પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 2.4

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં દ્વિતીયપરિચ્છેદે તૃતીયોધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
સાઙ્ગજ્ઞાનાત્મકતનુમનન્તગુણપૂરિતમ્ ।
સાઙ્ગાસદ્ભીષયન્ત્વીશં વેદ્યૈઃ શાસ્ત્રૈર્નિરૂપિતમ્

અનન્તનામરૂપાઢ્યં સ્વ સ્વ યોગ્યફલપ્રદમ્ ।
વિચારિતમુપાસ્યં ચ રમા બ્રહ્માદિભિઃ સદા

સ્વભિન્નસ્વાવરાનન્તમુક્તામુક્તાણુજીવકૈઃ ।
સેવિતં શ્રીપતિં વ્યાપ્તં ચેતનાચેતનસ્ય તુ

સત્યસ્ય સૃષ્ટિકર્તારં હરિં દુઃખાદિ ભોગિનમ્ ।
જાનન્તિ તસ્ય ચાજ્ઞાનં ક્વચિત્ ક્વાપિ ન યુજ્યતે

મિથ્યાભૂતાજ્ઞાનમસ્તીત્યત્ર માનં ન વિદ્યતે ।
અજ્ઞાના ભવિતાસ્તષ્ઠોપાધિર્નિવહ યુજ્યતે

સિદ્ધૌ જ્ઞાને તુ તજ્જોપાધિઃ સિદ્ધૈ તદન્વયે ।
સર્વસ્યાજ્ઞાનયોગસ્તદભાવાત્તદેવન

અજ્ઞાનાભાવતોજ્ઞાસી અધિકાધિ ન વિદ્યતે ।
અજ્ઞાનાભાવતસ્તન્નિવૃત્તિરૂપં ન હિ ક્વચિત્

અજ્ઞાનકલ્પિતં શાસ્ત્રં નૈવાજ્ઞાનનિકૃન્તનમ્ ।
ઇતિ હેયં તન્મતં હિ બદ્ધસ્યેશો વિમુક્તિદઃ

વિશ્વં સત્યં નૈવ મિથ્યા ન બાધ્યં સત્યકારણમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણ્યૈસ્તુ સિદ્ધં નારોપિતં જગત્

નાર્થક્રિયાકારિ શુક્તૌ પ્રતીતં રજતં જગત્ ।
અર્થક્રિયાકારિ તેન તદ્દૃષ્ટાન્તો ન યુજ્યતે

દૃષ્ટાન્તરહિતો યત્તુ જગન્મિથ્યાત્વકારણમ્ ।
ન ભવેત્ તન્મતે બ્રહ્મ દૃશ્યત્વાચ્ચ તથા ભવેત્

મિતાકાશાદિ વેદોક્તં વિષ્ણુનેતિ નતન્મૃષા ।
ન ચ ન્યાયોક્તમિથ્યાત્વે માનં તન્મતાપિ ન

શ્રુતિર્નિત્યાપૌરુષેયા દુર્વાક્યૈર્ન ચ દૂષ્યતે ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા વિધિર્વિષ્ણોર્માહાત્મ્યં જ્ઞાનબોધયત્

સત્યાશેષજગન્નાથઃ સત્યસત્સાધનેન ચ ।
સત્યૈર્જીવૈઃસદોપાસ્યઃ સત્યસત્યવિમુક્તિદઃ

ઇતિ મેરુસ્થિતો બ્રહ્મા નિશાન્તે યજ્ઞમીશ્વરમ્ ।
અભિષિચ્ય સપત્નીકં સર્ગે સમ્પાર્થ્ય યોજયત્

અપીપલધરિઃ સ્વર્ગં સર્વદેવગણેડિતઃ ।
તતઃ સ્વાયંભુવમનું શતરૂપા સમન્વિતમ્

અભિષિચ્ય વિધિર્ભૂમૌ બર્હિષ્મત્યામવાસયત્ ।
ભાવીનશ્ચ પદસ્થાશ્ચ ઉપદેવાઃ સહસ્રશઃ

મનું પર્યચરન્ પ્રીત્યા તે નિરંશાસ્તતો ભવન્ ।
વિધિસ્તતો મય(સૂ)સુતમન(ત)વેધાદ્વલાહ્વયમ્

સ તુ ષણ્ણવતી (પ્રા)માયાઃ સ્વવિજૃમ્ભણતોસૃજત્ ।
સ્વૈરિણ્યશ્ચૈવ કામિન્યઃ પુંશ્ચલ્ય ઇતિ ત્રિધા

તજ્જાતાભિસમુદ્ભૂતાઃ ભોગિન્યો બહુશો મતાઃ ।
કૃત્વાકામ્યં ભારતેસ્મિન્ મર્ત્યાધમ પુરોગમાઃ

અધો લોકેષુ વિહરઃ એતાભિઃ સહ દુર્મદાઃ ।
અનેકાઃ દાનવોપેતાઃ બલસ્તદધિનાયકઃ

તદધસ્તાચ્ચ વિતલે ત્રિવૃદ્ભૂતગણાવૃતઃ ।
કૈશ્ચિદ્રક્ષૌ (ગુ)ગણૈર્યુક્તાઃ ભ(વા)વન્ત્યાસ્તે ભવઃ કિલ

તયા સદા રમતિ સઃ તદ્વીર્યાધાટકાદિભિઃ ।
ઃ નદી તદન્તગા તત્ર શુષ્મત્યપ્યગ્નિવાયુભિઃ

યન્નદીવારિપાનેન અધોલોકેષુ સંસ્થિતાઃ ।
મદોદ્ધતા નરાનાર્યઃ ક્રીડન્તિ સુચિરં સદા

તદધસ્તાચ્ચ સુતલે પ્રતિમન્વન્તરેષ્વપિ ।
નામરૂપવિભેદેન પ્રહ્લાદઃ સાનુગો ઽવસત્

વૈવસ્વતાન્તરે વિષ્ણોર્વામનાય પદત્રયમ્ ।
યાચમાનાય પુત્રાય કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ

બલિર્વિરોચનસુતો દદૌ લોકત્રયં વિભુઃ ।
સોપીન્દ્રાય પદસ્થાય તસ્માદાદાય દત્તવાન્

લોકત્રયં હિ દેવાનામનુજો વટુરૂપદૃક્ ।
પયોવ્રતપ્રભાવેન્યૈવાવિર્ભૂતઃ સ કશ્યપાત્

ઇન્દ્ર પ્રવાસતઃ ખિન્નમાતૃતુષ્ટ્યૈ જગત્પતિઃ ।
બલિં વિરોચનસુતં મહાભાગવતોત્તમમ્

સ્થાપયામાસ તલ્લોકે સ્વયં તદ્વારપાલકઃ ।
બભૂવ વામનઃ સર્વે સ્વરૂપામરસેવિતઃ

તસ્ય ત્રિકોટિલોમભ્યો વાયુસ્તાવત્સ્વરૂપકઃ ।
વાણ્યા તાવદ્રૂપવત્યા વામનસ્યાર્ચકો(કા) ભવત્

વિન્ધ્યાવલી પતિસ્તત્ર બલિસ્તિષ્ઠતિ સાનુગઃ ।
તદધસ્ત(ત્પ્રિ)ન્મયો વિષ્ણુઃ ભક્તોપ્યખિલદાનવૈઃ

અર્થિતો દાનવકુલે જાતસ્તક્ષા ભવત્પુરા ॥
તલ્લોકપઃ સદૈત્યાનાં ત્રિપુરાણિ વ્યચીક્લપત્

અભેદાભેદ્યરૂપાણિ સ્વર્ણરૌપ્યાયસાનિ ચ ।
સ નિર્મમે પુરાસ્તિસ્રઃ સ્વર્ણરૌપ્યાયસીમયઃ

કામયા તેષુ તેષ્વેતે સંસ્થિતા ત્રિપુરૌકસઃ ।
વિહારાન્તરે હ્યસ્મિન્ સર્વાન્ જન્તૂનપીડયન્

સુરાસ્તત્પીડયા રુદ્રશરણં યયુરૂર્જિતાઃ ।
રુદ્રઃ પૃથ્વીરથં કૃત્વા રથાઙ્ગં શશિભસ્કરૌ

દેવાન્ કૃત્વા હયાનબ્જભવં કૃત્વૈવ સારથિમ્ ।
શેષં મૌર્વ્યાં વિધાયેશો પતત્રં(તં) ચ ખગેશ્વરમ્

કૃત્વા વિષ્ણું બાણરૂપં સ્વયમેકક્ષણે હરઃ ।
ત્રિપુરાણિ દદાહેશઃ સર્વલોકસ્ય શઙ્કરઃ

ત્રિપુરાસુરપુત્રાદ્યૈઃ સહા વસતિ તત્ર હિ ।
વૈવસ્વતેન્તરે દક્ષપત્ન્યાઃ કશ્યપભાર્યકાઃ

ત્રયોદશાસં(શાઃ)સ્તપસા તાસુ પુત્રાનવાપ સઃ ।
વિવસ્વાન્ શક્રવરુણમિત્રાઃ પૂષાર્યમાભગઃ

સવિતા ત્વષ્ટ્રૃપર્જન્યો ધાતાયાં વામનો વટુઃ ।
અદિતેસ્તનયાદિત્યાં હિરણ્યાક્ષહિરણ્યકૌ

દનૌ તુ દાનવા ગાવો મહિષ્યઃ સુરભીસુતાઃ ।
તાન્માયા પક્ષિણોરિષ્ટા યાતુધાનાશ્ચ નિરૃતિઃ

ઇલાયાં ભૂસુરા આસન્ શ્વાદયઃ પરમાસુતાઃ ।
પોષ્ટાયા ચૈવ બેતાલાઃ કાર્દ્રવેયા મહાહયઃ

એતન્મન્વન્તરે ષષ્ઠિસહસ્રાણિ ભુજઙ્ગમાઃ ।
કર્દ્રુજાસ્તેષુ કેચિત્તુ તાત્વિકાઃ શેષસેવકાઃ

અપરે કર્મજાજાન સ્તુલ્યાસ્તત્પુત્રપૌત્રકાઃ ।
સસ્ત્રીકા મણિભૂધન્યાઃ મહાતલ નિવાસિનઃ

મહાવિષાઃ મહાઘો(ધા)રાઃ કામરૂપધરાઃ ખલાઃ ।
સરસ્વત્યાં સપત્નીકઃ કશ્યપસ્તપ આચરત્

તસ્યા વિદૂરે પત્નીનાં ભવનાનિ વ્યચીકૢપત્ ।
ઉપયુક્તનતદ્યુક્તં તદ્ભૃત્યાસ્તેષુ ચાવસન્

કદાચિદ્મહિમવત્પાર્શ્વં વિયાહિ(વિપાહિ)પતિ માતરૌ ।
ગત્વા દૃષ્ટ્વોચ્ચૈશ્રવસં નીલવાલમહીપ્રસૂઃ

પ્રાહસ્વચ્છન્દ વિનતાકદ્રુતે વચનં યદિ ।
સત્યં દાસી તવાહંસ્યામન્યથાત્વં મમેતિ ચ

અદ્યા સરાત્રિશ્ચ પ્રાતરિતિ તે ગૃહમીયતુઃ ।
તદ્બાલનૈલ્યવર્ણ્યે તુ સુતાનાહ ચ સાધવઃ

નૈશ્ચન્તાનલપદ્વૈહ્વૌ કાલાન્ના શોભવેત્તવ ।
ક્રૂરાહયાસ્તથાકૃત્વા તા ચક્રુર્માતૃ કિં કરીમ્

શપ્તાહયઃ શેષવાક્યાત્સ્વરુચ્યા(ત્સ્વસ્ત્ર્યાક્ષ)ક્ષમમાત્મનઃ ।
જ્ઞાત્વા દદુર્જરત્કારોઃ સનામ્નીં ભગિનીં મુનેઃ

સ વિરક્તોપિ સન્તપ્તૈઃ નિરાશ્યૈર્નરકાસ્થિતૈઃ ।
પિતૃભિઃ પ્રાર્થિતો ગૃહ્ણંસ્તદ્ગર્ભે ત્વાસ્તિકં વ્યધાત્

તાં ત્યક્તુમૂરૌ સુષ્ટાપ સા સન્ધ્યાર્થેવ્યબોધયત્ ।
નિદ્રાભઙ્ગકરા ગચ્છેત્યાહુ તત્યાજ તાં મુનિઃ

સાગ્રજં પ્રાપ્ય સુષુવે શિખાયજ્ઞોપવીતિનમ્ ।
સ આપદિ સ્મૃતો યામીત્યુક્તોગાન્માતુલં પ્રતિ

નૈમિશં વાસુકિઃ પ્રાપ્ય સુધામમૃતમન્થને(તે) ।
શપ્તા હીના તાત્વિકાનો તેનાત્યન્વિપ સંમતાઃ

તક્ષકઃ શૃઙ્ગિશાપેન વ્યદશચ્ચ પરીક્ષિતમ્ ।
શશાસ પૃથિવીં તસ્ય સુતઃ સ જનમેજયઃ

તદોદઙ્કો ગાલવસ્ય શિષ્યઃ સેવા સુખાત્મનઃ ।
દક્ષિણામપિ દાસ્યામીત્યુક્તઃ સ કુપિતો ઽદિશત્

અસાધ્ય પૌષ્યભાર્યાયાઃ રાજ્ઞા દેહિ સુકુણ્ડલે ।
ઇત્યુક્તોગાત્ પુરં તસ્ય માર્ગે ગોમયભક્ષણમ્

કૃત્વાનાચામ્ય રાજાનં દૃષ્ટ્વા યાચત્સ્વ ભામિનીમ્ ।
યાચયેત્યાહ તાં ગેહે હેનાયસ્ય શપ્તુમારભત્

નૃપં ન શપ માં બ્રહ્મન્ શુદ્ધઃ પશ્યસિ ભામિનીમ્ ।
તત આચમ્ય ગત્વા તાં દૃષ્ટ્વા તાં પ્રાપ સઙ્કુણ્ડલે

સાહ પૂર્વે તક્ષકાયેમાદામાયા ચ તેપિ ચ ।
પતિવ્રતાનસંદૃશ્યા(ધૃષ્યા)હન્તુ(ન્તું)શક્રોહમાદૃ(ગમદ્રૃ)તમ્

યતો ભવેતિ તં પ્રાહગુરુભક્તં ન મા સ્પૃશેત્ ।
ઇત્યુક્તૌ યાચિતઃ પૌષ્યાદ્ભુઞ્જન્ શ્રાદ્ધાન્નગં કચમ્

દૃષ્ટ્વા શત્ભવાન્ધ(શપદ્ભાન્ધ)વસ્ત્વમ્ ઇતિ સોપ્યશપન્ મુનિમ્ ।
અપત્ની કોસીતિ રાજ્યે લોકસ્યાન્ધોપિ પશ્યસિ

ઇતિ દત્વા વરં વિપ્રો યયૌ માર્ગેથ તક્ષકઃ ।
શિષ્યો ભૂત્વા ગ્રન્થિવાહઃ સોવિશચ્ચ રસાતલમ્

મુનિશ્ચ યોગસામર્થ્યાત્તત્રાગાન્નાગમાયયા ।
અધોસ્તુવધિ(વેશ્ચિ)વન્તસ્ય ગોમૂત્રં નેત્રયોર્વ્યધાત્

તતો પશ્યન્નાગરાજો ભિયાદાત્ કુણ્ડલદ્વયમ્ ।
તદાદાય ગુરોર્દત્વા ક્રુદ્ધોગાજ્જનમેજયમ્

તં પ્રાહત્વં વૃથાજાતો પિતૃમૃત્યું ન ચાવધીઃ ।
અહં મન્ત્રપ્રવક્તાસ્મિ સમ્ભારાન્ છટયાશ્ચલમ્

વિના શેષં સર્વલોકાન્ નિર્ભુજઙ્ગાન્ કરોમ્યહમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સર્પયાગેન ભુજઙ્ગાન્ શતકોટિશઃ

વ્યહનચ્છક્રમગમંસ્તક્ષકાદ્યા નચાપતન્ ।
તતો ઋષિઃ સહેન્દ્રોત્ર તક્ષકઃ પતતામિતિ

તક્ષકાયસહેન્દ્રાય સ્વાહેત્યજુહદાહુતિમ્ ।
તદાકમ્પત્સ્વરાણ્ણાગાઃ અસ્મરન્નાસ્તિકં મુનિમ્

સોભીત્યા પૂજિતો રાજ્ઞા હ્યુદકેનાપિ ચાસ્તિકઃ ।
સ્વાભિપ્રેતં તદોદકમાયા ચ જનમેજયમ્

દાસ્યેર્થિતમિતિ પ્રોક્તે દેહિ માતુલજીવનમ્ ।
ઇતિ તક્ષકપૂર્વાન્ સઃ કાલમૃત્યોર્વ્યમૂમુચત્

સાચોદકં સમાધા(ધ્યા)ય તક્ષકાદીન્ વધોર્વ્યધાત્ ।
યજ્ઞપ્રાપ્ય ફલં રાજ્ઞે દત્વા સર્પાન્ અથાશપત્

અનાગસં માદશધ્વં નાગસંસ્મરણાન્ મમ ।
અન્યથા વઃ શિરઃ શીર્ણં ભવેદિતિ યયૌ મુનિઃ

વિનતા સેવયાખિન્ના ગર્ભં ગર્ભિણ્યતાડયત્ ।
ઉરુપૃષ્ઠેપુરાજાતાનૂરુપાદવિવર્જિતાન્

સ્વાશક્તિં કાલતો દાસ્ય પ્રાજ્ઞાંરભગર્ભવિપમ્ ।
પ્રોક્ત્વા માતુર્યયૌ યાન્તા સૂર્યસ્યાસરથસ્થિતઃ

સૌદામિન્યાં સુતૌ તસ્ય દ્વૌ સમ્પાતિજટાયુષૌ ।
કાલેન ગરુડો જાતો વિષ્ણોર્વાહો બભૂવ હ

પિતુર્વાક્યાદ્બલપ્રાપ્ત્યૈ બભક્ષ ગજકચ્છપૌ ।
ગન્ધમાદનગો પૂર્વં ગન્ધર્વૌ શાપસમ્ભવૌ

કદ્રૂતમાહાત્મસુતાન્ પ્રતિ પીયૂષદોસિચેત્ ।
દાસ્યાન્મોક્ષે માતરં ચ ઇત્યેપાસ્તુ ન ચાધિકમ્

ઇત્યુક્તો ઽમૃતમાદાય પ્રાદાત્તર્ગાદ્વ્યમોચયત્ ।
દાસ્યાત્ સ્વમાતરં સ્વર્ગગતવચ્ચં સુરેશ્વરાઃ

પ્રાક્ષિપતૃણવતં ચ વિધૂય ચ સુધાં પુનઃ ।
શક્રોયદાપ ચ સ્વર્ગં(શક્રાયદાદાપસખ્ય) તસ્ય કર્દ્રુમથાવદત્

કુતોમૃતં હૃતમિતિ પૃષ્ટે હિ વિનતાસુતઃ ।
માતા ત્વયા વઞ્ચિતા મે મયા ત્વં તેન વઞ્ચિતઃ

દેહીત્યુક્તા સુધાં પાયયેતિ નોક્તમતો(હૃ)ધૃતમ્ ।
તદાદિ ગરુડઃ સર્પાન્ વઞ્ચકાન્ હન્તુમારભત્

કર્દુર્હિસ્વોત્તમાદ્રોહાત્ પુત્રશોકાતુરાભવત્ ।
વઞ્ચકાસ્તે પતન્ યજ્ઞે તદન્યે ગરુડાશિનઃ

તદુત્થિતાસ્તસ્ય કરં દત્વા જીવન્તિ કૃત્સ્નશઃ ।
કોવા નિરાગસાનુસર્ધૂગૃધ્યજીવિતુમુત્સહે

ઇહામુત્રાપિ દુઃખં તે યોગ્યા અપિ ભવન્તિ હિ ।
કિમયોગ્યા રાક્ષસાસ્તુ વિશન્તિ તમ ઊર્જિતમ્

એવં શેષસ્ય સામીપ્યસેવાયામૃતપાનતઃ ।
સખ્યાત્ ગરુત્મતઃ શ્રીશભક્તિતો ગુરુભક્તિતઃ

નિષ્કાપટ્યાદાસ્તિકસ્ય વરતઃ શક્રદાસતઃ ।
માતુઃ શાપં તૃણીકૃત્ય સુખમાપુઃ સ પન્નગાઃ

કિમલભ્યં જગત્યસ્તિ વિષ્ણુવૈષ્ણવસેવયા ।
મહાતલે તુ(કુ) સર્પાણાં સ્થાનં વિપતિ બિભ્રતમ્

શિવસ્ય વરતોન્યેષુ ચરન્તો યાન્તિ દુર્(ગર્)મતિઃ