પ્રમાણવાર્ત્તિક · અધ્યાય 2

દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ
પ્રત્યક્ષમ્
માનં દ્વિવિધં વિષયદ્વૈ વિધ્યાત્ શક્ત્યશક્તિતઃ ।
અથંક્રિયાયામ્ કેશાદિર્નાર્થો ઽનર્થાધિમોક્ષતઃ

સદૃશાસદૃશત્વાચ્ચ વિષયાવિષયત્વતઃ ।
શબ્દસ્યાન્યનિમિત્તાનાં ભાવે ધીસદસત્ત્વતઃ

અર્થક્રિયાસમર્થ યત્ તદત્ર પરમાર્થસત્ ।
અન્યત્ સંવૃતૈસત્ પ્રોક્તમ્ તે સ્વસામાન્યલક્ષણે

અશક્તં સર્વમિતિ ચેદ્ બીજાદેરઙ્કુરાદિષુ ।
દૃષ્ટા શક્તિઃ મતા સા ચેત્ સંવૃત્યા અસ્તુ યથા તથા

સાસ્તિ સર્વત્ર ચેદ્ બુદ્ધેર્નાન્વયવ્યતિરેકયોઃ ।
સામાન્યલક્ષણે ઽદૃષ્ટેઃ ચક્ષૂરૂપાદિબુદ્ધિવત્

એતેન સમયાભોગાદ્યન્તરઙ્ગાનુરોધતઃ ।
ઘટોત્ક્ષેપણસમાન્યસંખ્યાદિષુ ધિયો ગતાઃ

કેશાદયો ન સામાન્યમનર્થાભિનિવેશતઃ ।
જ્ઞેયત્વેન ગ્રહાદ્ દોષો નભાવેષુ પ્રસજ્યતે

તેષામપિ તથાભાવે ઽપ્રતિષેધાત્ સ્fઉટાભતા ।
જ્ઞાનરૂપતયાર્થત્વાત્ કેશાદીતિ મતિઃ પુનઃ

સામાન્યવિષયા કેશપ્રતિભાસમનર્થકમ્ ।
જ્ઞાનરૂપતયાર્થત્વે સામાન્યે ચેત્ પ્રસજ્યતે

તથેષ્ટત્વાદદોષઃ અર્થરૂપત્વેન સમાનતા ।
સર્વત્ર સમરૂપત્વાત્ તદ્વ્યાવૃત્તિસમાશ્રયાત્

ન તદ્ વસ્ત્વભિદ્યેયત્વાત્ સાફલ્યાદક્ષસંહતેઃ ।
નામાદિવચને વસ્તૃશ્રોતૃવાચ્યાનુબન્ધિનિ

અસમ્બન્ધિનિ નામાદાવર્થે સ્યાસપ્રવર્ત્તનમ્ ।
સારૂપ્યાદ્ ભ્રાન્તિતો વૃત્તિરર્થેચેત્ સ્યાન્ન સર્વદા

દેશભ્રાન્તિશ્ચ ન જ્ઞાને તુલ્યમુત્પત્તિતો ધિયઃ ।
તથાવિધાયા અન્યત્ર તત્રાનુપસમાદ્ ધિયઃ

બાહ્યાર્થપ્રતિભાસાયા ઉપાયે વાપ્રમાણતા ।
વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્ય વ્યતિરેકાપ્રસિદ્ધિતઃ

સર્વજ્ઞાનાર્થવત્વાચ્ચેત્ સ્વપ્નાદાવન્યથેક્ષણાત્ ।
અયુક્તમ્ ન ચ સંસ્કારાન્નીલાદિપ્રતિભાસતઃ

નીલાદ્યપ્રતિઘાતાન્ન જ્ઞાનં તદ્ યોગ્યદેશકૈઃ ।
અજ્ઞાતસ્ય સ્વયં જ્ઞાનાત્ નામાદ્યેતેન વર્ણિતમ્

સૈવેષ્ટાર્થવતી કેન ચક્ષુરાદિમતિઃ સ્મૃતા ।
અર્થસામર્થ્યદૃષ્તેશ્ચેદન્યત્ પ્રાપ્તમનર્થકમ્

પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદસમ્બન્ધે ઽપ્યર્થસમ્બન્ધવદ્ યદિ ।
અતીતાનાગતં વાચ્યં ન સ્યાદર્થેન તત્ક્ષયાત્

સામાન્યગ્રહણાચ્છબ્દાદપ્રસઙ્ગો મતો યદિ ।
તન્ન કેવલસામાન્યાગ્રહણાદ્ ગ્રહણે ઽપિ વા

અતત્સમાનતાવ્યક્તી તેન નિત્યોપલમ્ભનમ્ ।
નિત્યત્વાચ્ચ યદિ વ્યક્તિર્વ્યક્તેઃ પ્રત્યક્ષતાં પ્રતિ

આત્મનિ જ્ઞાનજનને યચ્છક્તં શક્તમેવ તત્ ।
અથાશક્તં કદાચિચ્ચેદશક્તં સર્વદૈવ તત્

તસ્ય શક્તિરશક્તિર્વા યા સ્વભાવેન સંસ્થિતા ।
નિત્યત્વાદપિ કિં તસ્ય કસ્તાં ક્ષપયિતું ક્ષમઃ

તચ્ચ સામાન્યવિજ્ઞાનમનુરુન્ધન્ વિભાવ્યતે ।
નીલાદ્યાકારલેશો યઃ સ તસ્મિન્ કેન નિર્મિતઃ

પ્રત્યક્ષપ્રત્યયાર્થત્વાન્નાક્ષાણાં વ્યર્થતેતિ ચેત્ ।
સૈવૈકરૂપાચ્છબ્દાદેર્ભિન્નાભાસા મતિઃ કુતઃ

ન જાતિર્જાતિમદ્વ્યક્તિરૂપં યેનાપરાશ્રયમ્ ।
સિદ્ધમ્ પૃથક્ ચેત્ કાર્યત્વં હ્યપેક્ષેત્યભિધીયતે

નિષ્પત્તેરપરાધીનમપિ કાર્ય સ્વહેતુતઃ ।
સમ્બધ્યતે કલ્પનયા કિમકાર્ય કથઞ્ચન

અન્યત્વે તદસમ્બદ્ધં સિદ્ધાતો નિઃસ્વભાવતા ।
જાતિપ્રસઙ્ગો ઽભાવસ્ય ન અપેક્ષાભાવતસ્તયોઃ

તસ્માદરૂપા રૂપાણાં નાશ્રયેણોપકલ્પિતા ।
તદ્વિશેષાવગાહાર્થૈર્જાતિઃ શબ્દૈઃ પ્રકાશ્યતે

તસ્યાં રૂપાવભાસો યસ્તત્ત્વેનાર્થસ્ય વા ગ્રહઃ ।
ભ્રાન્તિઃ સાનાદિકાલીનદર્શનાભ્યાસનિર્મિતા

અર્થાનાં યચ્ચ સામાન્યમન્યવ્યાવૃત્તિલક્ષણમ્ ।
યન્નિષ્ઠાસ્ત ઇમે શબ્દા ન રૂપં તસ્ય કિઞ્ચન

સામાન્યબુદ્ધૌ સામાન્યેનારૂપાયામવીક્ષણાત્ ।
અર્થભ્રાન્તિરપીષ્યેત સામાન્યં સાપિ અભિપ્લવાત્

અર્થરૂપતયા તત્ત્વેનાભાવાચ્ચ ન રૂપિણી ।
નિઃસ્વભાવતયાવાચ્યં કુતશ્ચિદ્ વચનાન્મતમ્

યદિ વસ્તુનિ વસ્તૂનામવાચ્યત્વં કથઞ્ચન ।
નૈવ વાચ્યમુપાદાનભેદાદ્ ભેદોપચારતઃ

અતીતાનાગતે ઽપ્યર્થે સામાન્યવિનિવન્ધનાઃ ।
શ્રુતયો નિવિશન્તે સદસદ્ધર્મઃ કથં ભવેત્

ઉપચારાત્ તદિષ્ટં ચેદ્ વર્ત્તમાનઘટસ્ય કા ।
પ્રત્યાસત્તિરભાવેન યા પટાદૌ ન વિદ્યતે

બુદ્ધેરસ્ખલિતા વૃત્તિર્મુખ્યારોપિતયોઃ સદા ।
સિંહે માણવકે તદ્વદ્ ઘોષણાપ્યસ્તિ લૌકિકી

યત્ર રૂઢ્યાસદર્થો ઽપિ જનૈઃ શબ્દો નિવેશિતઃ ।
સ મુખ્યસ્તત્ર તત્સામ્યાદૂ ગૌણો ઽન્યત્ર સ્ખલદ્ગતિઃ

યથા ભાવે ઽપ્યભાવાખ્યાં યથાકલ્પનમેવ વા ।
કુર્યાદશક્તે શક્તે વા પ્રધાનાદિશ્રુતિં જનઃ

શબ્દોભ્યો યાદૃશી બુદ્ધિર્નષ્ટે ઽનષ્ટે ઽપિ દૃશ્યતે ।
તાદૃશ્યેવ સદર્થાનાં નૈતચ્છ્રોત્રાદિચેતસામ્

સામાન્યમાત્રગ્રહણાત્ સામાન્યં ચેતસોર્દ્ધયોઃ ।
તસ્યાપિ કેવલસ્ય પ્રાગ્ ગ્રહણં વિનિવારિતમ્

પરસ્પરવિશિષ્ટાનામવિશિષ્ટં કથં ભવેત્ ।
તથા દ્વિરૂપતાયાં વા તદ્ વસ્ત્વેકં કથં ભવેત્

તાભ્યાં તદન્યદેવ સ્યાદ્ યદિ રૂપં સમં તયોઃ ।
તયોરિતિ ન સમ્બન્ધો વ્યાવૃત્તિસ્તુ ન દુષ્યતિ

તસ્માત્ સમાનતૈવાસ્મિન્ સામાન્તે ઽવસ્તુલક્ષણમ્ ।
કાર્ય ચેત્ તદનેકં સ્યાન્નશ્ચરં ચ ન તન્મતમ્

વસ્તુમાત્રાનુબન્ધિત્વાદ્ વિનાશસ્ય ન નિત્યતા ।
અસમ્બન્ધશ્ચ જાતીનામકાર્યત્વાદરૂપતા

યચ્ચ વસ્તુબલાજ્જ્ઞાનં જાયતે તસપેક્ષતે ।
ન સંકેત સ સામાન્યબુદ્ધુષ્વેતદ્ વિભાવ્યતે

યાપ્યભેદાનુગા બુદ્ધિઃ કાચિદ્ વસ્તુદ્વયેક્ષણે ।
સંકેતેન વિના સાર્થપ્રત્યાસત્તિનિબન્ધના

પ્રત્યસસત્તિર્વિના જાત્યા યથેષ્તા ચક્ષુરાદિષુ ।
જ્ઞાનકાર્યેષુ જાતિર્વા યથાન્વેતિ વિભાગતઃ

કર્થાઞ્ચદપિ વિજ્ઞાને તદ્રુપાનવભાસતઃ ।
યદિ નામેન્દ્રિયાણાં સ્યાદ્ દ્રષ્ટા ભાસેત તદ્વપુઃ

રૂપવત્વાત્ ન જાતીનાં કેવલાનામદર્શનાત્ ।
વ્યક્તિગ્રહે ચ તચ્છબ્દરુપાદન્યન્ન દૃશ્યતે

જ્ઞાનમાત્રાર્થકરણે ઽપ્યયોગ્યમત એવ તત્ ।
તદયોગ્યતયારૂપં તદ્ધ્યવસ્તુષુ લક્ષણમ્

પ્રમાણ્
યથોક્તવિપરીતં યત્ તત્ સ્વલક્ષણમિષ્યતે ।
સામાન્યં ત્રિવિધમ્ તચ્ચ ભાવાભાવોભયાશ્રયાત્

યદિ ભાવાશ્રયં જ્ઞાનં ભાવે ભાવાનુબન્ધતઃ ।
નોક્તોત્તરત્વાદ્ દૃષ્ટત્વાદ્ અતીતાદિષુ ચાન્યથા

ભાવધર્મત્વહાનિશ્ચેત્ ભાવગ્રહણપૂર્વકમ્ ।
તજ્જ્ઞાનમિત્યદોષો ઽયમ્ મેયં ત્વેકં સ્વલક્ષરણમ્

તસ્માદર્થક્રિયાસિદ્ધેઃ સદસત્તાવિચારણાત્ ।
તસ્ય સ્વપરરૂપાભ્યાં ગતેર્મેયદ્વયં મતમ્

અયથાભિનિવેશેન દ્વિતીયા ભ્રાન્તિરિષ્યતે ।
ગતિશ્ચેત્ પરરૂપેણ ન ચ ભ્રાન્તેઃ પ્રમાણતા

અભિપ્રાયાવિસંવાદાદપિ ભ્રાન્તેઃ પ્રમાણતા ।
ગતિરપ્યન્યથા દૃષ્ટા પક્ષશ્ચાયં કૃતોત્તરઃ

મણિપ્રદીપપ્રભયોર્મણિબુદ્ધ્યાભિધાવતોઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાવિશેષે ઽપિ વિશેષો ઽર્થક્રિયાં પ્રતિ

યથા તથાયથાર્થત્વે ઽપ્યનુમાનતદાભયોઃ ।
અર્થક્રિયાનુરોધેન પ્રમાણત્વં વ્યયસ્થિતમ્

બુદ્ધિર્યત્રાર્થસામર્થ્યાદન્વયવ્યતિરેકિણી ।
તસ્ય સ્વતબ્ત્રં ગ્રહણમતો ઽન્યદ્ વસ્ત્વતીન્દ્રિયમ્

તસ્યાદૃષ્ટાત્મરૂપસ્ય ગતેરન્યો ઽર્થ આશ્રયઃ ।
તદાશ્રયેણ સમ્બન્ધી યદિ સ્યાદ્ ગમકસ્તદા

ગમકાનુગસામાન્યરૂપેણૈવ તદા ગતિઃ ।
તસ્માત્ સર્વઃ પરોક્ષો ઽર્થો વિશેષેણ ન ગમ્યતે

યા ચ સમ્બન્ધિનો ધર્માદ્ ભૂતિર્ધર્મિણિ જ્ઞાયતે ।
સાનુમાનં પરોક્ષાણામેકાન્તેનૈવ સાધનમ્

ન પ્રત્યક્ષરપરિક્ષાભ્યાં મેયસ્યાન્યસ્ય સમ્ભવઃ ।
તસ્માત્ પ્રમેયદ્વિત્વેન પ્રમાણદ્વિત્વમિષ્યતે

ત્ર્યેકસંખ્યાનિરાસો વા પ્રમેયદ્વયસર્શનાત્ ।
એકમેવાપ્રમેયત્વાદસતશ્ચેન્મતં ચ નઃ

અનેકાન્તો ઽપ્રમેયત્વે ઽસદ્ભાવસ્ય નિશ્ચયઃ ।
તન્નિશ્ચ્યપ્રમારણં વા દ્વિતીયમ્ નાક્ષજા મતિઃ

અભાવે ઽર્થબલાજ્જાતેરર્થશક્ત્યનપેક્ષણે ।
વ્યવધાનાદિભાવે ઽપિ જાયેતેન્દ્રિયજા મતિઃ

અભાવે વિનિવૃત્તિશ્ચેત્ પ્રત્યક્ષસ્યૈવ નિશ્ચયઃ ।
વિરુદ્ધં સૈવ વા લિઙ્ગમન્વયવ્યતિરેકિણી

શિદ્ધં ચ પરચૈતન્યપ્રતિપત્તેઃ પ્રમાદ્વયમ્ ।
વ્યવહારાદૌ પ્રવૃત્તશ્ચ સિદ્ધસ્તદ્ભાવનિશ્ચઃ

પ્રમાણમવિસંવાદાત્ તત્ ક્વચિદ્ વ્યભિચારતઃ ।
નાશ્વાસ ઇતિ ચેલ્લિઙ્ગદુર્દૃષ્ટિરેતદીદૃશમ્

યતઃ કદાચિત્ સિદ્ધાસ્ય પ્રતીતિર્વસ્તુનઃ ક્વચિત્ ।
તદ્વશ્ય તતો જાતં તત્સ્વભાવો ઽપિ વા ભવેત્

સ્વનિમિત્તાત્ સ્વભાવાદ્ વા વિના નાર્થસ્ય સમ્ભવઃ ।
યચ્ચ રૂપં તયોર્દૃષ્ટં તદેવાન્યત્ર લક્ષણમ્

સ્વભાવે સ્વનિમિત્તે વા દૃશ્યે દર્શનહેતુષુ ।
અન્યેષુ સત્સ્વદૃશ્યે ચ સત્ત વા તદ્વતઃ કથમ્

અપ્રામાણ્યે ચ સામાન્યબુદ્ધેસ્તલ્લોપ આગતઃ ।
પ્રેત્યભાવવદ્ અક્ષૈસ્તત્ પર્યાયેણ પ્રતીયતે

તચ્ચ નેન્દ્રિયશક્ત્યાદાવક્ષબુદ્ધેરસમ્ભવાત્ ।
અભાવપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ બુદ્ધેર્જન્માનિત્તિકમ્

સ્વલક્ષણે ચ પ્રત્યક્ષમવિકલ્પતયા વિના ।
વિકલ્પેન ન સામાન્યગ્રહસ્તસ્મિસ્તતો ઽનુમા

પ્રમેયનિયમે વર્ણાનિત્યતા ન પ્રતીયતે ।
પ્રમાણમન્યત્ તદ્બુદ્ધુર્વિના લિઙ્ગેન સમ્ભવાત્

વિશેષદૃષ્ટે લિઙ્ગસ્ય સમ્બન્ધસ્યાપ્રસિદ્ધિતઃ ।
તત્ પ્રમાણાન્તરં મેયબહુત્વાદ્ બહુતાપિ વા

પ્રમાણાનામનેકસ્ય વૃત્તેરેકત્ર વા તથા ।
વિશેષદદૃષ્ટેરેકત્રિસંખ્યાપોહો ન વા ભવેત્

વિષયાનિયમાદન્યપ્રમેયસ્ય ચ સમ્ભવાત્ ।
યોજનાદ્ વર્ણસામાન્યે નાયં દોષઃ પ્રસજ્યતે

નાવસ્તુરૂપં તસ્યૈવ તથા સિદ્ધેઃ પ્રસાધનાત્ ।
અન્યત્ર નાન્યસિદ્ધિશ્ચેન્ન તસ્યૈવ પ્રસિદ્ધિતઃ

યો હિ ભાવો યથાભૂતો સ તદૃગ્લિઙ્ ગચેતસઃ ।
હેતુસ્તજ્જા તથાભૂતે તસ્માદ્ વસ્તુનિ લિઙિગધીઃ

લિઙ્ગલિઙ્ગિધિયોરેવં પારમ્પર્યેણ વસ્તુનિ ।
પ્રતિવબ્ધાત્ તદાભાસશૂન્યયોરપ્યવઞ્ચનમ્

તદ્રી પાધ્યવસાયાચ્ચ તયોસ્તદ્રૂપશૂન્યયોઃ ।
તદ્રૂપાવઞ્ચકત્વે ઽપિ કૃતા ભ્રાન્તિવ્યવસ્થિતિઃ

તસ્માદ્ વસ્તુનિ બોદ્ધવ્યે વ્યાપકં વ્યાપ્યચેતસઃ ।
નિમિત્તં તત્સ્વભાવો વા કારણમ્ તચ્ચ તદ્ધિયઃ

પ્રતિષેધસ્તુ સર્વત્ર સાધ્યતે ઽનુપલમ્ભતઃ ।
સિદ્ધિં પ્રમાણૈર્વદતામર્થાદેવ વિપર્યયાત્

દૃષ્ટા વિરિદ્ધધર્મોક્તિસ્તસ્ય તત્કારણસ્ય વા ।
નિષેધે યાપિ તસ્યૈવ સાપ્રમાણત્વસૂચના

અન્યથૈકસ્ય ધર્મસ્ય સ્વભાવોક્ત્યા પરસ્ય તત્ ।
નાસ્તિત્વં કેન ગમ્યેત વિરોધાચ્ચેદ્ અસાવપિ

સિદ્ધઃ કેનાસહસ્થાનાદિતિ ચેત્ તત્ કુતો મતમ્ ।
દૃશ્યસ્ય દર્શનાભાવાહિતિ ચેત્ સાપ્રમાણતા

તસ્માત્ સ્વશબ્દેનોક્તાપિ સાભાવસ્ય પ્રસાધિકા ।
યસ્યાપ્રમાણં સાવાચ્યો નિષેધસ્તેન સર્વથા

એતેન તદ્વિરુદ્ધાર્થકાર્યોક્તિરુપવર્ણતા ।
પ્રયોગઃ કેવલં ભિન્નઃ સર્વત્રાર્થો ન ભિદ્યતે

વિરુદ્ધં તચ્ચ સોપાયમવિધાયાપિધાય ચ ।
પ્રમાણોક્તિર્નિષેધે યા ન સામ્નાયાનુસારિણી

ઉક્ત્યાદેઃ સર્વવિત્પ્રેત્યભાવાદિપ્રતિષેધવત્ ।
અતીન્દ્રિયાણામર્થાનાં વિરોધસ્યાપ્રસિદ્ધિતઃ

બાધ્યવાધકભાવઃ કઃ સ્યાતાં યદ્યુક્તિસંવિદૌ ।
તાદૃશો ઽનુપલબ્ધેશ્ચેદ્ ઉચ્યતાં સૈવ સાધનમ્

અનિશ્ચકરં પ્રોક્તમીદૃક્ ચાનુપલમ્ભનમ્ ।
તન્નાત્યન્તપરોક્ષેષુ સદસત્તાવિનિશ્ચયૌ

ભિન્નો ઽભિન્નો ઽપિ વા ધર્મઃ સ વિરુદ્ધઃ પ્રયુજ્જતે ।
યથાગ્નિરહિમે સાધ્યે સત્તા વા જન્મબાધની

યથા વસ્ત્વેવ વસ્તૂનાં સાધને સાધનં મતમ્ ।
તથા વસ્ત્વેવ વસ્તૂનાં સ્વનિવૃત્તૌ નિવર્ત્તકમ્

એતેન કલ્પનાન્યસ્તો યત્ર ક્વચન સમ્ભવાત્ ।
ધર્મઃ પક્ષસપક્ષાન્યતરત્વાદિરપોદિતઃ

તત્રાપિ વ્યાપકો ધર્મો નિવૃત્તેર્ગમકો મતઃ ।
વ્યાપકસ્વનિવૃત્તિશ્ચેત્ પરિચ્છિન્ના કથઞ્ચન

યદપ્રમાણતાભાવે લિઙ્ગં તસ્યૈવ કથ્યતે ।
તદત્યન્તવિમૂઢાર્થમ્ આગોપાલમસંવૃતેઃ

એતાવન્નિશ્ચયફલમભાવે ઽનુપલમ્ભનમ્ ।
તચ્ચ હેતૌ સ્વભાવે વા દૃશ્યે દૃશ્યતા મતે

અનુમાનાદનિત્યાદેર્ગ્રહણે ઽયં ક્રમો મતઃ ।
પ્રામાણ્યમેવ નાન્યત્ર ગૃહીતઘણાન્મતમ્

નાન્યાસ્યાનિત્યતા ભાવાત્ પૂર્વ સિદ્ધઃ સ ચેનિદ્રિયાત્ ।
નાનેકરૂપો વાચ્યો ઽસૌ વાચ્યો ધર્મો વિકલ્પજઃ

સામાન્યાશ્રયસંસિદ્ધૌ સામાન્યં સિદ્ધમેવ તત્ ।
તદસિદ્ધૌ તથાસ્યૈવ હ્યનુમાનં પ્રવર્તતે

ક્વચિત્ તદપરિજ્ઞાનં સદૃશાપરસમ્ભવાત્ ।
ભ્રાન્તેરપશ્યતો ભેદં માયાગોલકભેદવત્

તથા હ્યલિઙ્ગમાબાલમસંશ્લિષ્ટોત્તરોદયમ્ ।
પશ્યન્ પરિચ્છિનત્ત્યેવ દીપાદિ નાશિનં જનઃ

ભાવસ્વભાવભૂતાયામપિ શક્તૌ ફલે દૃશઃ ।
અનાનન્તર્યતો મોહો વિનિશ્ચેતુરપાટવાત્

તસ્યવ વિનિવૃત્ત્યર્થમનુમાનોપવર્ણનમ્ ।
વ્યસ્યન્તીક્ષણાદેવ સર્વાકારાન્ મહાધિયઃ

વ્યાવૃત્તે સર્વતસ્તસ્મિન્ વ્યાવૃત્તિવિનિવ્બન્ધનાઃ ।
બુદ્ધયો ઽર્થે પ્રવર્ત્તન્તે ભિન્ને ભિન્નાશ્રયા ઇવ

યથાચોદનમાખ્યાશ્ચ સો ઽસતિ ભ્રાન્તિકારણે ।
પ્રતિભાઃ પ્રતિસન્ધત્તે સ્વાનુરૂપાઃ સ્વભાવતઃ

સિદ્ધો ઽત્રાપ્યથવા ધ્વંસો લિઙ્ગાદનુપલમ્ભનાત્ ।
પ્રાગ્ભૂત્વા હ્યભવન્ ભાવો ઽનિત્ય ઇત્યભિધીયતે

યસ્યોભયાન્તવ્યવધિસત્તાસમ્બન્ધવા ચિની ।
અનિત્યતાશ્રુતિસ્તેન તાવન્તાવિતિ કૌ સ્મૃતૌ

પ્રાક્પશ્ચાદપ્યભાવશ્ચેત્ સ એવાનિત્યતા ન કિમ્ ।
ષષ્ઠયાદ્યયોગાદિતિ ચેદૂ અન્તયોઃ સ કથં ભવેત્

સત્તાસમ્બન્ધયોર્ધ્રૌવ્યાદન્તાભ્યાં ન વિશેષણમ્ ।
અવિશેષણમેવ સ્યાદન્તૌ ચેત્ કાર્યકારણે

અસમ્બન્ધાન્ન ભાવસ્ય પ્રાગભાવં સ વાઞ્છતિ ।
તદુપાધિસમાખ્યાને તે ઽપ્યસ્ય ચ ન સિધ્યતઃ

સત્તા સ્વકારણાશ્લેષકરણાત્ કારણં કિલ ।
સા સત્તા સ ચ સમ્બન્ધો નિત્યૌ કાર્યમથેહ કિમ્

યસ્યાભાવઃ ક્રિયેતાસૌ ન ભાવઃ પ્રાગભાવવાન્ ।
સમ્બન્ધાનભ્યુપગમાન્નિત્યં વિશ્વમિદં તતઃ

તસ્માદનર્થાસ્કન્દિન્યો ઽભિન્નાર્થાભિમતેષ્વપિ ।
શબ્દેષુ વાચ્યભેદિન્યો વ્યતિરેકાસ્પદં ધિયઃ

વિશેષપ્રત્યભિજ્ઞાનં ન પ્રતિક્ષણભેદતઃ ।
ન વા વિશેષવિષયં દૄષ્ટસામ્યેન તદ્ગ્રહાત્

નિદર્શનં તદેવેતિ સામાન્યાગ્રહણં યદિ ।
નિદર્શનત્વાત્ સિદ્ધસ્ય પ્રમાણેનાસ્ય કિં પુનઃ

વિસ્મૃતત્વાદદોષશ્ચેત્ તત એવાનિદર્શનમ્ ।
દૃષ્ટે તદ્ભાવસિદ્ધિશ્ચેત્ પ્રમાણાદ્ અન્યવસ્તુનિ

તત્ત્વારોપે વિપર્યાસસ્તત્સિદ્ધેરપ્રમાણતા ।
પ્રત્યક્ષેતરયોરૈક્યાદેકસિદ્ધિર્દ્વયોરપિ

સન્ધીયમાનં ચાન્યેન વ્યવસાયં સ્મૃતિં વિદુઃ ।
તલ્લિઙ્ગાપેક્ષણાન્નો ચેત્ સ્મૃતિર્ન વ્યભિચારતઃ

પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષેણૈવ સિધ્યતિ ।
પ્રત્યાત્મવેદ્યઃ સર્વેષાં વિકલ્પો નામસંશ્રયઃ

સંહૃત્ય સર્વતાશ્ચિન્તાં સ્તિમિતેનાન્તરાત્મના ।
સ્થિતો ઽપિ ચક્ષુષા રૂપમીક્ષતે સાક્ષજા મતિઃ

પુનર્વિકલ્પયન્ કિઞ્ચિદાસીન્મે કલ્પનેદૃશી ।
વેત્તિ ચેતિ ન પૂર્વોક્તાવસ્થાયામિન્દ્રિયાદ્ ગતૌ

એકત્ર દૃષ્ટૌ ભેદો હિ ક્વચિન્નાન્યત્ર દૃશ્યતે ।
ન તસ્માદ્ ભિન્નમસ્ત્યન્યત્ સામાન્યં બુદ્ધ્યભેદતઃ

તસ્માદ્ વિશેષવિષયા સર્વૈ વેન્દ્રિયજા મતિઃ ।
ન વિશેષેષુ શબ્દાનાં પ્રવૃત્તાવસ્તિ સમ્ભવઃ

અનન્વયાદ્ વિશેષાણાં સઙ્કેતસ્યાપ્રવૃત્તિતઃ ।
વિષયો યશ્ચ શબ્દાનાં સંયોજ્યેત સ એવ તૈઃ

અસ્યેદમિતિ સમ્બન્ધે યાવર્થૌ પ્રતિભાસિનૌ ।
તયોરેવ હિ સમ્બન્ધો ન તદેન્દ્રિયગોચરઃ

વિશદપ્રતિભાસસ્ય તદાર્થસ્યાવિભાવનાત્ ।
વિજ્ઞાનાભાસભેદો હિ પદાર્થાનાં વિશેષકઃ

ચક્ષુષાર્થાવભાસે ઽપિ યં પરો ઽસ્યેતિ શંસતિ ।
સ એવ યોજ્યતે શબ્દૈર્ન ખલ્વિન્દ્રિયગોચરઃ

અવ્યાપૃતેન્દ્રિયસ્યાન્યવાઙ્ માત્રેણાવિભાવનાત્ ।
ન ચાનુદિતસમ્બન્ધઃ સ્વયં જ્ઞાનપ્રસઙ્ગતઃ

મનસો યુગપદ્વૃત્તેઃ સવિકલ્પાવિકલ્પયોઃ ।
વિમૂઢો લઘુવૃત્તેર્વા તયોરૈક્યં વ્યવસ્યતિ

વિકલ્પવ્યવધાનેન વિચ્છિન્નં દર્શનં ભવેત્ ।
ઇતિ ચેદ્ ભિન્નજાતીયવિકલ્પે ઽન્યસ્ય વા કથમ્

અલાતદૃષ્ટિવદ્ ભાવપક્ષશ્ચેદ્ બલવાન્ મતઃ ।
અન્યત્રાપિ સમાનં તદ્ વર્ણયોર્વા સકૃચ્છુતિઃ

સકૃત્ સઙ્ગતસર્વાર્થેષ્વિન્દ્રિયેષ્વિહ સત્સ્વપિ ।
પઞ્ચભિર્વ્યવધાને ઽપિ ભાત્યવ્યવહિતેવ યા

સા મતિર્મામપર્યન્તક્ષણિકજ્ઞાનમિશ્રણાત્ ।
વિચ્છિન્નાભેતિ તચ્ચિત્રં તસ્માત્ સન્તુ સકૃદ્ધિયઃ

પ્રતિભાસાવિશેષશ્ચ સાન્તરાનન્તરે કથમ્ ।
શુદ્ધે મનોવિકલ્પે ચ ન ક્રમગ્રહણં ભવેત્

યો ઽગ્રહઃ સઙ્ગતે ઽપ્યર્થે ક્વચિદાસક્તચેતસઃ ।
સક્ત્યાન્યોત્પત્તિવૈગુણ્યાચ્ચોદ્યં વૈ તદ્ દ્વયોરપિ

શીઘ્રવૃત્તેરલાતાદેરન્વયપ્રતિઘાતિની ।
ચક્રભ્રાન્તિં દૃગાધત્તે ન દૃશાં ઘટનેન સા

કેચિદિન્દ્રિયજત્વાદેર્બાલધીવદકલ્પનામ્ ।
આહુર્બાલાવિકલ્પે ચ હેતું સંકેતમન્દતામ્

તેષાં પ્રત્યક્ષમેવ સ્યાદ્ બાલાનામવિકલ્પનાત્ ।
સંકેતોપાયવિગમાત્ પશ્ચાદપિ ભવેન્ન સઃ

મનો વ્યુત્પન્નસંકેતમસ્તિ તેન સ ચેન્મતઃ ।
એવમિન્દ્રિયજે ઽપિ સ્યાદ્ શેષવચ્ચેદમીદૃશમ્

યદેવ સાધનં બાલે તદેવાત્રાપિ કથ્યતામ્ ।
સામ્યાદક્ષધિયામુક્તમનેનાનુભવાદિકમ્

વિશેષણં વિશેષ્યઞ્ચ સમ્બન્ધં લૌકિકીં સ્થિતિમ્ ।
ગૃહીત્વા સઙ્કલયયૈતત્ તથા પ્રત્યેતિ નાન્યથા

યથા દણ્ડિનિ જાત્યાદેર્વિવેકેનાનિરૂપણાત્ ।
તદ્વતા યોજના નાસ્તિ કલ્પનાપ્યત્ર નાસ્ત્યતઃ

યદપ્યન્વયિ વિજ્ઞાનં શબ્દવ્યક્ત્યવભાસિ તત્ ।
વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યં ગોત્વં હિ વર્ણ્યતે

સમાનત્વે ઽપિ તસ્યૈવ નેઅણં નેત્રગોચરે ।
પ્રતિભાસદ્વયાભાવાત્ બુદ્ધેર્ભેદશ્ચ દુર્લભઃ

સમવાયાગ્રહાદક્ષૈઃ સમ્બન્ધાદર્શનં સ્થિતમ્ ।
પટસ્તન્તુષ્વિહેત્યાદિશબ્દાશ્ચેમે સ્વયં કૃતાઃ

શૃઙ્ગં ગવીતિ લોકે સ્યાત્ શૃંગે ગૌરિત્યલૌકિકમ્ ।
ગવાખ્યપરિશિષ્ટાઙ્ગવિચ્છેદાનુપલમ્ભનાત્

તૈસ્તન્તુભિરિયં શાટીત્યુત્તરં કાર્યમુચ્યતે ।
તન્તુસંસ્કારસમ્ભૂતં નૈકકાલં કથઞ્ચન

કારણારોપતઃ કશ્ચિદ્ એકાપોદ્ધારારો ઽપિ વા ।
તન્ત્વાખ્યાં વર્તયેત્ કાર્યે દર્શયન્ નાશ્રયં શ્રુતેઃ

ઉપકાર્યોપકારિત્વં વિચ્છેદાદ્ દૃષ્ટિરેવ વા ।
મુખ્યં યદસ્ખલજ્જ્ઞાનમાદિસંકેતગોચરઃ

અનુમાનં ચ જાત્યાદૌ વસ્તુનો નાસ્તિ ભેદિનિ ।
સર્વત્ર વ્યપદેશો હિ દણ્ડાદેર્નાપિ સાંવૃતાત્

વસ્તુપ્રાસાદમાલાદિશબ્દાશ્ચાન્યાનપેક્ષિણઃ ।
ગેહો યદ્યપિ સંયોગસ્તન્માલા કિન્નુ તદ્ ભવેત્

જાતિશ્ચેદ્ ગેહ એકાપિ માલેત્યુચ્યેત વૃક્ષવત્ ।
માલાબહુત્વે તચ્છબ્દઃ કથં જાતેરજાતિતઃ

માલાદૌ ચ મહત્ત્વાદિરિષ્ટો યશ્ચૌપચારિકઃ ।
મુખ્યાવિશિષ્ટવિજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વાન્નૌપચારિકઃ ॥ પ્રમાણવ્_2.157
અનન્યહેતુતા તુલ્યા સા મુખ્યાભિમતેષ્વપિ ।
પદાર્થશબ્દઃ કં હેતુમન્યં ષટ્સુ સમીક્ષતે

યો યથા રૂઢિતઃ સિદ્ધસ્તત્સામ્યાદ્ યસ્તથોચ્યતે ।
મુખ્યો ગૌણશ્ચ ભાવેષ્વપ્યભાવસ્યોપચારતઃ

સંકેતાન્વયિની રૂઢિર્વક્તુરિચ્છાન્વયી ચ સઃ ।
ક્રિયતે વ્યવહારાર્થ છન્દઃશબ્દાંશનામવત્

વસ્તુધર્મતયૈવાર્થાસ્તાદૃગ્વિજ્ઞાનકારણમ્ ।
ભેદે ઽપિ યત્ર તજ્જ્ઞાનં તાંસ્તથા પ્રતિપદ્યતે

જ્ઞાનાન્યપિ તથા ભેદે ભેદપ્રત્યવમર્શને ।
ઇત્યતત્કાર્યવિશ્લેષસ્યાન્બ્વયો નૈકવસ્તુનઃ

વસ્તૂનાં વિદ્યતે તસ્માત્ તન્નિષ્ઠા વસ્તુનિ શ્રુતિઃ ।
બહ્યશક્તિવ્યવચ્છેદનિષ્ઠાભાવે ઽપિ તચ્છ્રુતિઃ

વિકલ્પપ્રતિબિમ્બેષુ તન્નિષ્ઠેષુ નિબધ્યતે ।
તતો ઽન્યાપોહનિષ્ઠત્વાદુક્તાન્યાપોહકૃત્ શ્રુતિઃ

વ્યતિરેકીવ યજ્જ્ઞાને ભાત્યર્થપ્રતિબિમ્બકમ્ ।
શબ્દાત્ તદપિ નાર્થાત્મા ભ્રાન્તિઃ સા વાસનોદ્ભવા

તસ્યાભિધાને શ્રુતિભિરર્થે કોં ઽશો ઽવગમ્યતે ।
તસ્યાગતો ચ સંકેતક્રિયા વ્યર્થા તદર્થિકા

શબ્દો ઽર્થાંશં કમાહેતિ તત્રાન્યાપોહ ઉચ્યતે ।
આકારઃ સ ચ નાર્થે ઽસ્તિ તં વદન્નર્થભાક્ કથમ્

શબ્દસ્યાન્વયિનઃ કાર્યમર્થેનાન્વયિના સ ચ ।
અનન્વયી ધિયો ઽભેદાદ્ દર્શનાભ્યાસનિર્મિતઃ

તદ્રૂપારોપગત્યાન્યવ્યાવૃત્તાધિગતેઃ પુનઃ ।
શબ્દાર્થો ઽર્થઃ સ એવેતિ વચને ન વિરુધ્યતે

મિથ્યાવભાસિનો વૈતે પ્રત્યયાઃ શબ્દનિર્મિતાઃ ।
અનુયાન્તીમમર્થાશમિતિ ચાપોહકૃત્ શ્રુતિઃ

તસ્માત્ સંકેતકાલે ઽપિ નિર્દિષ્ટાર્થેન સંયુતઃ ।
સ્વપ્રતીતિફલેનાન્યાપોહઃ સમ્બધ્યતે શ્રુતૌ

અન્યત્રાદૃષ્ટ્યપેક્ષત્વાત્ ક્વચિત્તદ્દૃષ્ટ્યપેક્ષણાત્ ।
શ્રુતૌ સમ્બધ્યતે ઽપોહો નૈતદ્ વસ્તુનિ યુજ્યતે

તસ્માદ્ જાત્યાદિતદ્યોગા નાર્થે તેષુ ચ ન શ્રુતિઃ ।
સંયુજ્યતે ઽન્યવ્યાવૃત્તૌ શબ્દાનામેવ યોજનાત્

સંકેતસ્મરણોપાયં દૃષ્ટસંકલનાત્મકમ્ ।
પૂર્વાપરપરામર્શશૂન્યે તચ્ચાક્ષુષે કથમ્

અન્યત્રગતચિત્તો ઽપિ ચક્ષુષા રૂપમીક્ષતે ।
તત્સંકેતાગ્રહસ્તત્ર સ્પષ્ટસ્તજ્જા ચ કલ્પના

જાયન્તે કલ્પનાસ્તત્ર યત્ર શબ્દો નિવેશિતઃ ।
તેનેચ્છાતઃ પ્રવર્ત્તેરન્ નેક્ષેરન્ બાહ્યામક્ષજાઃ

રૂપં રૂપમિતીક્ષેત તદ્ધિયં કિમિતીક્ષતે ।
અસ્તિ ચાનુભવસ્તસ્યાઃ સો ઽવિકલ્પઃ કથં ભવેત્

તયૈવાનુભવે દૃષ્ટં ન વિઉકલ્પદ્વયં સકૃત્ ।
એતેન તુલ્યકાલાન્યવિજ્ઞાનાનુભવો ગતઃ

સ્મૃતિર્ભવેદતીતે ચ સાગૃહીતે કથં ભવેત્ ।
સ્યાચ્ચાન્યધીપરિચ્છેદાભિન્નરૂપા સ્વબુદ્ધિધીઃ

અતીતમપદૃષ્ટાબ્તમલિઙ્ગઞ્ચાર્થવેદનમ્ ।
સિદ્ધં તત્કેન તસ્મિન્ હિ ન પ્રત્યક્ષં ન લૈઙ્ગિકમ્

તત્સ્વરૂપાવભાસિન્યા બુદ્ધયાનન્તરયા યદિ ।
રૂપાદિરિવ ગૃહ્યેત ન સ્યાત્ તત્પૂર્વધીગ્રહઃ

સો ઽવિકલ્પઃ સ્વવિષયો વિજ્ઞાનાનુભવો યથા ।
અશક્યસમયં તદ્વદન્યદપ્યવિકલ્પકમ્

સામાન્યવાચિનઃ શબ્દાસ્તદેકાર્થા ચ કલ્પના ।
અભાવે નિર્વિકલ્પસ્ય વિશેષાધિગમઃ કથમ્

અસ્તિ ચેન્નિર્વિકલ્પં ચ કિઞ્ચિત્ તત્તુલ્યહેતુકમ્ ।
સર્વ તથૈવ હેતોર્હિ ભેદાદ્ ભેદઃ ફલાત્મનામ્

અનપેક્ષિતબાહ્યાર્થા યોજના સમયસ્મૃતેઃ ।
તથાનપેક્ષ્ય સમયં વસ્તુશક્ત્યૈવ નેત્રધીઃ

સંકેતસ્મરણાપેક્ષં રૂપં યદ્યક્ષચેતસિ ।
અનપેક્ષ્ય ન ચેચ્છક્તં સ્યાત્ સ્મૃતાવેવ લિંગવત્

તસ્યાસ્તત્સંગમોત્પત્તેરક્ષધીઃ સ્યાત્ સ્મૃતેર્ન વા ।
તતઃ કાલાન્તરે ઽપિ સ્યાત્ ક્વચિદ્ વ્યાક્ષેપસમ્ભવાત્

ક્રમેણોભયહેતુશ્ચેત્ પ્રાગેવ સ્યાદભેદતઃ ।
અન્યો ઽક્ષબુદ્ધિહેતુશ્ચેત્ સ્મૃતિસ્તત્રાપ્યનર્થિકા

યથાસમિતાસિદ્ધ્યર્થમિષ્યતે સમયસ્મૃતિઃ ।
ભેદશ્ચાસમિતો ગ્રાહ્યઃ સ્મૃતિસ્તત્ર કિમર્થિકા

સામાન્યમાત્રગ્રહણે ભેદાપેક્ષા ન યુજ્યતે ।
તસ્માચ્ચક્ષુશ્ચ રૂપં ચ પ્રતીત્યોદેતિ નેત્રધીઃ

સાક્ષાચ્ચ જ્ઞાનજનને સમર્થો વિષયો ઽક્ષવત્ ।
અથ કસ્માદ્ દ્વયાધીનજન્મ તત્ તેન નોચ્યતે

સમીક્ષ્ય ગમકત્વં હિ વ્યપદેશો નિયુજ્યતે ।
તચ્ચાક્ષવ્યપદેશે ઽસ્તિ તદ્ધર્મશ્ચ નિયોજ્યતામ્

તતો લિંગસ્વભાવો ઽત્ર વ્યપદેશે નિયોજ્યતામ્ ।
નિવર્ત્તતે વ્યાપકસ્ય સ્વભાવસ્ય નિવૃત્તિતઃ

સઞ્ચિતઃ સમુદાયઃ સ સામાન્યં તત્ર ચાક્ષધીઃ ।
સામાન્યબુદ્ધુશ્ચાવશ્યં વિકલ્પેનાનુબદ્દ્યતે

અર્થાન્તરાભિસમ્બન્ધાજ્જાયન્તે યે ઽણવો ઽપરે ।
ઉક્તાસ્તે સઞ્ચિતાસ્તે હિ નિમિત્તં જ્ઞાનજન્મનઃ

અણૂ નાં સ વિશેષશ્ચ નાન્તરેણાપરનણીન્ ।
તદેકાનિયમજ્જ્ઞાનમુક્તં સામાન્યગોચરમ્

અથૈકાયતનત્વે ઽપિ નાનેકં દૃશ્યતે સકૃત્ ।
સકૃદ્ગ્રહાવભાસઃ કિ વિયુક્તેષુ તિલાદિષુ

પ્રયુક્તં લાઘવઞ્ચાત્ર તેષ્વેવ ક્રમપાતિષુ ।
કિં નાક્રમગ્રહસ્તુલ્યકાલાઃ સર્વાશ્ય બુદ્ધયઃ

કાશ્ચિત્ તાસ્વક્રમાભાસાઃ ક્રમવત્યો ઽપરાશ્ચ કિમ્ ।
સર્વાર્થગ્રહણે તસ્માસક્રમો ઽયં પ્રસજ્યતે

નૈ કં ચિત્રપતંગાદિ રૂપં વા દૃશ્યતે કથમ્ ।
ચિત્રં તદેકામિતિ ચેદિદં ચિત્રતરં તતઃ

નૈકસ્વભાવં ચિત્રં હિ મણિરૂપં યથૈવ તત્ ।
નીલાદિપ્રતિભાસશ્ચ તુલ્યશ્ચિત્રપટાદિષુ

તત્રાવયવરૂપં ચેત્ કેવલં દૃશ્યતે તથા ।
નીલાદીનિ નિરસ્યાન્યચ્ચિત્રં ચિત્રં યદીક્ષસે

તુલ્યાર્થાકારકાલત્વેનોપલક્ષિતયર્દ્વયોઃ ।
નાનાર્થા ક્રમવત્યેકા કિમેકાર્થાક્રમાપરા

વૈશ્વરૂપ્યાદ્ ધિયામેવ ભાવાનાં વિશ્વરૂપતા ।
તચ્ચેદનઙ્ગ કેનેયં સિદ્ધા ભેદવ્યવસ્થિતિઃ

વિજાતીનામનારમ્ભાદાલેખ્યાદૌ ન ચિત્રધીઃ ।
અરૂપત્વાન્ન સંયોગશ્ચિત્રો ભક્તેશ્ચ નાશ્રયઃ

પ્રત્યેકમવિચિત્રત્વાદ્ ગૃહીતેષુ ક્રમેણ ચ ।
ન ચિત્રધીસઙ્કલનમનેકસ્યૈકયાગ્રહાત્

નાનાર્થૈકા ભવેત્ તસ્માત્ સિદ્ધાતો ઽપ્યવિકલ્પિકા ।
વિકલ્પયન્નેકમર્થ યતો ઽન્યદપિ પશ્યતિ

ચિત્રાવભાસેષ્વથષુ યદ્યેકત્વં ન યુજ્યતે ।
સૈવ તાવત્ કથં બુદ્ધિરેકા ચિત્રાવભાસિની

ઇદં વસ્તુબલાયાતં યદ્ વદન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
યથા યથાર્થાશ્ચિન્ત્યન્તે વિશીર્યન્તે તથા તથા

કિં સ્યાત્ સા ચિત્રતૈકસ્યામ્ ન સ્યાત્ તસ્યાં મતાવપિ ।
યદીદં સ્વયમર્થાનાં રોચતે તત્ર કે વયમ્

તસ્માન્નાર્થેષુ ન જ્ઞાને સ્થૂલાભાસસ્તદાત્મનઃ ।
એકત્ર પ્રતિષિદ્ધિત્વાદ્ બહુષ્વપિ ન સમ્ભવઃ

પરિચ્છેદો ઽન્તરન્યો ઽયં ભાગો બહિરિવ સ્થિતઃ ।
જ્ઞાનસ્યાભેદિનૌ ભિન્નૌ પ્રતિભાસો હ્ યુપપ્લવઃ

તત્રૈકસ્યાપ્યભાવેન દ્વયમપ્યવહીયતે ।
તસ્માત્ તદેવ તસ્યાપિ તત્ત્વં યા દ્વયશૂન્યતા

તદ્ભેદાશ્રયિણી ચેયં ભાવાનાં ભેદસંસ્થિતિઃ ।
તદુપલ્પવભાવે ચ તેષાં ભેદો ઽપ્યુપપ્લવઃ

ન ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારબાહ્યમસ્તિ ચ લક્ષણમ્ ।
અતો લક્ષણશૂન્યત્વાન્નિઃસ્વભાવાઃ પ્રકાશિતાઃ

વ્યાપારોપધિકં સર્વ સ્કન્ધાદીનાં વિશેષતઃ ।
લક્ષણં સ ચ તત્ત્વં ન તેનાપ્યેતે વિલક્ષણાઃ

યથાસ્વમ્પ્રત્યયાપેક્ષાદવિદ્યોપપ્લુતાત્મનામ્ ।
વિજ્ઞપ્તિર્વિતથાકારા જાયતે તિમિરદિવત્

અસંવિદિતતત્વા ચ સા સર્વાપરદર્શનૈઃ ।
અસમ્ભવાદ્ વિના તેષાં ગ્રાહ્યગ્રાહકવિપ્લવૈઃ

તદુપેક્ષિતતત્ત્વાર્થૈઃ કૃત્વા ગજનિમીલનમ્ ।
કેવલં લોકબુદ્ધ્યૈવ બાહ્યચિન્તા પ્રતન્યતે

નીલાદિશ્ચિત્રવિજ્ઞાને જ્ઞાનોપાધિરનન્યભાક્ ।
અશક્યદર્શનઃ તં હિ પતત્યર્થે વિવેચયન્

યદ્ યથા ભાસતે જ્ઞાનં તત્ તથૈવ પ્રકાશતે ।
ઇતિ નામૈકભાવઃ સ્યાચ્ચિત્રાકારસ્ય ચેતસિ

પટાદિરૂપસ્યૈકત્વે તથા સ્યાદવિવેકિતા ।
વિવેકીનિ નિરસ્યાન્યદા વિવેકિ ચ નેક્ષતે

કો વા વિરોધો બહવઃ સઞ્જાતાતિશયાઃ પૃથક્ ।
ભવેયુઃ કારણં બુદ્ધેર્યદિ નાત્મેન્દ્રિયાદિવત્

હેતુભાવાદ્ ઋતે નાન્યા ગ્રાહ્યતા નામ કાચન ।
તત્ર બુદ્ધિર્યદાકારા તસ્યાસ્તદ્ ગ્રાહ્યમુચ્યતે

કથં વાવયવી ગ્રાહ્યા સકૃત્ સ્વાવયવૈઃ સહ ।
ન હિ ગોપ્રત્યયો દૃષ્ટઃ સાસ્નાદીનામદર્શને

ગુણપ્રધાનાધિગમઃ સહાપ્યભિમતો યદિ ।
સમ્પૂર્ણાઙ્ગો ન ગૃહ્યેત સકૃન્નાપિ ગુણાદિમાન્

વિવક્ષાપરતન્ત્રત્વાદ્ વિશેષણવિશેષયયોઃ ।
યદ્ઙ્ગભાવેનોપાત્તં તત્ તેનૈવ હિ ગૃહ્યતે

સ્વતો વસ્ત્વન્તરાભેદાદ્ ગુણાદેર્ભેદકસ્ય ચ ।
અગ્રહાદેકબુદ્ધિઃ સ્યાત્ પશ્યતો ઽપિ પરાપરમ્

ગુણાદિભેદગ્રણાન્નાનાત્વપ્રતિપદ્ યદિ ।
અસ્તુ નામ તથાપ્યેષાં ભવેત્ સમ્બન્ધિસઙ્કરઃ

શબ્દાદીનામનેકત્વાત્ સિદ્ધો ઽનેકગ્રહઃ સકૃત્ ।
સન્નિવેશગ્રહાયોગાદગ્રહે સન્નિવેશિનામ્

સર્વતો વિનિવૃત્તસ્ય વિનિવૃત્તિર્યતો યતઃ ।
તદ્ભેદોન્નીતભેદા સા ધર્મિણો ઽનેકરૂપતા

તે કલ્પિતા રૂપભેદાદ્ નિર્વિકલ્પસ્ય ચેતસઃ ।
ન વિચિત્રસ્ય ચિત્રાભાઃ કાદાચિત્કસ્ય ગોચરઃ

યદ્યપ્યસ્તિ સિતત્વાદિ યાદૃગિન્દ્રિયગોચરઃ ।
ન સો ઽભિધીયતે શબ્દૈર્જાનયો રૂપભેદતઃ

એકાર્થત્વે ઽપિ બુદ્ધીનાં નાનાશ્રયતયા સ ચેત્ ।
શ્રોત્રાદિચિત્તાનીદાનીં ભિન્નાર્થાનીતિ તત્ કુતઃ

જાતો નામાશ્રયોન્યો ઽન્યઃ ચેતસાં તસ્ય વસ્તુનઃ ।
એકસ્યૈવ કુતો રૂપં ભિન્નાકારાવભાસિ તત્

વૃત્તેર્દૃ શ્યપરામર્શેનાભિધાનવિકલ્પયોઃ ।
દર્શનાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ગવાદીનાં નિવારિતમ્

અન્વયાચ્ચાનુમાનં યદભિધાનવિકલ્પયોઃ ।
દૃશ્યે ગવાદૌ જાત્યાદેસ્તદપ્યેતેન દૂષિતમ્

દર્શનાન્યેવ ભિન્નાન્યપ્યેકાં કુર્વન્તિ કલ્પનામ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસંખ્યાતાં સ્વભાવેનેતિ વર્ણિતમ્

પૂર્વાનુભૂતગ્રહણે માનસસ્યાપ્રમાણતા ।
અદૃષ્ટગ્રહણે ઽન્ધાદેરપિ સ્યાદર્થદર્શનમ્

ક્ષણકત્વાદતીતસ્ય દર્શનસ્ય ન સમ્ભવઃ ।
વાચ્યમક્ષણિકત્વે સ્યાલ્લક્ષણં સવિશેષણમ્

નિષ્પાદિતક્રિયે કઞ્ચિદ્ વિશેષમસમાદધત્ ।
કર્મણ્યૈન્દ્રિયમન્યદ્ વા સાધનં કિમિતીષ્યતે

સકૃદ્ ભાવશ્ચ સર્વાસાં ધિયાં તદ્ભાવજન્મનામ્ ।
અન્યૈરકાર્યભેદસ્ય તદપેક્ષાવિરોધતઃ

તસ્માદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનાનન્તરપ્રત્યયોદ્ભવમ્ ।
મનો ઽન્યમેવ ગૃહ્ણાતિ વિષયં નાન્ધદૃક્ તતઃ

સ્વાર્થાન્વયાર્થાપેક્ષૈવ હેતુરિન્દ્રિયજા મતિઃ ।
તતો ઽન્યગ્રહણેસ્ય નિયતગ્રાહ્યતા મતા

તદતુલ્યક્રિયાકાલઃ કથં સ્વજ્ઞાનકાલિકઃ ।
સહકારી ભવેદર્થ ઇતિ ચેદક્ષચેતસઃ

અસતઃ પ્રાગસામર્થ્યાત્ પશ્ચાચ્ચાનુપયોગતઃ ।
પ્રાગ્ભાવઃ સર્વહેતૂનાં નાતિ ઽર્થ સ્વધિયા સહ

ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમિતિ ચેદ્ ગ્રાહ્યાતાં વિદુઃ ।
હેતુત્વમેવ યુક્તિજ્ઞા જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્

કાર્ય હ્યનેકહેતુત્વે ઽપ્યનુકુર્વદુદેતિ યત્ ।
તત્ તેનાપ્યત્ર તદ્રૂપં ગૃહીતમિતિ ચોચ્યતે

અશક્યસમયો હ્યાત્મા રાગાદીનામન્નન્યભાક્ ।
તેષામતઃ સ્વસંવિત્તિર્ન્નાભિજલ્પાનુષઙ્ગિણી

અવેદકાઃ પરસ્યાપિ તે સ્વરૂપં કથં વિદુઃ ।
એકાર્થાશ્રયિણા વેદ્યા વિજ્ઞાનેનેતિ કેચન

તદતદ્રૂ પિણો ભાવાસ્તદતદ્રૂ પહેતુજાઃ ।
તત્સુખાદિ કિમજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્

સાર્થે સતીન્દ્રિયે યોગ્યે યથાસ્વમપિ ચેતસિ ।
દૃષ્ટં જન્મ સુખાદીનાં તત્ તુલ્યં મનસામપિ

અસત્સુ સત્સુ ચૈતેષુ ન જન્માજન્મ વા ક્વચિત્ ।
દૃષ્ટં સુખાદેર્બુદ્ધેર્વા તત્ તતો નાન્યશ્ચ તે

સુખદુઃખાદિભેદશ્ચ તેસામેવ વિશેષતઃ ।
તસ્યા એવ યથા બુદ્ધેર્માન્દ્યપાટવસંશ્રયાઃ

યસ્યાર્થસ્ય નિપાતેન તે જાતા ધીસુખાદયઃ ।
મુલ્ત્વા તં પ્રતિપદ્યેત સુખાદીનેવ સા કથન્

અવિચ્છિન્ના ન ભાસેત તત્સંવિત્તિઃ ક્રમગ્રહે ।
તલ્લાઘવાચ્ચેત્ તત્તુલ્યમિત્યસંવેદનં ન કિમ્

ન ચૈકયા દ્વયજ્ઞાનં નિયમાદક્ષચેતસઃ ।
સુખાદ્યભાવે ઽપ્યર્થાચ્ચ જાતેસ્તચ્છક્ત્યસિદ્ધિતઃ

પૃથક્ પૃથક્ ચ સામર્થ્યે દ્વયોર્નીલાદિવત્ સુખમ્ ।
ગૃહ્યેત કેવલં તસ્ય તદ્ધેત્વર્થમગૃહ્ણતઃ

ન હિ સંવેદનં યુક્તમ્ અર્થેનૈવ સહ ગ્રહે ।
કિં સામર્થ્ય સુખાદીનાં નેષ્ટા ધીર્યત્ તદુદ્ભવા

વિનાર્થેન સુખાદીનાં વેદને ચક્ષુરાદિભિઃ ।
રૂપાદિઃ સ્ત્ર્યાદિભેદો ઽક્ષ્રણા ન ગૃહ્યેત કદાચન

ન હિ સત્યન્તરઙ્ગે ઽર્થે શક્તે ધીર્બાહ્યદર્શની ।
અર્થગ્રહે સુખાદીનાં તજ્જાનાં સ્યાદવેદનમ્

ધિયોર્યુ ગપદુત્પત્તૌ તત્તદ્વિષયસમ્ભવાત્ ।
સુખદુઃખવિદૌ સ્યાતાં સકૃદર્થસ્ય સમ્ભવે

સત્યાન્તરે ઽપ્યુપાદાને જ્ઞાને દુઃખાદિસમ્ભવઃ ।
નોપાદાનં વિરુદ્ધસ્ય તચ્ચૈકમિતિ ચેન્મતમ્

તદજ્ઞાનસ્ય વિજ્ઞાનં કેનોપાદાનકારણમ્ ।
આધિપત્યં તુ કુર્વીત તદ્વિરુદ્વે ઽપિ દૃશ્યતે

અક્ષ્રણોર્યથૈક આલોકો નક્તઞ્ચરતદન્યયોઃ ।
રૂપદર્શનવૈગુણ્યાવૈગુણ્યે કુરુતે સકૃત્

તસ્માત્ સુખાદયો ઽર્થાનાં સ્વસંક્રાન્તાવભાસિનામ્ ।
વેદકાઃ સ્વાત્મનશ્ચૈષામર્થેભ્યો જન્મ કેવલમ્

અર્થાત્મા સ્વાત્મભૂતો હિ તેષાં તૈરનુભૂયતે ।
તેનાર્થાનુભવખ્યાતિરાલમ્બસ્તુ તદાભતા

કશ્ચિદ્ બહિઃસ્થિતાનેવ સુખાદીનપ્રચેતનાન્ ।
ગ્રાહ્યાનાહ ન તસ્યાપિ સકૃદ્ યુક્તો દ્વયગ્રહઃ

સુખાદ્યભિન્નરૂપત્વાન્નીલાદેશ્ચેત્ સકૃદ્ ગ્રહઃ ।
ભિન્નાવભાસિનોર્ગ્રાહ્યં ચેતસોસ્તદભેદિ કિમ્

તસ્યાવિશેષે બાહ્યસ્ય ભાવનાતારતમ્યતઃ ।
તારતમ્યઞ્ચ બુદ્ધૌ સ્યાન્ન પ્રીતિપરિતાપયોઃ

સુખાદ્યાત્મતયા બુદ્ધેરપિ યદ્યવિરોધિતા ।
સ ઇદાનીં કથં બાહ્યાઃ સુખાદ્યાત્મેતિ ગમ્યતે

અગ્રાહ્યગ્રાહકત્વાચ્ચેદ્ ભિન્નજાતીયયોઃ પુમાન્ ।
અગ્રાહકઃ સ્યાત્ સર્વસ્ય તતો હીયેત ભોક્તૃતા

કાર્યકારણતાનેન પ્રત્યુક્તાકાર્યકારણે ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકતાભાવાદ્ ભાવે ઽન્યત્રાપિ સા ભવેત્

તસ્માત્ ત આન્તરા એવ સંવેદ્યત્વાચ્ચ ચેતનાઃ ।
સંવેદનં ન યદ્ રૂપં ન હિ તત્ તસ્ય વેદનમ્

અતત્સ્વભાવો ઽનુભવો બૈદ્ધાંસ્તાન્ સન્નવૈતિ ચેત્ ।
મુક્ત્વાધ્યક્ષસ્મૃતાકારાં સંવિતિં બુદ્ધિરત્ર કા

તાંસ્તાનર્થાનુપાદાય સુખદુઃખાદિવેદનમ્ ।
એકમાવિર્ભવદ્ દૃષ્ટં ન દૃષ્ટં ત્વન્યદન્તરા

સંસર્ગાદવિભાગશ્ચેદયોગોલકવહ્ નિવત્ ।
ભેદાભેદવ્યવસ્થૈવમુચ્છિન્ના સર્વવસ્તુષુ

અભિન્નવેદનસ્યૈક્યં યન્નૈવં તદ્ વિભેદવત્ ।
સિધ્યેદસાધનત્વે ઽસ્ય ન સિદ્ધં ભેદસાધનમ્

ભિન્નાભઃ સિતદુઃખાદિરભિન્નો ભુદ્ધિવેદને ।
અભિન્નાભે વિભિન્ને ચેદ્ ભેદાભેદૌ કિમાશ્રયૌ

તિરસ્કૃતાનાં પટુનાપ્યેકદાભેદદર્શનાત્ ।
પ્રવાહે વિત્તિભેદાનાં સિદ્ધા ભેદવ્યવસ્થિતિઃ

પ્રાગુક્તં યોગિનાં જ્ઞાનં તેષાં તદ્ ભાવનામયમ્ ।
વિધૂતકલ્પનાજાલં સ્પષ્ટમેવાવભાસતે

કામશોકભયોન્માદચૌરસ્વપ્નાદ્યુપપ્લુતાઃ ।
અભૂતાનપિ પશ્યન્તિ પુરતો ઽવસ્થિતાનિવ

ન વિકલ્પાનુબદ્ધસ્યાસ્તિ સ્યુટાર્થાવભાસિતા ।
સ્વપ્ને ઽપિ સ્મર્યતે સ્માર્ત ન ચ તત્ તાદૃગર્થવત્

અશુભા પૃથિવીકૃત્સ્નાદ્યભૂતમપિ વર્ણ્યતે ।
સ્પષ્ટાભં નિર્વિકલ્પઞ્ચ ભાવાનાબલનિર્મિતમ્

તસ્માદ્ ભૂતમભૂતં વા યદ્ યદેવાતિભાવ્યતે ।
ભાવનાપરિનિષ્પત્તૌ તત્ સ્fઉટાકલ્પધીફલમ્

તત્ર પ્રમાણં સંવાદિ યત્ પ્રાઙ્ નિર્ણીતવસ્તુવત્ ।
તદ્ ભાવાનાજં પ્રત્યક્ષમિષ્ટમ્ શેષા ઉપપ્લવાઃ

શબ્દાર્થગ્રાહિ યદ્ યત્ર તજ્જ્ઞાનં તત્ર કલ્પના ।
સ્વરૂપં ચ ન શબ્દાર્થસ્તત્રાધ્યક્ષમતો ઽખિલમ્

ત્રિવિધં કલ્પમાજ્ઞાનમાશ્રયોપપ્લવોદ્ભવમ્ ।
અવિકલ્પલમેકં ચ પ્રત્યક્ષાભં ચતુર્વિધમ્

અનક્ષજત્વસિદ્ધ્યર્થમુક્તે દ્વે ભ્રાન્તિદર્શનાત્ ।
સિદ્ધાનુમાદિવચનં સાધનાયૈવ પૂર્વયોઃ

સંકેતસંશ્રયાન્યાર્થસમારોપવિકલ્પે ।
ન પ્રત્યક્ષાનુવૃત્તિત્વાત્ કદાચિદ્ ભ્રાન્તિકારણમ્

યથૈવેયં પરોક્ષાર્થકલ્પના સ્મરણાત્મિકા ।
સમયાપેક્ષીણી નાર્થ પ્રત્યક્ષમધ્યવસ્યપિ

તથાનુભૂતસ્મરણમન્તરેણ ઘટાદિષુ ।
ન પ્રત્યયો ઽનુયંસ્તચ્ચ પ્રત્યક્ષાત્ પરિહીયતે

અપવાદશ્ચતુર્થો ઽત્ર તેનોક્તમુપઘાતજમ્ ।
કેવલં તત્ર તિમિરમુપઘાતોપલક્ષણમ્

માનસં તદપીત્યેકે તેષાં ગ્રન્થો વિરુધ્યતે ।
નીલદ્વિચન્દ્રાદિધિયાં હેતુરક્ષાણ્યપીત્યયમ્ 294 ॥
પારમ્પર્યેણ હેતુશ્ચેદિન્દ્રિયજ્ઞાનગોચરે ।
વિચાર્યમાણે પ્રસ્તાવો માનસસ્યેહ કીદૃશઃ

કિ વૈન્દ્રિયં યદક્ષાણાં ભાવાભાવાનુરોધિ ચેત્ ।
તત્ તુલ્યં વિક્રિયાવચ્ચેત્ સૈવેયં કિં નિષિધ્યતે

સર્પાદિભ્રાન્તિવચ્ચાસ્યાઃ સ્યાદક્ષવિકૃતાવપિ ।
નિવૃત્તિર્ન નિવર્તેત નિવૃત્તે ઽપ્યક્ષવિપ્લવે

કદાચિદન્યસન્તાને તથૈવાર્પ્યેત વાચકૈઃ ।
દૃષ્ટસ્મૃતિમપેક્ષેત ન ભાસેત પરિસ્fઉટમ્

સુપ્તસ્ય જાગ્રતો વાપિ યૈવ ધીઃ સ્ફુટભાસિની ।
સા નિર્વિકલ્પોભયથાપ્યન્યથૈવ વિકલ્પિકા

તસ્માત્ તસ્યાવિકલ્પે ઽપિ પ્રામાણ્યં પ્રતિષિધ્યતે ।
વિસંવાદાત્ તદર્થ ચ પ્રત્યક્ષાભં દ્વિધોદિતમ્

ક્રિયાસાધનમિત્યેવ સર્વ સર્વસ્ય કર્મણઃ ।
સાધનં ન હિ તસ્ય સાધનં યા ક્રિયા યતઃ

તત્રાનુભવમાત્રેણ જ્ઞાનસ્ય સદૃશાત્મનઃ ।
ભાવ્યં તેનાત્નમા યેન પ્રતિકર્મ વિભજ્યતે

અનાત્મભૂતો ભેદો ઽસ્ય વિદ્યમાનો ઽપિ હેતુષુ ।
ભિન્ને કર્મણ્યભિન્નસ્ય ન ભેદેન નિયામકઃ

તસ્માદ્ યતો ઽસ્યાત્મભેદાદસ્યાધિગતિરિત્યયમ્ ।
ક્રિયાયાઃ કર્મનિયમઃ સિદ્ધા સા તત્પ્રસાધના

અર્થેન ઘટયત્યેનાં ન હિ મુક્ત્વાર્થરૂપતામ્ ।
અન્યઃ સ્વભેદાજ્જ્ઞાનસ્ય ભેદકો ઽપિ કથઞ્ચન

તસ્માત્ પ્રમેયાધિગતેઃ સાધનં મેયરૂપતા ।
સાધને ઽન્યત્ર તત્કર્મસમ્બન્ધો ન પ્રસિદ્ધયતિ

સા ચ તસ્યાત્મભૂતૈવ તેન નાર્થાન્તરં ફલમ્ ।
દધાનં તચ્ચ તામાત્મન્યર્થાધિગમનાત્મના

સવ્યાપારમિવાભાતિ વ્યાપારેણ સ્વકર્મણિ ।
તદ્વશાત્ તદવ્યવસ્થાનાદકારકમપિ સ્વયમ્

યથા ફલસ્ય હેતૂનાં સદૃશાત્મતયોદ્ભવાત્ ।
હેતુરૂપગ્રહો લોકે ઽક્રિયાવત્ત્વે ઽપિ કથ્યતે

આલોચનાક્ષસમ્બન્ધવિશેષણધિયામતઃ ।
નેષ્ટં પ્રામાણ્યમેતેષાં વ્યવધાનાત્ ક્રિયાં પ્રતિ

સર્વેષામુપયોગે ઽપિ કારકાણાં ક્રિયાં પ્રતિ ।
યદન્ત્યં ભેદકં તસ્યાસ્તત્ સાધકતમં મતમ્

સર્વસામાન્યહેતુત્વાસક્ષાણામસ્તિ નેદૃશમ્ ।
તદ્ભેદે ઽપિ હ્યતદ્રૂપસ્યાસ્યેદમિતિ તત્ કુતઃ

એતેન શેષં વ્યાખ્યાતં વિશેષણધિયાં પુનઃ ।
અતાદ્રૂ પ્યે ન ભેદો ઽપિ તદ્વદન્યધિયો ઽપિ વા

નેષ્ટો વિષયભેદો ઽપિ ક્રિયાસાધનયોર્દ્વયોઃ ।
એકાર્થત્વે દ્વયં વ્યર્થ ન ચ સ્યાત્ ક્રમભાવિતા

સાધ્યસાધનતાભાવઃ સકૃદ્ભાવે ધિયોં ઽશયોઃ ।
તદ્વ્યવસ્થાશ્રયત્વેન સાધ્યસાધનસંસ્થિતિઃ

સર્વાત્મનાપિ સમ્બદ્ધં કૈશ્ચિદેવાવગમ્યતે ।
ધર્મેઃ સ નિયમો ન સ્યાત્ સમ્બન્ધસ્યાવિશેષતઃ

તદભેદે ઽપિ ભેદો ઽયં યસ્માત્ તસ્ય પ્રમાણતા ।
સંસ્કારાચ્ચેદતાદ્રૂ પ્યે ન તસ્યાપ્યવ્યવસ્થિતેઃ

ક્રિયાકરણયોરૈક્યવિરોધ ઇતિ ચેદ્ અસત્ ।
ધર્મભેદાભ્યુપગમાદ્ વસ્ત્વભિન્નમિતીષ્યતે

એવમ્પ્રકારા સર્વૈવ ક્રિયાકારકસંસ્થિતિઃ ।
ભાવસ્ય ભિન્નાનભિમતેષ્વપ્યારોપેણ વૃત્તિતઃ

કાર્થસંવિદ્ યદેવેદં પ્રત્યેક્ષં પ્રતિવેદનમ્ ।
તદર્થવેદનં કેન તાદ્રૂ પ્યાદ્ વ્યભિચારિ તત્

અથ સો ઽનુભવઃ ક્વાસ્ય તદેવેદં વિચાર્યતે ।
સરૂપયન્તિ તત્ કેન સ્થૂલાભાસં ચ તે ઽણવઃ

તન્નાર્થરૂપતા તસ્ય સત્યાં સા વ્યભિચારિણી ।
તત્સંવેદનભાવસ્ય ન સમર્થા પ્રસાધને

તત્સારૂપ્યતદુત્પત્તી યદિ સંવેદ્યલક્ષણમ્ ।
સંવેદ્ય સ્યાત્ સમાનાર્થ વિજ્ઞાનં સમનન્તરમ્

ઇદં દૃષ્ટં શ્રુતં વેદમ્ ઇતિ યત્રાવસાયધીઃ ।
ન તસ્યાનુભવઃ સૈવ પ્રત્યાસત્તિર્વિચાર્યતે

દૃશ્યદર્શનયોર્યેન તસ્ય તદ્ દર્શનં મતમ્ ।
તયોઃ સમ્બન્ધમાશ્રિત્ય દ્રષ્ટુરેષ વિનિશ્ચયઃ

આત્મા સ તસ્યાનુભવઃ સ્ ચ નાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ।
પ્રત્યક્ષપ્રતિવેદ્યત્વમપિ તસ્ય તદાત્મતા

નાન્યો ઽનુભાવ્યસ્તેનાસ્તિ તસ્ય નાનુભવો ઽપરઃ ।
તસ્યાપિ તુલ્યચોદ્યત્વાત્ સ્વયં સૈવ પ્રકાશતે

નીલાદિરૂપસ્તસ્યાસૌ સ્વભાવો ઽનુભવશ્ચ સઃ ।
નીલાદ્યનુભવાત્ ખ્યાતઃ સ્વરૂપાનુભવો ઽપિ સન્

પ્રકાશમાનસ્તાદાત્મ્યાત્ સ્વરૂપસ્ય પ્રકાશકઃ ।
યથા પ્રકાશો ઽભિમતસ્તથા ધીરાત્મવેદિની

તસ્યાશ્ચાર્થાન્તરે વેદ્યે દુર્ઘટૌ વેદ્યવેદકૌ ।
અવેદ્યવેદકાકારા યથા ભ્રાન્તૈર્નિરીક્ષ્યતે

વિભક્તલક્ષણગ્રાહ્યગ્રાહકાકારવિપ્લવા ।
તથા કૃતવ્યવસ્થેયં કેશાદિજ્ઞાનભેદવત્

યદા તદા ન સઞ્ચોદ્યગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણા ।
તદાન્યસંવિદો ઽભાવાત્ સ્વસંવિત્ ફલમિષ્યતે

યદિ બહ્યો ઽનુભૂયેત કો દોષો નૈવ કશ્ચન ।
ઇદમેવ કિમુક્તં સ્યાત્ સ બાહ્યો ઽર્થો ઽનુભૂયતે

યદિ બુદ્ધિસ્તદાકારા સાસ્ત્યાકારવિશેષિણી ।
સા બાહ્યાદન્યતો વેતિ વિચારમિદમર્હતિ

દર્શનોપાધિરહિતસ્યાગ્રહાત તદ્ગ્રહે ગ્રહાત્ ।
દર્શનં નીલનિર્ભાસં નાર્થો બાહ્યો ઽસ્તિ કેવલમ્

કસ્યચિત્ કિઞ્ચિદેવાન્તર્વાસનાયાઃ પ્રબોધકમ્ ।
તતો ધિયાં વિનિયમો ન બાહ્યાર્થવ્યપેક્ષયા

તસ્માદ્ દ્વિરૂપમસ્ત્યેકં યદેવમનુભૂયતે ।
સ્મર્યતે ચોભયાકારસ્યાસ્ય સંવેદનં ફલમ્

યદા નુષ્પન્નત્દ્ભાવ ઇષ્ટો ઽનિષ્ટો ઽપિ વા પરઃ ।
વિજ્ઞપ્તિહેતુર્વિષયસ્તસ્યાશ્ચાનુભવસ્તથા

યદા સવિષયં જ્ઞાનં જ્ઞાનાંશે ઽર્થવ્યવસ્થિતેઃ ।
તદા ય આત્માનુભવઃ સ એવાર્થવિનિશ્ચયઃ

યદીષ્ટાકાર આત્મા સ્યાદન્યથા વાનુભૂયતે ।
ઇષ્ટો ઽનિષ્ટો ઽપિ વા તેન ભવત્યર્થઃ પ્રવેદિતઃ

વિદ્યમાને ઽપિ બાહ્યે ઽર્થે યથાનુભવમેવ સઃ ।
નિશ્ચિતાત્મા સ્વરૂપેણ નાનેકાત્મત્વદોષતઃ

યદિ બાહ્યં ન વિદ્યેત ક્સ્ય સંવેદનં ભવેત્ ।
યદ્યગત્યા સ્વરૂપસ્ય બાહ્યસ્યૈવ ન કિં મતમ્

અભ્યુપાયે ઽપિ ભેદેન ન સ્યાદનુભવો દ્વયોઃ ।
અદૃષ્ટાવરણાત્ સ્યાત્ ચેન્ન નામાર્થાવશો ગતિઃ

તમનેકાત્મકં ભાવમેકાત્મત્વેન દર્શયત્ ।
તદદૃષ્ટં કથં નામ ભવેદર્થસ્ય દર્શકમ્

ઇષ્ટાનિષ્ટાવભાસિન્યઃ કલ્પના નાક્ષધીર્યદિ ।
અનિષ્ટાદાવસન્ધાનં દૃષ્ટં તત્રાપિ ચેતસામ્

તસ્માત્ પ્રમેયે બાહ્યે ઽપિ યુક્તં સ્વાનુભવઃ ફલમ્ ।
યતઃ સ્વભાવો ઽસ્ય યથા તથૈવાર્થવિનિશ્ચયઃ

તદર્થાભાસતૈવાસ્ય પ્રમાણં ન તુ સન્નપિ ।
ગ્રાહકાત્માપરાર્થત્વાદ્ બાહ્યેષ્વર્થેષપેક્ષતે

યસ્માદ્ યથા નિવિષ્ટો ઽસાવર્થાત્મા પ્રત્યયે તથા ।
નિશ્ચીયતે નિવિષ્ટો ઽસાવેવમિત્યાત્મસંવિદઃ

ઇત્યર્થસંવિત્ સૈવેષ્ટા યતો ઽર્થાત્મા ન દૃશ્યતે ।
તસ્માદ્ બુદ્ધિનિવેશ્યાર્થઃ સાધનં તસ્ય સા ક્રિયા

યથા નિવિશતે સો ઽર્થો યતઃ સા પ્રથતે તથા ।
અર્થસ્થિતેસ્તદાત્મત્વાત્ સ્વવિદપ્યર્થવિન્મતા

તસ્માદ્ વિષયભેદો ઽપિ ન સ્વસંવેદનં ફલમ્ ।
ઉક્તં સ્વભાવચિન્તાયાં તાદાત્મ્યાદર્થસંવિદઃ

તથાવભાસમાનસ્ય તાદૃશો ઽન્યાદૃશો ઽપિ વા ।
જ્ઞાનસ્ય હેતુરર્થો ઽપીત્યર્થસ્યેષ્ટા પ્રમેયતા

યથાકથઞ્ચિત્ તસ્યાર્થરૂપં મુક્ત્વાવભાસિનઃ ।
અર્થગ્રહઃ કથમ્ સત્યં ન જાને ઽહમપીદૃશમ્

અવિભાગો ઽપિ બુદ્ધ્ યાત્મવિપર્યાસિતદર્શનૈઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવાનિવ લક્ષ્યતે

મન્ત્રાદ્યુ પપ્લુતાક્ષાણાં યથા મૃચ્છકલાદયઃ ।
અન્યથૈવાવભાસન્તે તદ્રૂપરહિતા અપિ

તથૈવ દર્શનાત્ તેષામનુપપ્લુતચક્ષુષા ।
દૂરે યથા વા મરુષુ મહાનલ્પો ઽપિ દૃશ્યતે

યથાનુદર્હ્સનં ચેયં મેયમાનફલસ્થિતિઃ ।
ક્રિયતે ઽવિદ્યમાનાપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિદામ્

અન્યથૈકસ્ય ભાવસ્ય નાનારૂપાવભાસિનઃ ।
સત્યં કથં સ્યુરાકારાસ્તદેકત્વસ્ય હાનિતઃ

અન્યસ્યાન્યત્વહાનેશ્ચ નાભેદો રૂપદર્શનાત્ ।
રૂપાભેદં ચ પશ્યન્તો ધીરભેદં વ્યવસ્યતિ

ભાવા યેન નિરૂપ્યન્તે તદ્રૂપં નાસ્તિ તત્ત્વતઃ ।
યસ્માદેકમનેકં ચ રૂપં તેષાં ન વિદ્યતે

સાધર્મ્યદર્શનાલ્લોકે ભ્રાન્તિર્નામોપજાયતે ।
અતદાત્મનિ તાદાત્મ્યવ્યવસાયેન નેહ તત્

અદર્શનાજ્જગત્યસ્મિન્નેકસ્યાપિ તદાત્મનઃ ।
અસ્તીયમપિ યા ત્વન્તરુપપ્લવસમુદ્ભવા

દોષોદ્ભવા પ્રકૃત્યા સા વિતથપ્રતિભાસિની ।
અનપેક્ષિતસાધર્મ્યદૃગાદિસ્તૈમિરાદિવત્

તત્ર બુદ્ધેઃ પરિચ્છેદો ગ્રાહકાકારસમ્મતઃ ।
તાદાત્મ્યાદાત્મવિત્ તસ્ય સ તસ્ય સાધનં તતઃ

તત્રાત્મવિષયે માને યથારાગાદિ વેદનમ્ ।
ઇયં સર્વત્ર સંયોજ્યા માનમેયફલસ્થિતિઃ

તત્રાપ્યનુભવાત્મત્વાત્ તે યોગ્યા સ્વાત્મસંવિદિ ।
ઇતિ સા યોગ્યતા માનમાત્મા મેયઃ ફલં સ્વવિત્

ગ્રાહકાકારસંખ્યાતા પરિચ્છેદાત્મતાત્મનિ ।
સા યોગ્યતેતિ ચ પ્રોક્તં પ્રમાણં સ્વાત્મવેદનમ્

સર્વમેવ હિ વિજ્ઞાનં વિષયેભ્યઃ સમુદ્ભવદ્ ।
તદન્યાસ્યાપિ હેતુત્વે કથઞ્ચિદ્ વિષયાકૃતિ

યથૈવાહારકાલાદેર્હેતુત્વે ઽપત્યજન્મનિ ।
પિત્રોસ્તદેકસ્યાકારં ધત્તે નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

તદ્ધેતુત્વેન તુલ્યે ઽપિ તદન્યૈર્વિષયે મતમ્ ।
વિષયત્વં તદંશેન તદભાવે ન તદ્ ભવેત્

અનર્થાકારશઙ્કા સ્યાદપ્યર્થવતિ ચેતસિ ।
અતીતાર્થગ્રહે સિદ્ધે દ્વિરૂપત્વાત્મવેદને

નીલાદ્યાભાસભેદિત્વાન્નર્થો જાતિરાદ્વતી ।
સા ચાનિત્યા ન જાતિઃ સ્યાન્નિત્યા ચા જનિકા કથમ્

નામાદિકં નિષિદ્ધં પ્રાઙ્ નાયમર્થવતાં ક્રમઃ ।
ઇચ્છમાત્રાનુરોધિત્વાદર્થશક્તિર્ન સિધ્યતિ

સ્મૃતિશ્ચેદૃગ્વિધં જ્ઞાનં તસ્યાશ્ચાનુભવાદ્ ભવઃ ।
સ ચાર્થાકારરહિતઃ સેદાનીં તદ્વતી કથમ્

નાર્થાદ્ ભાવસ્તદાભાવાત્ સ્યાત્તથાનુભવે ઽપિ સઃ ।
આકારઃ સ ચ નાર્થસ્ય સ્પષ્ટકારવિવેકતઃ

વ્યતિરિક્તં તદાકારં પ્રતીયાદપરસ્તદા ।
નિત્યમાત્મનિ સમ્બન્ધે પ્રતીયાત્ કથિતં ચ ન

એકૈકેનાભિસમ્બન્ધે પ્રતિસન્ધિર્ન યુજ્યતે ।
એકાર્થાભિનિવેશાત્મા પ્રવક્તૃશ્રોતૃચેતસોઃ

તદેકવ્યવહારશ્ચેત્ સાદૃશ્યાદતદાભયોઃ ।
ભિન્નાત્માર્થ કથં ગ્રાહ્યસ્તદા સ્યાદ્ધીરનર્થિકા

તચ્ચાનુભવવિજ્ઞાનેનોભયાંશાવલમ્બિના ।
એકાકારવિશેષેણ તજ્જ્ઞાનેનાનુબધ્યતે

અન્યથા હ્યતથારૂપં કથં જ્ઞાને ઽધિરોહતિ ।
એકાકારોત્તરં જ્ઞાનં તથા હ્ યુક્તરમુક્તરમ્

તસ્યાર્થરૂપેણાકારાવાત્માકારશ્ચ કશ્ચન ।
દ્વિતીયસ્ય તૃતીયેન જ્ઞાનેન હિ વિવિચ્યતે

અર્થકાર્યતયા જ્ઞાનસ્મૃતાવર્થસ્મૃતેર્યદિ ।
ભ્રાન્ત્યા સઙ્કલનં જ્યોતિર્મનસ્કારે ચ સા ભવેત્

સર્વેષામપિ કાર્યાણાં કારણૈઃ સ્યાત્ તથા ગ્રહઃ ।
કુલાલાદિવિવેકેન ન સ્મર્યેત ઘટસ્તતઃ

યસ્માદતિશયાજ્ જ્ઞાનમર્થસંસર્ગભાજનમ્ ।
સારૂપ્યાત્તત્ કિમન્યત્ સ્યાદ્ દૃષ્ટેશ્ચ યમલાદિષુ

આદ્યાનુભયરૂપત્વે હ્યે કરૂપે વ્યવસ્થિતમ્ ।
દ્વિતીયં વ્યતિરિચ્યેત્ ન પરામર્શચેતસા

અર્થસંકલનાશ્લેષા ંધીર્દ્વિતીયાવલમ્બતે ।
નીલાદિરૂપેણ ધિયં ભાસમાનાં પુરસ્તતઃ

અન્યથા યાદ્યમેવૈકં સંયોજ્યેતાર્થસમ્ભવાત્ ।
જ્ઞાનં નદૃષ્ટસમ્બન્ધં પૂર્વાર્થેનોત્તરોત્તરમ્

સકૃત્ સંવેદ્યમાનસ્ય નિયમેન ધિયા સહ ।
વિષયસ્ય તતો ઽન્યત્વં કેનાકારેણ સિધ્યતિ

ભેદશ્ચ ભ્રાન્તવિજ્ઞાનૈર્દૃ શ્યેતેન્દાવિવાદ્વયે ।
સંવિત્તિનિયમો નાસ્તિ ભિન્નયોર્નીલપીતયોઃ

નાર્થાસંવેદનઃ કશ્ચિદનર્થ વાપિ વેદનમ્ ।
દૃષ્ટં સંવેદ્યમાનં તત્ તયોર્નાસ્તિ વિવેકિતા

તસ્માદર્થસ્ય દુર્વારં જ્ઞાનકાલાવભાસિનઃ ।
જ્ઞાનદવ્યતિરેકિત્વમ્ હેતુભેદાનુમા ભવેત્

અભાવાદ્ક્ષબુદ્ધીનાં સત્સ્વપ્યન્યેષુ હેતુષુ ।
નિયમં યદિ ન બ્રુ યાત્ પ્રત્યયાત્ સમનન્તરાત્

બીજાદઙ્કુરજન્માગ્નેર્ધૂમાત્ સિદ્ધિરિતીદૃશી ।
બહ્યાર્થાશ્રયિણી યપિ કારકજ્ઞાપકસ્થિતિઃ

સાપિ તદ્રુ પનિર્ભાસા તથા નિયતસઙ્ગમાઃ ।
બુદ્ધીરાશ્રિત્ય કલ્પ્યેત યદિ કિં વા વિરુધ્યતે

અનગ્નિજન્યો ધૂમઃ સ્યાત્ તત્કાર્યાત્ કારણે ગતિઃ ।
ન સ્યાત્ કારણતાયાં વા કુત એકાન્તતો ગતિઃ

તત્રાપિ ધૂમાભાસા ધીઃ પ્રબોધપટુવાસનામ્ ।
ગમયેદગ્નિનિર્ભાસાં ધિયમેવ ન પાવકમ્

તદ્યોગ્યવાસનાગર્ભ એવ ધૂમાવભાસિનીમ્ ।
વ્યનક્તિ ચિત્તસન્તાનિ ધિયં ધૂમો ઽનિતસ્તતઃ

અસ્ત્યેષ વિદુષાં વાદો બાહ્યાં ત્વાશ્રિત્ય વર્ણ્યતે ।
દ્વૈરૂપ્યં સહસંવિત્તિનિયમાત્ તચ્ચ સિધ્યતિ

જ્ઞાનમિન્દ્રિયભેદેન પટુમન્દાવિલાદિકામ્ ।
પ્રતિભાસભિદામર્થે બિભ્રદેકત્ર દૃશ્યતે

અર્થસ્યાભિન્નરૂપત્વાદેકરૂપં ભવેન્મનઃ ।
સર્વૈ તદર્થમર્થાચ્ચેત્ તસ્ય નાસ્તિ તદાભતા

અર્થાશ્રયેણોદ્ભવતસ્તદ્રૂપમનુકુર્વતઃ ।
તસ્ય કેનચિદંશેન પરતો ઽપિ ભિદા ભવેત્

તથા હ્યાશ્રિત્ય પિતરં તદ્રૂપો ઽપિ સુતઃ પિતુઃ ।
ભેદં કેનચિદંશેન કુતશ્ચિદવલમ્બતે

મયૂરચન્દ્રકાકારં નીલલોહિતભાસ્વરમ્ ।
સમ્પશ્યન્તિ પ્રદીપાદેર્મણ્ડલં મન્દચક્ષુષઃ

તસ્ય તદ્બાહ્યારૂપત્વે કા પ્રસન્નેક્ષણે ઽક્ષમા ।
ભૂતં પશ્યંશ્ચ તદ્દર્શી કથં ચોપહતેન્દ્રિયઃ

શોધિતં તિમિરેણાસ્ય વ્યક્તં ચક્ષુરતીન્દ્રિયમ્ ।
પશ્યતો ઽન્યાક્ષદૃશ્યે ઽર્થે તદવ્યક્તં કથં પુનઃ

આલોકાક્ષમનસ્કારાદન્યસ્યૈકસ્ય ગમ્યતે ।
શક્તિર્હેતુસ્તતો નાન્યો ઽહેતુશ્ચ વિષયઃ કથમ્

સ એવ યદિ ધીહેતુઃ કિ પ્રદીપમપેક્ષતે ।
દીપમાત્રેણ ધીભાવાદુભયં નાપિ કારણમ્

દૂરાસન્નાદિભેદેન વ્યક્તાવ્યક્તં ન યુજ્યતે ।
તત્ સ્યાદાલોકભેદાચ્ચેત્ તપ્તિધાનાપિધાનયોઃ

તુલ્યા દૃષ્ટિરદૃષ્ટિર્વા સૂક્ષ્મોં ઽશસ્તસ્ય કશ્ચન્ ।
આલોકન ન મન્દેન દૃશ્યતે ઽતો ભિદા યદિ

એકત્વે ઽર્થસ્ય બાહ્યસ્ય દૃશ્યાદૃશ્યભિદા કુતઃ ।
અનેકત્વે ઽણુશો ભિન્ને દૃશ્યાદૃશ્યાભિદા કુતઃ

માન્દ્યપાટવભેદેન ભાસો બુદ્ધભિદા યદિ ।
ભિન્ને ઽન્યસ્મિન્નભિન્નસ્ય કુતો ભેદેન ભાસનમ્

મન્દં તદપિ તેજઃ કિમાવૃતેરિહ સા ન કિમ્ ।
તનુત્વં તેજસો ઽપ્યેતદસ્ત્યન્યત્રાપ્યતાનવમ્

અત્યાસન્ને ચ સુવ્યક્તં તેજસ્તત્ સ્યાદ્તિસ્fઉટમ્ ।
તત્રાપ્યદૃષ્ટમાશ્રિત્ય ભવેદ્ રૂપાન્તરં યદિ

અન્યોન્યાવરણાત્ તેષાં સ્યાત્ તેજોવિહતિસ્તતઃ ।
તત્રૈકમેવ દૃશ્યેત્ તસ્યાનાવરણે સકૃત્

પશ્યેત્ સ્fઉટાસ્fઉટં રૂપમેકો ઽદૃષ્ટેન વારણે ।
અર્થાનર્થૌ ન યેન સ્તસ્તદદૃષ્ટં કરોતિ કિમ્

તસ્માત્ સંવિદ્ યથાહેતુ જાયમાનાર્થસંશ્રયાત્ ।
પ્રતિભાસભિદાં ધત્તે શેષાઃ કુમતિદુર્નયાઃ

જ્ઞાનશબ્દપ્રદીપાનાં પ્રત્યક્ષસ્યેતરસ્ય વા ।
જનકત્વેન પૂર્વેષાં ક્ષણિકાનાં વિનાશતઃ

વ્યક્તિઃ કુતો ઽસતા જ્ઞાનાદન્યસ્યાનુપકારિણઃ ।
વ્યક્તૌ વ્યજ્યેત સર્વો ઽર્થસ્તદ્ધેતોર્નિયમો યદિ

નષાપિ કલ્પના જ્ઞાને જ્ઞાનં ત્વર્થાવભાસતઃ ।
તં વ્યનક્તીતિ કથ્યેત તદભાવે ઽપિ તત્કૃતમ્

નાકારયતિ ચાન્યો ઽર્થો ઽનુપકારાત્ સહોદિતઃ ।
વ્યક્તો ઽનાકારયન્ જ્ઞાનં સ્વાકારેણ કથં ભવેત્

વજ્રોપલાદિરપ્યર્થઃ સ્થિરઃ સો ઽન્યાનપેક્ષણાત્ ।
સકૃત્ સર્વસ્ય જનયેજ્જ્ઞાનાનિ જગતઃ સમમ્

ક્રમાદ્ ભવન્તિ તાન્યસ્ય સહકાર્યુ પકાર્યતઃ ।
આહુઃ પ્રતિક્ષણં ભેદં સ દોષો ઽત્રાપિ પૂર્વવત્

સંવેદનસ્ય તાદાત્મ્યે ન વિવાદો ઽસ્તિ કસ્યચિત્ ।
તસ્યાર્થરૂપતાસિદ્ધા સાપિ સિધ્યતિ સંસ્મૃતેઃ

ભેદેનાનનુભૂતે ઽસ્મિન્નવિભક્તે સ્વગોચરૈઃ ।
એવમેતન્ન ખલ્વેવમિતિ સા સ્યાન્ન ભેદિની

ન ચાનુભવમાત્રેણ કશ્ચિદ્ ભેદો વિવેચકઃ ।
વિવેકિની ન ચાસ્પષ્ટભેદે ધીર્યમલાદિવત્

દ્વૈરૂપ્યસાધનેનાપિ પ્રાયઃ સિદ્ધં સ્વવેદનમ્ ।
સ્વરૂપભૂતાભાસસ્ય તદા સંવેદનેક્ષણાત્

ધિયાતદ્રૂ પયા જ્ઞાને નિરુદ્ધે ઽનુભવઃ કથમ્ ।
સ્વં ચ રૂપં ન સા વેત્તીત્યુત્સન્નો ઽનુભવો ઽખિલઃ

બહિર્મુ ખં ચ તજ્જ્ઞાનં ભાત્યર્થપ્રતિભાસવત્ ।
બુદ્ધેશ્ચ ગ્રાહિકા વિત્તિર્નિત્યમન્તર્મુખાત્મનિ

યો યસ્ય વિષયાભાસસ્તં વેત્તિ ન તદિપ્યપિ ।
પ્રાપ્તં સંવેદનં સર્વસદૃશાનાં પરસ્પરમ્ ।
બુદ્ધિઃ સરૂપા તદ્વિચ્ચેત્ નેદાનીં વિત્ સરૂપિકા

સ્વયં સો ઽનુભવસ્તસ્યા ન સ સારૂપ્યકારણઃ ।
ક્રિયાકર્મવ્યવસ્થાયાસ્તલ્લોકે સ્યાન્નિબન્ધનમ્

સ્વભાવભૂતતદ્રુ પસંવિદારોપવિપ્લવાત્ ।
નીલદેરનુભૂતાખ્યા નાનુભૂતેઃ પરાત્મનઃ

ધિયો નીલાદિરૂપત્વે બાદ્યો ઽર્થઃ કિમ્પ્રમાણકઃ ।
ધિયો ઽનીલાદિરૂપત્વે સ તસ્યાનુભવઃ કથમ્

યદા સંવેદનાત્મત્વં ન સારૂપ્યનિબન્ધનમ્ ।
સિદ્ધં તત્ સ્વત્ એવાસ્ય કિમર્થેનોપનીયતે

ન ચ સર્વાત્મના સામ્યમજ્ઞાનત્વપ્રસઙ્ગતઃ ।
ન ચ કેનચિદંશેન સર્વ સર્વસ્ય વેદનમ્

યથા નીલાદિરૂપત્વાન્નીલાદ્યનુભવો મતઃ ।
તથાનુભવરૂપત્વાત્ તસ્યાપ્યનુભવો ભવેત્

નાનુભૂતો ઽનુભવ ઇત્યર્થવદ્ધિ વિનિશ્ચયઃ ।
તસ્માદદોષ ઇતિ ચેત્ નાર્થે ઽપ્યસ્ત્યેષ સર્વદા

કસ્માદ્ વાનુભવે નાસ્તિ સતિ સત્તાનિબન્ધને ।
અપિ ચેદં યદાભાતિ દૃશ્યમાને સિતાદિકે

પું સઃ સિતાદ્યભિવ્યક્તિરૂપં સંવેદનં સ્fઉટમ્ ।
તત્ કિ સિતાદ્યભિવયક્તેઃ પરરૂપમથાત્મનઃ

પરરૂપે ઽપ્રકાશાયાં વ્યક્તૌ વ્યક્તં કથં સિતમ્ ।
જ્ઞાનં વ્યક્તિર્ન સા વ્યક્તેત્યવ્યક્તમખિલં જગત્

વ્યક્તેર્વ્યક્ત્યન્તરવ્યક્તાવપિ દોષપ્રસઙ્ગતઃ ।
દૃષ્ટ્યા વાજ્ઞાતસમ્બન્ધં વિશિનષ્ટિ તયા કથમ્

યસ્માદ્ દ્વયોરેકગતૌ ન દ્વિતીયસ્ય દર્શનમ્ ।
દ્વયોઃ સંસૃષ્ટયોર્દૃષ્ટૌ સ્યાદ્ દૃષ્ટમિતિ નિશ્ચયઃ

સરૂપં દર્શનં યસ્ય દૃશ્યતે ઽન્યેન ચેતસા ।
દૃષ્ટાખ્યા તત્ર ચેત્ સિદ્ધં સારૂપ્યેસ્ય સ્વવેદનમ્

અથાત્મરૂપં નો વેત્તિ પરરૂપસ્ય વિત્ કથમ્ ।
સારૂપ્યાદ્ વેદનાખ્યા ચ પ્રાગેવ પ્રતિવર્ણિતા

દૃષ્ટયોરેવ સારૂપ્યગ્રહો ઽર્થ ચ ન દૃષ્ટવાન્ ।
પ્રાક્ કથં દર્શનેનાસ્ય સારૂપ્યં સો ઽધ્યવસ્યતિ

સારૂપ્યમપિ નેચ્છેદ્ યસ્તસ્ય નોભયદર્શનમ્ ।
તદાર્થો જ્ઞાનમિતિ ચ જ્ઞાતે ચેતિ ગતા કથા

અથ સ્વરૂપમ્ સા તર્હિ સ્વયમેવ પ્રકાશતે ।
યત્ તસ્યામપ્રકાશાયામર્થઃ સ્યાદપ્રકાશિતઃ

એતેનાનાત્મવિત્પક્ષે સર્વાર્થાદર્શનેન યે ।
અપ્રત્યક્ષાં ધિયં પ્રાહુસ્તે ઽપિ નિર્વર્ણિતોત્તરાઃ

આશ્રયાલમ્બનાભ્યાસભેદાદ્ ભિન્નપ્રવૃત્તયઃ ।
સુખદુઃખાભિલાષાદિભેદા બુદ્ધય એવ તાઃ

પ્રત્યક્ષાઃ તદ્વિવિક્તં ચ નાન્યત્ કિઞ્ચિદ્વિભાવ્યતે ।
યત્તજ્જ્ઞાનં પરો ઽપ્યેતાન્ ભુઞ્જીતાન્યેન વિદ્ યદિ

તજ્જા તત્પ્રતિભાસા વ યદિ ધીર્વેત્તિ નાપરા ।
આલમ્બમાનસ્યાન્યસ્યાપ્યસ્ત્યવશ્યમિદં દ્વયં

અથ નોત્પદ્યતે તસ્માન્ન ચ તત્પ્રતિભાસિની ।
સા ધીર્નિર્વિષયા પ્રાપ્તા સામાન્યં ચ તદગ્રહે

ન ગૃહ્યત્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ ન ચ તદ્વસ્તુ કિઞ્ચન ।
તસ્માદર્થાવભાસો ઽસૌ નાન્યસ્તસ્યા ધિયસ્તતઃ

સિદ્ધે પ્રત્યક્ષભાવાત્મવિદૌ ગૃહ્ણાતિ તાન્ પુનઃ ।
નાધ્યક્ષમિતિ ચેદેષ કુતો ભેદઃ સમાર્થયોઃ

અદૃષ્ટૈકાર્થયોગાદેઃ સંવિદો નિયમો યદિ ।
સર્વથાન્યો ન ગૃહ્ણીયાત્ સંવિદ્ભેદો ઽપ્યપોદિતઃ

યેષાં ચ યોગિનો ઽન્યસ્ય પ્રત્યક્ષેણ સુખાદિકમ્ ।
વિદન્તિ તુલ્યાનુભવાસ્તદ્વત્ તે ઽપિ સ્યુરાતુરાઃ

વિષયેમ્દ્રિયસમ્પાતાભાવાત્ તેષાં તદુદ્ભવમ્ ।
નોદેતિ દુઃખમિતિ ચેત્ ન વૈ દુઃખસમુદ્ભવઃ

દુઃખસ્ય વેદનં કિન્તુ દુઃખજ્ઞાનસમુદ્ભવઃ ।
ન હિ દુઃખાદ્યસંવેદ્યં પીડાનુગ્રહકારણમ્

ભાસમાનં સ્વરૂપેણ પીડા દુઃખં સ્વયં યદા ।
ન તદાલમ્બનં જ્ઞાનં ન તદૈવં પ્રયુજ્યતે

ભિન્ને જ્ઞાનસ્ય સર્વસ્ય તેનાલમ્બનવેદને ।
અર્થસારૂપ્યમાલમ્બ આત્મા વિત્તિઃ સ્વયં સ્fઉટા

અપિ ચાધ્યક્ષતાભાવે ધિયઃ સ્યાલ્લિઙ્ગતો ગતિઃ ।
તચ્ચાક્ષમર્થો ધીઃ પૂર્વો મનસ્કારો ઽપિ વા ભવેત્

કાર્યકારણસામગ્ર્ યામસ્યાં સમ્બન્ધિ નાપરમ્ ।
સામર્થ્યાદર્શનાત્ તત્ર નેન્દ્રિયં વ્યભિચારતઃ

તથાર્થો ધીમનસ્કારૌ જ્ઞાનં તૌ ચ ન સિધ્યતઃ ।
નાપ્રસિદ્ધસ્ય લિઙ્ગત્વં વ્યક્તિરર્થસ્ય ચિન્મતા

લિઙ્ગં સૈવ નનુ જ્ઞાનં વ્યક્તો ઽર્થો ઽનેન વર્ણિતઃ ।
વ્યક્તાવનનુભૂતાયાં તદ્વ્યક્તત્વાવિનિશ્ચયાત્

અથાર્થસ્યૈવ કશ્ચિત્ સ વિશેષો વ્યક્તિરિષ્યતે ।
નાનુત્પાદવ્યયવતો વિશેષો ઽર્થસ્ય કશ્ચન

તદિષ્ટૌ વા પ્રતિજ્ઞાનં ક્ષણભઙ્ગઃ પ્રસજ્યતે ।
સ ચ જ્ઞાતો ઽથ વાજ્ઞાતો ભવેજ્જ્ઞાતસ્ય લિઙ્ગતા

યદિ જ્ઞાને ઽપરિચ્છિન્ને જ્ઞાતો ઽસાવિતિ તત્ કુતઃ ।
જ્ઞાતત્વેનાપરિચ્છિન્નમપિ તદ્ ગમકં કથમ્

અદૃષ્ટદૃષ્ટયો ઽન્યેન દ્રષ્ટ્રા દૃષ્ટા ન હિ ક્વચિત્ ।
વિશેષઃ સો ઽન્યદૃષ્ટાવપ્યસ્તીતિ સ્યાત્ સ્વધીગતિઃ

તસ્માદનુમિતિર્બુદ્ધેઃ સ્વધર્મનિરપેક્ષિણઃ ।
કેવલાન્નાર્થધર્માત્ કઃ સ્વધર્મઃ સ્વધિયો ઽપરઃ

પ્રત્યક્ષાધિગતો હેતુઃ તુલ્યારણજન્મનઃ ।
તસ્ય ભેદઃ કુતો બુદ્ધે ર્વ્યભિચાર્યન્યજશ્ચ સઃ

રૂપાદીન્ પઞ્ચ વિષયાનિન્દ્રિયાણ્યુપલમ્ભનમ્ ।
મુક્ત્વા ન કાર્યમપરં તસ્યાઃ સમુપલભ્યતે

તત્રાત્યક્ષં દ્વયં પઞ્ચસ્વર્થેષ્વેકો ઽપિ નેક્ષ્યતે ।
રૂપદર્શનતો જાતો યો ઽન્યથા વ્યસ્તસમ્ભવઃ

યદેવમપ્રતીતં તલ્લિઙ્ગમિત્યતિલૌકિકમ્ ।
વિદ્યમાને ઽપિ લિઙ્ગે તાં તેન સાર્ધમપશ્યતઃ

કથં પ્રતીતિર્લિઙ્ગં હિ નાદૃષ્ટસ્ય પ્રકાશકમ્ ।
તત એવાસ્ય લિઙ્ગાત્ પ્રાક્ પ્રસિદ્ધેરુપવર્ણને

દૃષ્ટાન્તાન્તરસાધ્યત્વં તસ્યાપીત્યનવસ્થિતિઃ ।
ઇત્યર્થસ્ય ધિયઃ સિદ્ધિઃ નાર્થાત્ તસ્યાઃ કથઞ્ચન

તદપ્રસિદ્ધાવર્થસ્ય સ્વયમેવાપ્રસિદ્ધિતઃ ।
પ્રત્યક્ષાં ચ ધિયં દૃષ્ટ્વા તસ્યાશ્ચેષ્ટાભિધાદિકમ્

પરચિત્તાનુમાનં ચ ન સ્યાદાત્મન્યદર્શનાત્ ।
સમ્બન્ધસ્ય્ મનોબુદ્ધવર્થલિઙ્ગાપ્રસિદ્ધિતઃ

પ્રકાશિતા કથં વા સ્યાત્ બુદ્ધિર્બુદ્ધ્ યન્તરેણ વઃ ।
અપ્રકાશાત્મનોઃ સામ્યાદ્ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકતા કુતઃ

વિષયસ્ય કથં વ્યક્તિઃ પ્રકાશે રૂપસંક્રમાત્ ।
સ ચ પ્રકાશસ્તદ્રૂપઃ સ્વયમેવ પ્રકાશતે

તથાભ્યુપગમે બુદ્ધેર્બુદ્ધૌ બુદ્ધિઃ સ્વવેદિકા ।
સિદ્ધાન્યથા તુલ્યધર્મા વિષયો ઽપિ ધિયા સહ

ઇતિ પ્રકાશરૂપા નઃ સ્વયં ધીઃ સમ્પ્રકાશતે ।
અન્યો ઽસ્યાં રૂપસંક્રાન્ત્યા પ્રકાશઃ સન્ પ્રકાશતે

સાદૃશ્યે ઽપિ હિ ધીરન્યા પ્રકાશ્યા ન તયા મતા ।
સ્વયં પ્રકાશમાનાર્થસ્તદ્રૂ પેણ પ્રકાશતે

યથા પ્રદીપયોર્દીપઘટયોશ્ચ તદાશ્રયઃ ।
વ્યઙ્ ગ્યવ્યઞ્જકભેદેન વ્યવહારઃ પ્રતન્યતે

વિષયેન્દ્રિયમાત્રેણ ન દૃષ્ટમિતિ નિશ્ચયઃ ।
તસ્માદ્ યતો ઽયં તસ્યાપિ વાચ્યમન્યસ્ય દશનમ્

સ્મૃતેરપ્યાત્મવિત્ સિદ્ધા જ્ઞાનસ્યાન્યેન વેદને ।
દીર્ઘાદિગ્રહણં ન સ્યાદ્ બહુમાત્રાનવસ્થિતેઃ

અવસ્થિતાવક્રમાયાં સકૃદાભાસનાન્મતૌ ।
વર્ણઃ સ્યાદ્ક્રમો ઽદીર્ઘઃ ક્રમવાનક્રમાં કથમ્

ઉપકુર્યાદસંશ્લિષ્યન્ વર્ણભાગઃ પરસ્પરમ્ ।
આન્ત્યં પૂર્વસ્થિતાદૂર્ધ્વ વર્ધમાનો ધ્વનિર્ભવેત્

અક્રમેણ ગ્રહાદન્તે ક્રમવદ્ધીશ્ચ નો ભવેત્ ।
ધિયઃ સ્વયં ચ ન સ્થાનં તદૂર્ધ્વવિષયાસ્થિતેઃ

સ્થાને સ્વયં ન નશ્યેત્ સા પશ્ચાદપ્યવિશેષતઃ ।
દોષો ઽયં સકૃદુત્પન્નાક્રમવર્ણસ્થિતાવપિ

સકૃદ્યત્નોદ્ભવાદ્ વ્યર્થઃ સ્યાદ્ યત્નશ્ચોત્તરોત્તરઃ ।
વ્યક્તાવપ્યેષ વર્ણાનાં દોષઃ સમનુષજ્યતે

અનેકયા તદ્ગ્રહણે યાન્ત્યા ધીઃ સાનુભૂયતે ।
ન દીર્ઘગ્રાહિકા સા ચ તન્ન સ્યાદ્ દીર્ઘધીસ્મૃતિઃ

પૃથક્ પૃથક્ ચ બુદ્ધીનાં સંવિત્તૌ તદ્ધ્વનિશ્રુતેઃ ।
અવિચ્છિન્નાભતા ન સ્યાદ્ ઘટનં ચ નિરાકૃતમ્

વિચ્છિન્નં શૃણ્વતો ઽપ્યસ્ય યદ્યવિચ્છિન્નવિભ્રમઃ ।
હ્રસ્વદ્વયોચ્ચારણે ઽપિ સ્યાદવિચ્છિન્નવિભ્રમઃ

વિચ્છિન્ને દર્શને ચાક્ષાદવિચ્છિન્નાધિરોપણમ્ ।
નાક્ષાત્ સર્વાક્ષબુદ્ધીનાં વિતથત્વપ્રસઙ્ગતઃ

સર્વાન્ત્યો ઽપિ હિ વર્ણાત્મા નિમેષતુલિતસ્થિતિઃ ।
સ ચ ક્રમાદનેકાણુસમ્બન્ધેન નિતિષ્ઠતિ

એકાણ્વત્યયકાલશ્ચ કાલો ઽલ્પીયાન્ ક્ષણો મતઃ ।
બુદ્ધિશ્ચ ક્ષણિકા તસ્માત્ ક્રમાદ્ વર્ણાન્ પ્રપદ્યતે

ઇતિ વર્ણે ઽપિ રુપાદાવવિચ્છિન્નાવભાસિની ।
વિચ્છિન્નાપ્યન્યથા બુદ્ધિઃ સર્વા સ્યાદ્ વિતથાર્થિકા

ઘટનં યચ્ચ ભાવાનામન્યત્રેન્દ્રિયવિભ્રમાત્ ।
ભેદાલક્ષણવિભ્રાન્તં સ્મરણં તદ્ વિકલ્પકમ્

તસ્ય સ્પષ્ટાવભાસિત્વં જલ્પસંસર્ગિણઃ કુતઃ ।
નાક્ષગ્રાહ્યે ઽસ્તિ શબ્દાનાં યોજનેતિ વિવેચિતમ્

વિચ્છિન્નં પશ્યતો ઽપ્યક્ષૈર્ઘટયેદ્ યદિ કલ્પના ।
અર્થસ્ય તત્સંવિત્તેશ્ચ સતતં ભાસમાનયોઃ

બાધકે સતિ સન્ન્યાયે વિચ્છિન્ન ઇતિ તત્ કુતઃ ।
બુદ્ધીનાં શક્તિનિયમાદિતિ ચેત્ સ કુતો ભતઃ

યુગપદ્ બુદ્ધ્યદૃષ્ટેશ્ચેત્ તદેવેદં વિચાર્યતે ।
તાસાં સમાનજાતીયે સામર્થ્યનિયમો ભવેત્

તથા હિ સમ્યગ્લક્ષ્યન્તે વિકલ્પાઃ ક્રમભાવિનઃ ।
એતેન યઃ સમક્ષે ઽર્થે પ્રત્યભિġયાનકલ્પનામ્

સ્પષ્ટાવભાસાં પ્રત્યક્ષાં કલ્પયેત્ સો ઽપિ વારિતઃ ।
કેશગોલકદીપાદાવપિ સ્પષ્ટાવભાસનાત્

પ્રતીતભેદે ઽપ્યધ્યક્ષા ધીઃ કથં તાદૃશી ભવેત્ ।
તસ્માન્ન પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ વર્ણાદ્યેકત્વનિશ્ચયઃ

પૂર્વાનુભૂતસ્મરણાત્ તદ્ધર્મારોપણાદ્ વિના ।
સ એવાયમિતિ જ્ઞાનં નાસ્તિ તચ્છક્ષજે કુતઃ

ન ચાર્થજ્ઞાનસંવિત્ત્યોર્યુગપત્ સમ્ભવો યતઃ ।
લક્ષ્યેતે પ્રતિભાસો દૌ નાર્થાર્થજ્ઞાનયોઃ પૃથક્

ન હ્યર્થાભાસિ ચ જ્ઞાનમર્થો બાહ્યશ્ચ કેવલઃ ।
એકાકારમતિગ્રાહ્યે ભેદભાવપ્રસઙ્ગતઃ

સૂપલક્ષેણ ભેદેન યૌ સંવિત્તૌ ન લક્ષિતૌ ।
અર્થાર્થપ્રત્યયો પશ્ચાત્ સ્મર્યેતે તૌ પૃથક્ કથમ્

ક્રમેણાનુભવોત્પાદે ઽપ્યર્થાર્થમનસોરયમ્ ।
પ્રતિભાસસ્ય નાનાત્વચોદ્યદોષો દુરુદ્ધરઃ

અર્થસંવેદનં તાવત્ તતો ઽર્થાભાસવેદનમ્ ।
ન હિ સંવેદનં શુદ્ધં ભવેદર્થસ્ય વેદનમ્

તથા હિ નીલાદ્યાકાર એક એકં ચ વેદનમ્ ।
લક્ષ્યતે ન તુ નીલાભે વેદને વેદનં પરમ્

જ્ઞાનાન્તરેણાનુભવો ભવેત્ તત્રાપિ હિ સ્મૃતિઃ ।
દૃષ્ટા તદ્વેદનં કેન તસ્યાપ્યન્યેન ચેદ્ ઇમામ્

માલાં જ્ઞાનવિદાં કો ઽયં જનયત્યનુબન્ધિનીમ્ ।
પૂર્વા ધીઃ સૈવ ચેન્ન સ્યાત્ સઞ્ચારો વિષયાન્તરે

તાં ગ્રાહ્યલક્ષણપ્રાપ્તામાસન્નાં જનિકાં ધિયમ્ ।
અગૃહીત્વોત્તરં જ્ઞાનં ગૃહ્ણીયાદપરં કથમ્

આત્મનિ જ્ઞાનજનને સ્વભાવે નિયતાં ચ તામ્ ।
કો નામાન્યો વિબધ્નીયાદ્ બહિરંગે ઽન્તરઙ્ગિકામ્

બાહ્યાઃ સન્નિહિતો ઽપ્યર્થસ્તાં વિબધ્નન્ હિ ન પ્રભુઃ ।
ધિયં નાનુભવેત્ કશ્ચિદન્યથાર્થસ્ય સન્નિધૌ

ન ચાસન્નિહિતાર્થાસ્તિ દશા કાચિદતો ધિયઃ ।
ઉત્ખાતમૂલા સ્મૃતિરપ્યુત્સન્નેત્યુજ્જ્વલં મતમ્

અતીતાદિવિકલ્પાનાં યેષાં નાર્થસ્ય સન્નિધિઃ ।
સઞ્ચારકરણાભાવાદ્ ઉત્સીદેદથચિન્તનમ્

આત્મવિજ્ઞાનજનને શક્તિસંક્ષયતઃ શનૈઃ ।
વિષયાન્તરસઞ્ચારો યદિ સૈવાર્થધીઃ કુતઃ

શક્તિક્ષયે પૂર્વાધિયો ન હિ ધીઃ પ્રાગ્ધિયા વિના ।
અન્યાર્થાસક્તિવિગુણે જ્ઞાને જ્ઞાનોદયાગતેઃ

સકૃદ્વિજાતીયજાતાવપ્યેકેન પટીયસા ।
ચિત્તેનાહિતવૈગુણ્યાદાલાયાન્નાન્યસમ્ભવઃ

નાપેક્ષેતાન્યથા સામ્યં મનોવૃત્તેર્મનો ઽન્તરમ્ ।
મનોજ્ઞાનક્રમોત્પત્તિરપ્યપેક્ષા પ્રસાધની

એકત્વાન્મનસો ઽન્યમ્મિન્ સક્તસ્યાન્યાગતેર્યદિ ।
જ્ઞાનાન્તરસ્યાનુદયો ન કદાચિત્ સહોદયાત્

સમવૃત્તૌ ચ તુલ્યત્વાત્ સર્વદાન્યાગતિર્ભવેત્ ।
જન્મ વાત્મમનોયોગમાત્રજાનાં સકૃદ્ ભવેત્

એકૈવ ચેત્ ક્રિયૈકઃ સ્યાત્ કિં દીપો ઽનેકદર્શનઃ ।
ક્રમેણાપિ ન શક્તં સ્યાત્ પશ્ચાદપ્યવિશેષતઃ

અનેન દેહપુરુષાબુક્તૌ સંસ્કારતો યદિ ।
નિયમઃ સ કુતઃ પશ્ચાત્ બુદ્ધેશ્ચેદસ્તુ સમ્મતમ્

ન ગ્રાહ્યતાન્યા જનનાજ્જનનં ગ્રાહ્યલક્ષણમ્ ।
અગ્રાહ્યં ન હિ તેજો ઽસ્તિ ન ચ સૌક્ષમ્યાદ્યનંશકે

ગ્રાહ્યતાશક્તિહાનિઈ સ્યાત્ નાન્યસ્ય જનનાત્મનઃ ।
ગ્રાહ્યાતાયા ન ખલ્વન્યજ્જનનં ગ્રાહ્યલક્ષણે

સાક્ષાન્ન હ્યન્યથા બુદ્ધે રૂપાદિરૂપકારકઃ ।
ગ્રાહ્યાતાલક્ષનાદન્યસ્તભાવનિયમો ઽસ્ય કઃ

બુદ્ધેરપિ તદસ્તીતિ સાપિ સત્ત્વે વ્યવ્સ્થિતા ।
ગ્રાહ્યુપાદાનસંવિત્તી ચેતસો ગ્રાહ્યલક્ષણમ્

રૂપાદેશ્ચેતસશ્ચૈવમ્વિશુદ્ધધિયં પ્રતિ ।
ગ્રાહ્યલક્ષણચિન્તેયમચિન્ત્યા યોગિનાં ગતિઃ

તત્ર સૂક્ષ્માદિભાવેન ગ્રાહ્યમગ્રાહ્યતાં વ્રજેત્ ।
રૂપાદિ બુદ્ધેઃ કિં જાતં પશ્ચાદ્ યત્ પ્રાઙ્ ન વિદ્યતે

સતિ સ્વધીગ્રહે તસ્માદ્ યૈવાનન્તરહેતુતા ।
ચેતસો ગ્રાહ્યતા સૈવ તતો નાર્થાન્તરે ગતિઃ

નાનેકશક્ત્યભાવે ઽપિ ભાવો નાનેકકાર્યકૃત્ ।
પ્રકૃત્યૈવેતિ ગદિતમ્ નાનેકસ્માન્ન ચેદ્ ભવેત્

ન કિઞ્ચિદેકસ્માત્ સામગ્રયાઃ સર્વસમ્ભવઃ ।
એકં સ્યાદપિ સામગ્ર્યોરિત્યુક્તં તદનેકકૃત્

અર્થ પૂર્વઞ્ચ વિજ્ઞાનં ગૃહ્ણીયદ્ યદિ ધીઃ પરા ।
અભિલાપદ્વયં નિત્યં સ્યાદ્ દૃષ્ટક્રમમક્રમમ્

પૂર્વાપરાર્થભાસિત્વાચ્ચિન્તાદાવેકચેતસિ ।
દ્વિર્દ્વિરેકં ચ ભાસેત ભાસનાદાત્મતદ્ધિયોઃ

વિષયાન્તરસઞ્ચારે યદ્યન્ત્યં નાનુભૂયતે ।
પરાનુભૂતવત્ સર્વાનનુભૂતિઃ પ્રસજ્યતે

આત્માનુભૂત પ્રત્યક્ષં નાનુભૂતં પરૈર્યદિ ।
આત્માનુભૂતિઃ સા સિદ્ધા કુતો યેનૈવમુચ્યતે

વ્યક્તિહેત્વપ્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ન વ્યક્તેર્વ્યક્તમિચ્છતઃ ।
વ્યક્ત્યસિદ્ધવપિ વ્યક્તં યદિ વ્યક્તમિદં જગત્