhāderapi muktiprasaṅgataḥ /
prāg gurorlāghavāt paścānna pāpaharaṇaṃ kṛtam

mā bhūd gauravamevāsya na pāpaṃ gurvamūrttitaḥ /
mithyājñānatadudbhūtatarṣasañcetanāvaśāt

hīnasthānagatirjanma tatastacchinna jāyate /
tayoreva hi sāmarthya jātau tanmātrabhāvataḥ

te cetane svayaṃ karmetyakhaṇḍaṃ janmakāraṇaṃ /
gatipratītyoḥ karaṇānyāśrayāstānyadṛṣṭataḥ

adṛṣṭanāśādagatiḥ tatsaṃskāro na cetanā /
sāmarthya karaṇotpatterbhāvābhāvānuvṛttitaḥ

dṛṣṭaṃ buddherna cānyasya santi tāni nayanti kim /
dhāraṇapreraṇakṣobhanirodhāścetanāvaśāḥ

na syusteṣāmasāmarthye tasya dīkṣādyanantaram /
atha buddhestadābhāvānna syuḥ sandhīyate malaiḥ

buddhasteṣāmasāmarthye jīvato 'pi syurakṣamāḥ /
nirhrāsātiśayāt puṣṭau pratipakṣasvapakṣayoḥ

doṣāḥ svabījasantānā dīkṣite 'pyanivāritāḥ /
nityasya nirapekṣatvāt kramotpattirvirudhyate

kriyāyāmakriyāyāñca kriyayoḥ sadṛśātmanaḥ /
aikyañca hetuphalayorvyatirekastatastayoḥ

kṛrtṛ bhoktṛtvahāniḥ syāt sāmarthya ca na sidhyati /
anyasmaraṇabhogādiprasaṅgāśca na bādhakāḥ

asmṛteḥ kasyacit tena hyanubhūteḥ smṛtodbhavaḥ /
sthiraṃ sukhaṃ mamāhaṃ cetyādisatyacatuṣṭaye

abhūtān ṣoḍaśākārān āropya paritṛṣyati /
tatraiva tadviruddhārthatattvākārānurodhinī

hanti sānucarāṃ tṛṣṇāṃ samyagdṛṣṭiḥ subhāvitā /
trihetornodbhavaḥ karmadehayoḥ sthitayorapi

ekābhāvād vinā bījaṃ nāṃkurasyeva sambhavaḥ /
asambhavād vipakṣasya na hāniḥ karmadehayo

aśakyatvācca tṛṣṇāyāṃ sthitāyāṃ punarudbhavāt /
dvayakṣayārtha yatne ca vyarthaḥ karmakṣaye śramaḥ

phalavaicitryadṛṣṭeśca śaktibhedo 'numīyate /
karmaṇāṃ tāpasaṃkleśāt naikarūpāt tataḥ kṣayaḥ

phalaṃ kathañcit tajjanyamalpaṃ syānna vijātimat /
athāpi tapasaḥ śaktyā śaktisaṅkarasaṃkṣayaiḥ

kleśāt kutaściddhīyetāśeṣamakleśaleśataḥ /
yadīṣṭamaparaṃ kleśāt tat tapaḥ kleśa eva cet

tat karmaphalamityasmānna śakteḥ saṅkarādikam /
utpatsudoṣanirghātād ye 'pi doṣavirodhinaḥ

tajje karmaṇi śaktāḥ syuḥ kṛtihāniḥ kathaṃ bhavet /
doṣā na karmaṇo duṣṭaḥ karoti na viparyayāt

mithyāvikalpena vinā nābhilāṣaḥ sukhādapi /
tāyat tatvasthirāśeṣaviśeṣajñābasādhanam

bodhārthatvād gameḥ bāhyaśaikṣāśaikṣādhikastataḥ /
parārthajñānaghaṭanaṃ tasmāt tacchāsanaṃ tataḥ

dayāparārthatantratvam siddhārthasyāvirāmataḥ /
dayayā śreya ācaṣṭe jñānāt satyaṃ sasādhanam

taccabhiyogavān vaktuṃ yatastasmāt pramāṇatā /
upadeśatathābhāvastutistadupadeśataḥ

pramāṇatattvasiddh yartham anumāne 'pyavāraṇāt /
prayogadarśanād vāsya yat kiñcidudayātmakam

nirodhadharmakaṃ sarva tad ityādāvanekadhā /
anumānāśrayo liṅgamavinābhāvalakṣaṇam /
vyāptipradarśanāddhetoḥ sādhyenoktañca tat sphuṭam