Scripture Library

Prakāśasaṃhitā · Chapter 2.3

2.3.1

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede dvitīyo 'dhyāyaḥ
hariḥ oṃ
tadā merau tu sujyeṣṭhaḥ kāmadhukkalpavṛkṣakau /
cintāmaṇiṃ rūpabhedaiḥ svargopasvargagān vyadhāt

2.3.2

tadāvidhiḥ sarvajīvabimbarūpāṇyacintayat /
svayaṃ tathā tathābhūtvā sṛjattā(vacha)dṛkśarīriṇaḥ

2.3.3

svargasthānāṃ padasthānāṃ sarvamanvantareṣvapi /
bhūmau haryāvatāre tu tadājñāmakarodvidhiḥ

2.3.4

duṣprārabdhasya bhogāyāgāmi satsādhanāya ca /
surāṇāṃ harisevārtham avatārāṇyanukramāt

2.3.5

punastattanmūlarūpairekībhāvaṃ sa sarvadā /
bhuvaṃ spṛśantviti tathā te ca kurvantyajājñayā

2.3.6

edhamānadviḍeṣāṃ hi sarvadā bhāratāsthitim /
nājñāpayadharistena tathā cakre satāṃ(tān) vidhiḥ

2.3.7

tato dhātātmadehasthatatvānyuccāvacāni ca /
saṃsṛṣṭāni tadīśāṃśca merusthaḥ savyacintayat

2.3.8

dehamadhyetvadhonābhermūlādhāraṃ sa puṣkaram /
caturdalaṃ(śaṃ) svarṇanibhaṃ māyādyādaladevatāḥ

2.3.9

aniruddhamudānaṃ ca suṣumnā (di)hi trikāśrayam /
tanmadhyasambhavā nāḍī suṣumnā sūkṣmarūpiṇī

2.3.10

ekā śākhādirahitā svarṇavarṇā parāśrayā /
bhūmyā svāyambhavenāpi rakṣitebje samutthitā

2.3.11

cchidrānvitā ca sā saptaprāṇādi marudāśrayā /
madhye jvalantī tatpārśvajātayoḥ piṅgalela(ḍa)yoḥ

2.3.12

mūrdhāṃ tā nābhikañjādi ṣaṭpadmānāṃ samāśrayā /
ṣaṭdalaṃ nābhikamalaṃ nīlādyāstaddalādhipāḥ

2.3.14

iṣannīlopetabhāge gorikāraktimānvite /
sthitaṃ pradyumnanāmānaṃ nāgākhyaprāṇasevitam // PS_2,3.r13 //
marutaḥ pravahādīṃśca saptatadgān vyacintayet /
te dve ūrdhvamukhe hṛdgakañjamāharadhomukham

2.3.15

nābhe dvyaṣṭāṅgulordhvastha suṣumnāṣṭadigutthitaiḥ /
dalairadhomukhairudyadbhānuvarṇaisthāṣṭabhiḥ

2.3.16

daśāṅgulimitāntar(ga)dgar(bhā)bhāvakośāvahaiḥ śubhaiḥ /
parasparaṃ dṛḍhāśliṣṭasaṃyuktāgrāṅgulaṃ bhavet

2.3.17

hṛtkajaṃ tatragīrdevī bhāratyā sahamāninī /
prāṇāḥ kūrmātmakastatra vasavo daladevatāḥ

2.3.18

sthāneśo hi tadantastho daśāṅgulamito hariḥ /
tadīya hṛdayākāśamaṇṭapaṃ śrīsvarūpakam

2.3.19

durgābhūśrībhāgabhedairbhāgatrayasamanvitā /
durgākandātmikā caiva bhūrmadhye nālarūpiṇī

2.3.20

tadūrdhvage tu śrībhāge ramākañjasvarūpiṇī /
vedikā tu tribhāgasthā sārdhāṅguli dṛḍhā matā

2.3.21

tanmaṇṭapaṃ maṇimayaṃ caturdvāraṃ śubhāspadam /
sugandhairmaṇidīpaiśca rambhāstambhairmanoramam

2.3.22

toraṇaiḥ pūrṇakumbhaiśca patākachatramaṇḍitam /
maṇistambhaimauktahāraiḥ nānā śvetāṅkurairapi

2.3.23

śrībhāgaṃ kañjasaṃmānaḥ mūleśākhyo harisvayam /
kañjoparīndusūryāgnimaṇḍalānyuparisphuṭam

2.3.24

ramyaiva divyaśayyābhūtkamanīyopabarhaṇā /
tasmin svarūpaśeṣābha harirūrdhvaphaṇonnataḥ

2.3.25

tasyopari ramācitrāsanarūpā tadūrdhvagā /
prājñātmā sa tu jīveśo jīvoyadvaśagaḥ sadā

2.3.26

cakraśaṅkhagadāpadmahastaḥ sa tu caturbhujaḥ /
kirīṭakuṇḍalalasan nūpurāṅgadabhūṣaṇaḥ

2.3.27

hāraśrīvatsakaṇṭhastha kaustubhādairalaṅkṛtaḥ /
ratnāṅgulīyakaṭakakaṭisūtrādi satkṛtaḥ

2.3.28

pitāmbaroti sarvāṅgasaundaryasubhagocitaḥ /
sa viśvatomukhopyekamukhavadbhāti nīladṛk

2.3.29

sthāneśa mūleśayuktaḥ samupāsyo niraṃśakaiḥ /
maṇṭapādhaḥ pradeśasthaśaktirādhārarūpiṇī

2.3.30

kūrmaśeṣaśca bhūḥ kṣauravārdhipādvīparūpiṇī /
śvetāṃ ramāṃ saṃvicintya niraṃśairityacintayat

2.3.31

urustālvorbhruvormadhye śirasyūrdhvamukhāni ca /
kañjāni śvetavarṇāni dviṣaḍvyaṣṭadalaistathā

2.3.32

dvābhyāṃ sahasradalakairyuktāni daladevatāḥ /
ādityāḥ prathame padme indrādyāstatradevatāḥ

2.3.33

devatāstu trṛtīyebje bhāratī ca sarasvatī /
mūrdhnaiko bahurūpeṇa vāyuḥ sarvadalādhipaḥ

2.3.34

nārāyaṇo hariḥ kṛṣṇo vāsudevastadīśvaraḥ /
kṛkalo devadattākhyaḥ sūtranāmā marutpatiḥ

2.3.35

marutaḥ saptasaptāpi pañcasvapi hadāriṣu /
suṣumnā nālajātāni padmānyetāni sapta ca

2.3.36

guṇatrayātmikānāḍī suṣumnā vedapāragaiḥ /
syaikā śākhādi rahitā garbhechidrānvatāpi ca

2.3.37

sarasvatī tadantargā nadī vārisvarūpiṇī /
hairaṇmayī vaidhyutīti vajrikā bhāsvatīti sā

2.3.38

nāmabhiḥ saṃyutālokāḥ bhūrādyāḥ tatrasaṃsthitāḥ /
bhūrbhuvasvargalokeśā maharādīśvaraḥ(ścarāḥ) kramāt

2.3.39

bhūvighneśendrāniruddhakāmaśeṣābjajā matāḥ /
kaṭyūrudvitaye jānujaṅghagulpo bhayāṅghriṣu

2.3.40

atalādyāśritādevā dehe deveśa sevakāḥ /
mitrāgnyastrapavārīśamayamandayamāḥ kramāt

2.3.41

dehepyevaṃ virāḍdehadhāriṇaṃ tanmitovati /
suṣumnā mūladeśotthe gaṅgāyāmunavārdhare

2.3.42

piṅgalele raktanīlavarṇe savyāpasavyage /
garbhachidrānvite ṣaṭtriṃśatsahasraprabhedinī

2.3.43

pṛthak pṛthak savyanāḍyo mahattatvātmikā matāḥ /
tridhā vibhaktāḥ pādāntaṃ dviṣaṭsāhasrasaṃmitāḥ

2.3.44

dakṣiṇe dakṣapādāntaṃ nāḍyastāvanmitāḥ kramāt /
piṅgalā ūrdhvadeheṣu vyāptāstāvanmitāḥ śubhāḥ

2.3.45

adhomadhyordhvagāstāstu saptāsya pathamāśritāḥ /
saptasantyeva vivarāḥ ghrāṇāsya śruti netragāḥ

2.3.46

saptāsyapathanāmāno golakāḥ saptakīrtitāḥ /
saptordhvanāḍyo hṛtkañjādhasthalādvāmapārśvagāḥ

2.3.47

punarhṛtkaṃ cordhvadeśāt savyamāvṛtya piṅgalāḥ /
saptāsya pathagāḥ tatra(sūryo) vahnyādyā vatsareśvarāḥ

2.3.48

uttarāyaṇamāseśāḥ dineśāḥ śuklapakṣapāḥ /
paraśuklatrayaṃ hyasmin hyeta evābhimāninaḥ

2.3.49

sūryādi sarvadevānāṃ nāmavācyāstu piṅgalāḥ /
tasyāṃ brahmābhimānī gī ṛjavastvaparokṣiṇaḥ

2.3.50

prāṇāpānā vilāyāṃ ca piṅgalāyāṃ ca vartataḥ /
rūpaiḥ ṣaḍviṃśatsahasraistāsu tau bhāratīyutau

2.3.51

tathāniruddhapradyumnau dakṣiṇe puṃ svarūpataḥ /
strīsvarūpeṇa vāme tu tāvadrūpaiśca tāsvalam

2.3.52

tādṛkpāṇasvarūpasthau brahmarudrādyupāsitau /
dakṣiṇāyanamāseśāḥ rātrīśāścaiva devatāḥ

2.3.53

kṛṣṇapakṣeśvarārudravipaśeṣāḥ sabhāryakāḥ /
ahaṅkārātmakelāyāṃ devāḥ sarvebhimāninaḥ

2.3.54

ānandavijñānamayau piṅgalelādhipau kramāt /
vyānātmā sarvasandhisthaḥ udānobrahmanāḍigaḥ

2.3.55

suṣumnā brahmanāḍīti samānaḥsarvadehagaḥ /
adho madhyordhvagāḥ saptasaptelānāḍikā kramāt

2.3.56

saptāśvamārgapathagāḥ ūrdhvelāḥ piṅgalā yathā /
hṛtkañjādhobhāgatastāḥ savyaṃ prāpya tadūrdhvataḥ

2.3.57

apasavyaṃ punaḥ prāpyasaptāśvapathagāḥ kramāt /
bhūmyā(dhūmā)di devatāśabdairilāvācyāsamastaśaḥ

2.3.58

ṛgvedasūktabhāgeṣu bṛhatīḥṛksahasrayuk /
sūtradvyaṣṭādaśaikonaiḥ pūrṇaruk prabhaviṣyati

2.3.59

pādastu navavarṇātmā tādṛkpādacatuṣṭayaiḥ /
ruktatsaṃyuktākṣaretāvarṇādvāsaptatīritāḥ

2.3.60

dvāsaptatisahasrāṇi varṇāḥ sarvarugāśritāḥ /
dvāsaptatisahasreṣu piṅgalelāhvayāsu ca

2.3.61

nāḍīṣu tattadvargeṣu vācyarūpāṇyacintayet /
suṣumnāyāścaturdikṣu hṛtkañjādhaḥ samāśritam

2.3.62

manobuddhirahaṅkāraścittañceti caturvidham /
tatrendrakāmau bhāryau tau tadviśeṣābhimāninau

2.3.63

śrotre digdevatāścandrastvakcāhaṃ prāṇanāmakaḥ /
netrayorbhāskaro jihvāmānī varuṇar iritaḥ

2.3.64

daśrau ghrāṇāśritāvete tadviśeṣābhimāninaḥ /
vaktre(vāci) vahniḥ karedakṣo jayantaḥ pādayordhvayoḥ

2.3.65

mitraḥ svāyaṃbhuvau pāyūpasthayorabhimāninau /
ghrā(prā)ṇo marucchabdamānītvapānaḥ sparśagastataḥ

2.3.66

vyānorūpaḥ rasamānī hyudāno gandhasaṃsthitaḥ /
samāna ete mātrāsu viśeṣādabhimāninaḥ

2.3.67

bhūdevī māninī pṛthvīḥ abātmā varuṇaḥ smṛtaḥ /
agnistejomayo vāyau pravahaḥ prabhurīśvaraḥ

2.3.68

ākāśamānī vighneśaḥ bhūteṣvete viśeṣapāḥ /
keśāli(sthi)tvaṅmāṃsanakharūpā bhūrdehagā matāḥ

2.3.69

vāriraktātmakaṃ deha jaṭharāgnistu taijasam /
vāyuḥ śvāsātmakaḥ kāye hyavakāśo nabhastanau

2.3.70

pratyakṣasiddhasarveṣāṃ satvaṃ bā(bo)dhyaṃ na hi kvacit /
sudurgandhau ghrāṇavedyau dehe jihvendriyapriyaḥ

2.3.71

śubhāśubharaso rūpaṃ cakṣurvedyaṃ kalevare /
śītoṣṇādiḥ tvacāvedyaḥ sparśaḥ śabde(bdaḥ) śrutipriye(yaḥ)

2.3.72

mātrādhṛṣīkaviṣayāḥ satyābādhyāna hīritāḥ /
vacanādānagamanotsargabhogādisādhanam

2.3.73

karmendriyapañcacārthakriyākāreti(riṇa) (bā)badhyate /
satyaṃ śṛṇotispṛśatipaśyatyatti ca jighrati

2.3.74

śretratvaṅnetrarasanāghrāṇastatvāni tānyataḥ /
arthakriyākarāṇyeva vibodhyānīhavedagam

2.3.75

manaśca śrutihetutvāt saptaṃ(tyaṃ) ca śarīragāḥ /
ahaṅkārāpādakatvāt piṅgalā mamatāspadā

2.3.76

nāḍyo daurbalyasamaye bhāntisavyāpasavyayoḥ /
puṃsāṃstrīṇāmāyādivyañjakāḥ prabhavanti hi

2.3.77

ataḥ satyācca(śca) bahuṣu jñānājñānapravartakāḥ /
guṇāḥ satvādi dehasthāḥ satyāstadabhimāninaḥ

2.3.78

devāḥ satyāḥ kevalasya jaḍasyasthityayogataḥ /
dehānāṃ ca sadehānāṃ dehabandhamatikṛtām

2.3.79

duḥkhāsvadatvāddehāptikāraṇaṃ satyameva hi /
karmāṇi dvividhaṃ vedeṣūktānukramasaccasat

2.3.80

sukhaduḥkhapradaṃ tena satyāvedāḥsamastaśaḥ /
deśe kāle kṛtaṅkarma phaladattvena tau vṛtau

2.3.81

tatkarmaphalabhoktāro jīvāḥ satyāḥ saliṅgakāḥ /
bhagnaliṅgā vimuktāśca śrutyuktāśca kṛtāḥ smṛtāḥ

2.3.82

ihānyatrālpa bahulajñānājñānādi yogibhiḥ /
sadasattāratamyaṃ ca sapta(tya)mete svatantrakāḥ

2.3.83

ciccetyarūpā eteṣāṃ dehayogavivarjitāḥ /
niyantā puruṣaśreṣṭhaḥ na ca etat prayujyate

2.3.84

tasmāllakṣmīpatirvyāptaḥ svatantraḥ śruticoditaḥ /
nirdeṣo nityasuguṇaḥ sadā nārāyaṇo hariḥ

2.3.85

evamādhyātmikaṃ satyam(ptam) adhibhūtaṃ bahisthitam /
sarvāṅkurotpādakatvāt bhūḥsatvā(tyā)khilakāraṇāt

2.3.86

abhasmaranādi yogyatvāt pālakaddāhādi sādhanam /
vahniśca śoṣako vāyuravakāśapradāniyat

2.3.87

tatkāraṇāni mātrāśca tadgatānīndriyāṇi ca /
satyā(ptā)nyevaṃ samastāni saṃsṛṣṭānyaṇḍagāni ca

2.3.88

etanmūlānyasaṃsṛṣṭānyapi satyāni sarvaśaḥ /
saṅgṛhyetadvinirmāyā yāti satyaḥ sahatyajaḥ

2.3.89

kecinniraṅgā nirdehā jñānādi guṇavarjitāḥ /
niraṃśo khaṇḍarūpaśca sarvādṛśyonirūpitāḥ

2.3.90

anāmarūpo phaladastvanupāsyo vicāritaḥ /
brahmaikantu jaḍaṃ sarve brahmaṇyāropitaṃ mṛṣā

2.3.91

śuktau rajatavadrajjau sarpavatpratibhāti ca /
ajñānaṃ kalpitaṃ taddhi śuktijñānāddhi bādhyate

2.3.92

vicārite sati hi sā śuktirnarajataṃ bhavet /
ato bodhyaṃ mṛṣābhūtaṃ mithyā tadrajataṃ yathā

2.3.93

vastusvarūpaṃ jñānena kalpitatvāccatattathā /
ajñānakalpitaṃ brahmaṇyetadviśvaṃ prakalpitam

2.3.94

brahmaṇyāropakṛjjīvo brahmānyo naiva vartate /
niraṃśamapi tadbrahmatvajñānāvṛtamañjasā

2.3.95

anantarūpakaṃ bhuṅkte nānāyonisamudbhavam /
tasyajñānamupādhyutthaṃ satyopādhirna vidyate

2.3.96

mithyā sājñānajatatvānnājñānaṃ satya(tva)mucyate /
tadājñānena jīvasthaṃ jīvasyābhāvataḥ svataḥ

2.3.97

nirviśeṣabrahmaṇi tu jñānājñānena vartataḥ /
ato na brahmaniṣṭaṃ tattajñānatadupādhijam

2.3.98

evaṃ mithyābhūtakālakarmadeśāgamādibhiḥ /
bhramadbrahma ca kalpānte brahmamūla svarūpakam

2.3.99

jñātvā tatraikyamāpanno na punarjāyate bhuvi /
muktasyāpi na cājñānaṃ nendriyāṇi na kvacit

2.3.100

nirviśeṣe parebrahmaṇyaikyametādṛśaṃ khalu /
tadajñānaṃ na sannāsatsadasanna ca tarhikam

2.3.101

anirvācyaṃ tannivṛttirmuktirityabhidhīyate /
pūrvāpareṣu kāleṣu sṛṣṭinmetyapi te jaguḥ

2.3.102

etaddhi durmataṃ santo nāṅgīkurvantitātvikāḥ

Original text: Prakāśasaṃhitā (a Pāñcarātrasaṃhitā) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0