Prakāśasaṃhitā · Chapter 2.4

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede tṛtīyodhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
sāṅgajñānātmakatanumanantaguṇapūritam /
sāṅgāsadbhīṣayantvīśaṃ vedyaiḥ śāstrairnirūpitam

anantanāmarūpāḍhyaṃ sva sva yogyaphalapradam /
vicāritamupāsyaṃ ca ramā brahmādibhiḥ sadā

svabhinnasvāvarānantamuktāmuktāṇujīvakaiḥ /
sevitaṃ śrīpatiṃ vyāptaṃ cetanācetanasya tu

satyasya sṛṣṭikartāraṃ hariṃ duḥkhādi bhoginam /
jānanti tasya cājñānaṃ kvacit kvāpi na yujyate

mithyābhūtājñānamastītyatra mānaṃ na vidyate /
ajñānā bhavitāstaṣṭhopādhirnivaha yujyate

siddhau jñāne tu tajjopādhiḥ siddhai tadanvaye /
sarvasyājñānayogastadabhāvāttadevana

ajñānābhāvatojñāsī adhikādhi na vidyate /
ajñānābhāvatastannivṛttirūpaṃ na hi kvacit

ajñānakalpitaṃ śāstraṃ naivājñānanikṛntanam /
iti heyaṃ tanmataṃ hi baddhasyeśo vimuktidaḥ

viśvaṃ satyaṃ naiva mithyā na bādhyaṃ satyakāraṇam /
pratyakṣādipramāṇyaistu siddhaṃ nāropitaṃ jagat

nārthakriyākāri śuktau pratītaṃ rajataṃ jagat /
arthakriyākāri tena taddṛṣṭānto na yujyate

dṛṣṭāntarahito yattu jaganmithyātvakāraṇam /
na bhavet tanmate brahma dṛśyatvācca tathā bhavet

mitākāśādi vedoktaṃ viṣṇuneti natanmṛṣā /
na ca nyāyoktamithyātve mānaṃ tanmatāpi na

śrutirnityāpauruṣeyā durvākyairna ca dūṣyate /
iti jñātvā vidhirviṣṇormāhātmyaṃ jñānabodhayat

satyāśeṣajagannāthaḥ satyasatsādhanena ca /
satyairjīvaiḥsadopāsyaḥ satyasatyavimuktidaḥ

iti merusthito brahmā niśānte yajñamīśvaram /
abhiṣicya sapatnīkaṃ sarge sampārthya yojayat

apīpaladhariḥ svargaṃ sarvadevagaṇeḍitaḥ /
tataḥ svāyaṃbhuvamanuṃ śatarūpā samanvitam

abhiṣicya vidhirbhūmau barhiṣmatyāmavāsayat /
bhāvīnaśca padasthāśca upadevāḥ sahasraśaḥ

manuṃ paryacaran prītyā te niraṃśāstato bhavan /
vidhistato maya(sū)sutamana(ta)vedhādvalāhvayam

sa tu ṣaṇṇavatī (prā)māyāḥ svavijṛmbhaṇatosṛjat /
svairiṇyaścaiva kāminyaḥ puṃścalya iti tridhā

tajjātābhisamudbhūtāḥ bhoginyo bahuśo matāḥ /
kṛtvākāmyaṃ bhāratesmin martyādhama purogamāḥ

adho lokeṣu viharaḥ etābhiḥ saha durmadāḥ /
anekāḥ dānavopetāḥ balastadadhināyakaḥ

tadadhastācca vitale trivṛdbhūtagaṇāvṛtaḥ /
kaiścidrakṣau (gu)gaṇairyuktāḥ bha(vā)vantyāste bhavaḥ kila

tayā sadā ramati saḥ tadvīryādhāṭakādibhiḥ /
ḥ nadī tadantagā tatra śuṣmatyapyagnivāyubhiḥ

yannadīvāripānena adholokeṣu saṃsthitāḥ /
madoddhatā narānāryaḥ krīḍanti suciraṃ sadā

tadadhastācca sutale pratimanvantareṣvapi /
nāmarūpavibhedena prahlādaḥ sānugo 'vasat

vaivasvatāntare viṣṇorvāmanāya padatrayam /
yācamānāya putrāya kaśyapasya mahātmanaḥ

balirvirocanasuto dadau lokatrayaṃ vibhuḥ /
sopīndrāya padasthāya tasmādādāya dattavān

lokatrayaṃ hi devānāmanujo vaṭurūpadṛk /
payovrataprabhāvenyaivāvirbhūtaḥ sa kaśyapāt

indra pravāsataḥ khinnamātṛtuṣṭyai jagatpatiḥ /
baliṃ virocanasutaṃ mahābhāgavatottamam

sthāpayāmāsa talloke svayaṃ tadvārapālakaḥ /
babhūva vāmanaḥ sarve svarūpāmarasevitaḥ

tasya trikoṭilomabhyo vāyustāvatsvarūpakaḥ /
vāṇyā tāvadrūpavatyā vāmanasyārcako(kā) bhavat

vindhyāvalī patistatra balistiṣṭhati sānugaḥ /
tadadhasta(tpri)nmayo viṣṇuḥ bhaktopyakhiladānavaiḥ

arthito dānavakule jātastakṣā bhavatpurā //
tallokapaḥ sadaityānāṃ tripurāṇi vyacīklapat

abhedābhedyarūpāṇi svarṇaraupyāyasāni ca /
sa nirmame purāstisraḥ svarṇaraupyāyasīmayaḥ

kāmayā teṣu teṣvete saṃsthitā tripuraukasaḥ /
vihārāntare hyasmin sarvān jantūnapīḍayan

surāstatpīḍayā rudraśaraṇaṃ yayurūrjitāḥ /
rudraḥ pṛthvīrathaṃ kṛtvā rathāṅgaṃ śaśibhaskarau

devān kṛtvā hayānabjabhavaṃ kṛtvaiva sārathim /
śeṣaṃ maurvyāṃ vidhāyeśo patatraṃ(taṃ) ca khageśvaram

kṛtvā viṣṇuṃ bāṇarūpaṃ svayamekakṣaṇe haraḥ /
tripurāṇi dadāheśaḥ sarvalokasya śaṅkaraḥ

tripurāsuraputrādyaiḥ sahā vasati tatra hi /
vaivasvatentare dakṣapatnyāḥ kaśyapabhāryakāḥ

trayodaśāsaṃ(śāḥ)stapasā tāsu putrānavāpa saḥ /
vivasvān śakravaruṇamitrāḥ pūṣāryamābhagaḥ

savitā tvaṣṭrṛparjanyo dhātāyāṃ vāmano vaṭuḥ /
aditestanayādityāṃ hiraṇyākṣahiraṇyakau

danau tu dānavā gāvo mahiṣyaḥ surabhīsutāḥ /
tānmāyā pakṣiṇoriṣṭā yātudhānāśca nirṛtiḥ

ilāyāṃ bhūsurā āsan śvādayaḥ paramāsutāḥ /
poṣṭāyā caiva betālāḥ kārdraveyā mahāhayaḥ

etanmanvantare ṣaṣṭhisahasrāṇi bhujaṅgamāḥ /
kardrujāsteṣu kecittu tātvikāḥ śeṣasevakāḥ

apare karmajājāna stulyāstatputrapautrakāḥ /
sastrīkā maṇibhūdhanyāḥ mahātala nivāsinaḥ

mahāviṣāḥ mahāgho(dhā)rāḥ kāmarūpadharāḥ khalāḥ /
sarasvatyāṃ sapatnīkaḥ kaśyapastapa ācarat

tasyā vidūre patnīnāṃ bhavanāni vyacīkḷpat /
upayuktanatadyuktaṃ tadbhṛtyāsteṣu cāvasan

kadācidmahimavatpārśvaṃ viyāhi(vipāhi)pati mātarau /
gatvā dṛṣṭvoccaiśravasaṃ nīlavālamahīprasūḥ

prāhasvacchanda vinatākadrute vacanaṃ yadi /
satyaṃ dāsī tavāhaṃsyāmanyathātvaṃ mameti ca

adyā sarātriśca prātariti te gṛhamīyatuḥ /
tadbālanailyavarṇye tu sutānāha ca sādhavaḥ

naiścantānalapadvaihvau kālānnā śobhavettava /
krūrāhayāstathākṛtvā tā cakrurmātṛ kiṃ karīm

śaptāhayaḥ śeṣavākyātsvarucyā(tsvastryākṣa)kṣamamātmanaḥ /
jñātvā dadurjaratkāroḥ sanāmnīṃ bhaginīṃ muneḥ

sa viraktopi santaptaiḥ nirāśyairnarakāsthitaiḥ /
pitṛbhiḥ prārthito gṛhṇaṃstadgarbhe tvāstikaṃ vyadhāt

tāṃ tyaktumūrau suṣṭāpa sā sandhyārthevyabodhayat /
nidrābhaṅgakarā gacchetyāhu tatyāja tāṃ muniḥ

sāgrajaṃ prāpya suṣuve śikhāyajñopavītinam /
sa āpadi smṛto yāmītyuktogānmātulaṃ prati

naimiśaṃ vāsukiḥ prāpya sudhāmamṛtamanthane(te) /
śaptā hīnā tātvikāno tenātyanvipa saṃmatāḥ

takṣakaḥ śṛṅgiśāpena vyadaśacca parīkṣitam /
śaśāsa pṛthivīṃ tasya sutaḥ sa janamejayaḥ

tadodaṅko gālavasya śiṣyaḥ sevā sukhātmanaḥ /
dakṣiṇāmapi dāsyāmītyuktaḥ sa kupito 'diśat

asādhya pauṣyabhāryāyāḥ rājñā dehi sukuṇḍale /
ityuktogāt puraṃ tasya mārge gomayabhakṣaṇam

kṛtvānācāmya rājānaṃ dṛṣṭvā yācatsva bhāminīm /
yācayetyāha tāṃ gehe henāyasya śaptumārabhat

nṛpaṃ na śapa māṃ brahman śuddhaḥ paśyasi bhāminīm /
tata ācamya gatvā tāṃ dṛṣṭvā tāṃ prāpa saṅkuṇḍale

sāha pūrve takṣakāyemādāmāyā ca tepi ca /
pativratānasaṃdṛśyā(dhṛṣyā)hantu(ntuṃ)śakrohamādṛ(gamadrṛ)tam

yato bhaveti taṃ prāhagurubhaktaṃ na mā spṛśet /
ityuktau yācitaḥ pauṣyādbhuñjan śrāddhānnagaṃ kacam

dṛṣṭvā śatbhavāndha(śapadbhāndha)vastvam iti sopyaśapan munim /
apatnī kosīti rājye lokasyāndhopi paśyasi

iti datvā varaṃ vipro yayau mārgetha takṣakaḥ /
śiṣyo bhūtvā granthivāhaḥ soviśacca rasātalam

muniśca yogasāmarthyāttatrāgānnāgamāyayā /
adhostuvadhi(veści)vantasya gomūtraṃ netrayorvyadhāt

tato paśyannāgarājo bhiyādāt kuṇḍaladvayam /
tadādāya gurordatvā kruddhogājjanamejayam

taṃ prāhatvaṃ vṛthājāto pitṛmṛtyuṃ na cāvadhīḥ /
ahaṃ mantrapravaktāsmi sambhārān chaṭayāścalam

vinā śeṣaṃ sarvalokān nirbhujaṅgān karomyaham /
ityuktvā sarpayāgena bhujaṅgān śatakoṭiśaḥ

vyahanacchakramagamaṃstakṣakādyā nacāpatan /
tato ṛṣiḥ sahendrotra takṣakaḥ patatāmiti

takṣakāyasahendrāya svāhetyajuhadāhutim /
tadākampatsvarāṇṇāgāḥ asmarannāstikaṃ munim

sobhītyā pūjito rājñā hyudakenāpi cāstikaḥ /
svābhipretaṃ tadodakamāyā ca janamejayam

dāsyerthitamiti prokte dehi mātulajīvanam /
iti takṣakapūrvān saḥ kālamṛtyorvyamūmucat

sācodakaṃ samādhā(dhyā)ya takṣakādīn vadhorvyadhāt /
yajñaprāpya phalaṃ rājñe datvā sarpān athāśapat

anāgasaṃ mādaśadhvaṃ nāgasaṃsmaraṇān mama /
anyathā vaḥ śiraḥ śīrṇaṃ bhavediti yayau muniḥ

vinatā sevayākhinnā garbhaṃ garbhiṇyatāḍayat /
urupṛṣṭhepurājātānūrupādavivarjitān

svāśaktiṃ kālato dāsya prājñāṃrabhagarbhavipam /
proktvā māturyayau yāntā sūryasyāsarathasthitaḥ

saudāminyāṃ sutau tasya dvau sampātijaṭāyuṣau /
kālena garuḍo jāto viṣṇorvāho babhūva ha

piturvākyādbalaprāptyai babhakṣa gajakacchapau /
gandhamādanago pūrvaṃ gandharvau śāpasambhavau

kadrūtamāhātmasutān prati pīyūṣadosicet /
dāsyānmokṣe mātaraṃ ca ityepāstu na cādhikam

ityukto 'mṛtamādāya prādāttargādvyamocayat /
dāsyāt svamātaraṃ svargagatavaccaṃ sureśvarāḥ

prākṣipatṛṇavataṃ ca vidhūya ca sudhāṃ punaḥ /
śakroyadāpa ca svargaṃ(śakrāyadādāpasakhya) tasya kardrumathāvadat

kutomṛtaṃ hṛtamiti pṛṣṭe hi vinatāsutaḥ /
mātā tvayā vañcitā me mayā tvaṃ tena vañcitaḥ

dehītyuktā sudhāṃ pāyayeti noktamato(hṛ)dhṛtam /
tadādi garuḍaḥ sarpān vañcakān hantumārabhat

kardurhisvottamādrohāt putraśokāturābhavat /
vañcakāste patan yajñe tadanye garuḍāśinaḥ

tadutthitāstasya karaṃ datvā jīvanti kṛtsnaśaḥ /
kovā nirāgasānusardhūgṛdhyajīvitumutsahe

ihāmutrāpi duḥkhaṃ te yogyā api bhavanti hi /
kimayogyā rākṣasāstu viśanti tama ūrjitam

evaṃ śeṣasya sāmīpyasevāyāmṛtapānataḥ /
sakhyāt garutmataḥ śrīśabhaktito gurubhaktitaḥ

niṣkāpaṭyādāstikasya varataḥ śakradāsataḥ /
mātuḥ śāpaṃ tṛṇīkṛtya sukhamāpuḥ sa pannagāḥ

kimalabhyaṃ jagatyasti viṣṇuvaiṣṇavasevayā /
mahātale tu(ku) sarpāṇāṃ sthānaṃ vipati bibhratam

śivasya varatonyeṣu caranto yānti dur(gar)matiḥ