પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં દ્વિતીયપરિચ્છેદે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
હરિઃ ઓં
તદા મેરૌ તુ સુજ્યેષ્ઠઃ કામધુક્કલ્પવૃક્ષકૌ ।
ચિન્તામણિં રૂપભેદૈઃ સ્વર્ગોપસ્વર્ગગાન્ વ્યધાત્

તદાવિધિઃ સર્વજીવબિમ્બરૂપાણ્યચિન્તયત્ ।
સ્વયં તથા તથાભૂત્વા સૃજત્તા(વછ)દૃક્શરીરિણઃ

સ્વર્ગસ્થાનાં પદસ્થાનાં સર્વમન્વન્તરેષ્વપિ ।
ભૂમૌ હર્યાવતારે તુ તદાજ્ઞામકરોદ્વિધિઃ

દુષ્પ્રારબ્ધસ્ય ભોગાયાગામિ સત્સાધનાય ચ ।
સુરાણાં હરિસેવાર્થમ્ અવતારાણ્યનુક્રમાત્

પુનસ્તત્તન્મૂલરૂપૈરેકીભાવં સ સર્વદા ।
ભુવં સ્પૃશન્ત્વિતિ તથા તે ચ કુર્વન્ત્યજાજ્ઞયા

એધમાનદ્વિડેષાં હિ સર્વદા ભારતાસ્થિતિમ્ ।
નાજ્ઞાપયધરિસ્તેન તથા ચક્રે સતાં(તાન્) વિધિઃ

તતો ધાતાત્મદેહસ્થતત્વાન્યુચ્ચાવચાનિ ચ ।
સંસૃષ્ટાનિ તદીશાંશ્ચ મેરુસ્થઃ સવ્યચિન્તયત્

દેહમધ્યેત્વધોનાભેર્મૂલાધારં સ પુષ્કરમ્ ।
ચતુર્દલં(શં) સ્વર્ણનિભં માયાદ્યાદલદેવતાઃ

અનિરુદ્ધમુદાનં ચ સુષુમ્ના (દિ)હિ ત્રિકાશ્રયમ્ ।
તન્મધ્યસમ્ભવા નાડી સુષુમ્ના સૂક્ષ્મરૂપિણી

એકા શાખાદિરહિતા સ્વર્ણવર્ણા પરાશ્રયા ।
ભૂમ્યા સ્વાયમ્ભવેનાપિ રક્ષિતેબ્જે સમુત્થિતા

ચ્છિદ્રાન્વિતા ચ સા સપ્તપ્રાણાદિ મરુદાશ્રયા ।
મધ્યે જ્વલન્તી તત્પાર્શ્વજાતયોઃ પિઙ્ગલેલ(ડ)યોઃ

મૂર્ધાં તા નાભિકઞ્જાદિ ષટ્પદ્માનાં સમાશ્રયા ।
ષટ્દલં નાભિકમલં નીલાદ્યાસ્તદ્દલાધિપાઃ

ઇષન્નીલોપેતભાગે ગોરિકારક્તિમાન્વિતે ।
સ્થિતં પ્રદ્યુમ્નનામાનં નાગાખ્યપ્રાણસેવિતમ્ ॥ પ્સ્_2,3.ર્13 ॥
મરુતઃ પ્રવહાદીંશ્ચ સપ્તતદ્ગાન્ વ્યચિન્તયેત્ ।
તે દ્વે ઊર્ધ્વમુખે હૃદ્ગકઞ્જમાહરધોમુખમ્

નાભે દ્વ્યષ્ટાઙ્ગુલોર્ધ્વસ્થ સુષુમ્નાષ્ટદિગુત્થિતૈઃ ।
દલૈરધોમુખૈરુદ્યદ્ભાનુવર્ણૈસ્થાષ્ટભિઃ

દશાઙ્ગુલિમિતાન્તર્(ગ)દ્ગર્(ભા)ભાવકોશાવહૈઃ શુભૈઃ ।
પરસ્પરં દૃઢાશ્લિષ્ટસંયુક્તાગ્રાઙ્ગુલં ભવેત્

હૃત્કજં તત્રગીર્દેવી ભારત્યા સહમાનિની ।
પ્રાણાઃ કૂર્માત્મકસ્તત્ર વસવો દલદેવતાઃ

સ્થાનેશો હિ તદન્તસ્થો દશાઙ્ગુલમિતો હરિઃ ।
તદીય હૃદયાકાશમણ્ટપં શ્રીસ્વરૂપકમ્

દુર્ગાભૂશ્રીભાગભેદૈર્ભાગત્રયસમન્વિતા ।
દુર્ગાકન્દાત્મિકા ચૈવ ભૂર્મધ્યે નાલરૂપિણી

તદૂર્ધ્વગે તુ શ્રીભાગે રમાકઞ્જસ્વરૂપિણી ।
વેદિકા તુ ત્રિભાગસ્થા સાર્ધાઙ્ગુલિ દૃઢા મતા

તન્મણ્ટપં મણિમયં ચતુર્દ્વારં શુભાસ્પદમ્ ।
સુગન્ધૈર્મણિદીપૈશ્ચ રમ્ભાસ્તમ્ભૈર્મનોરમમ્

તોરણૈઃ પૂર્ણકુમ્ભૈશ્ચ પતાકછત્રમણ્ડિતમ્ ।
મણિસ્તમ્ભૈમૌક્તહારૈઃ નાના શ્વેતાઙ્કુરૈરપિ

શ્રીભાગં કઞ્જસંમાનઃ મૂલેશાખ્યો હરિસ્વયમ્ ।
કઞ્જોપરીન્દુસૂર્યાગ્નિમણ્ડલાન્યુપરિસ્ફુટમ્

રમ્યૈવ દિવ્યશય્યાભૂત્કમનીયોપબર્હણા ।
તસ્મિન્ સ્વરૂપશેષાભ હરિરૂર્ધ્વફણોન્નતઃ

તસ્યોપરિ રમાચિત્રાસનરૂપા તદૂર્ધ્વગા ।
પ્રાજ્ઞાત્મા સ તુ જીવેશો જીવોયદ્વશગઃ સદા

ચક્રશઙ્ખગદાપદ્મહસ્તઃ સ તુ ચતુર્ભુજઃ ।
કિરીટકુણ્ડલલસન્ નૂપુરાઙ્ગદભૂષણઃ

હારશ્રીવત્સકણ્ઠસ્થ કૌસ્તુભાદૈરલઙ્કૃતઃ ।
રત્નાઙ્ગુલીયકટકકટિસૂત્રાદિ સત્કૃતઃ

પિતામ્બરોતિ સર્વાઙ્ગસૌન્દર્યસુભગોચિતઃ ।
સ વિશ્વતોમુખોપ્યેકમુખવદ્ભાતિ નીલદૃક્

સ્થાનેશ મૂલેશયુક્તઃ સમુપાસ્યો નિરંશકૈઃ ।
મણ્ટપાધઃ પ્રદેશસ્થશક્તિરાધારરૂપિણી

કૂર્મશેષશ્ચ ભૂઃ ક્ષૌરવાર્ધિપાદ્વીપરૂપિણી ।
શ્વેતાં રમાં સંવિચિન્ત્ય નિરંશૈરિત્યચિન્તયત્

ઉરુસ્તાલ્વોર્ભ્રુવોર્મધ્યે શિરસ્યૂર્ધ્વમુખાનિ ચ ।
કઞ્જાનિ શ્વેતવર્ણાનિ દ્વિષડ્વ્યષ્ટદલૈસ્તથા

દ્વાભ્યાં સહસ્રદલકૈર્યુક્તાનિ દલદેવતાઃ ।
આદિત્યાઃ પ્રથમે પદ્મે ઇન્દ્રાદ્યાસ્તત્રદેવતાઃ

દેવતાસ્તુ ત્રૃતીયેબ્જે ભારતી ચ સરસ્વતી ।
મૂર્ધ્નૈકો બહુરૂપેણ વાયુઃ સર્વદલાધિપઃ

નારાયણો હરિઃ કૃષ્ણો વાસુદેવસ્તદીશ્વરઃ ।
કૃકલો દેવદત્તાખ્યઃ સૂત્રનામા મરુત્પતિઃ

મરુતઃ સપ્તસપ્તાપિ પઞ્ચસ્વપિ હદારિષુ ।
સુષુમ્ના નાલજાતાનિ પદ્માન્યેતાનિ સપ્ત ચ

ગુણત્રયાત્મિકાનાડી સુષુમ્ના વેદપારગૈઃ ।
સ્યૈકા શાખાદિ રહિતા ગર્ભેછિદ્રાન્વતાપિ ચ

સરસ્વતી તદન્તર્ગા નદી વારિસ્વરૂપિણી ।
હૈરણ્મયી વૈધ્યુતીતિ વજ્રિકા ભાસ્વતીતિ સા

નામભિઃ સંયુતાલોકાઃ ભૂરાદ્યાઃ તત્રસંસ્થિતાઃ ।
ભૂર્ભુવસ્વર્ગલોકેશા મહરાદીશ્વરઃ(શ્ચરાઃ) ક્રમાત્

ભૂવિઘ્નેશેન્દ્રાનિરુદ્ધકામશેષાબ્જજા મતાઃ ।
કટ્યૂરુદ્વિતયે જાનુજઙ્ઘગુલ્પો ભયાઙ્ઘ્રિષુ

અતલાદ્યાશ્રિતાદેવા દેહે દેવેશ સેવકાઃ ।
મિત્રાગ્ન્યસ્ત્રપવારીશમયમન્દયમાઃ ક્રમાત્

દેહેપ્યેવં વિરાડ્દેહધારિણં તન્મિતોવતિ ।
સુષુમ્ના મૂલદેશોત્થે ગઙ્ગાયામુનવાર્ધરે

પિઙ્ગલેલે રક્તનીલવર્ણે સવ્યાપસવ્યગે ।
ગર્ભછિદ્રાન્વિતે ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રપ્રભેદિની

પૃથક્ પૃથક્ સવ્યનાડ્યો મહત્તત્વાત્મિકા મતાઃ ।
ત્રિધા વિભક્તાઃ પાદાન્તં દ્વિષટ્સાહસ્રસંમિતાઃ

દક્ષિણે દક્ષપાદાન્તં નાડ્યસ્તાવન્મિતાઃ ક્રમાત્ ।
પિઙ્ગલા ઊર્ધ્વદેહેષુ વ્યાપ્તાસ્તાવન્મિતાઃ શુભાઃ

અધોમધ્યોર્ધ્વગાસ્તાસ્તુ સપ્તાસ્ય પથમાશ્રિતાઃ ।
સપ્તસન્ત્યેવ વિવરાઃ ઘ્રાણાસ્ય શ્રુતિ નેત્રગાઃ

સપ્તાસ્યપથનામાનો ગોલકાઃ સપ્તકીર્તિતાઃ ।
સપ્તોર્ધ્વનાડ્યો હૃત્કઞ્જાધસ્થલાદ્વામપાર્શ્વગાઃ

પુનર્હૃત્કં ચોર્ધ્વદેશાત્ સવ્યમાવૃત્ય પિઙ્ગલાઃ ।
સપ્તાસ્ય પથગાઃ તત્ર(સૂર્યો) વહ્ન્યાદ્યા વત્સરેશ્વરાઃ

ઉત્તરાયણમાસેશાઃ દિનેશાઃ શુક્લપક્ષપાઃ ।
પરશુક્લત્રયં હ્યસ્મિન્ હ્યેત એવાભિમાનિનઃ

સૂર્યાદિ સર્વદેવાનાં નામવાચ્યાસ્તુ પિઙ્ગલાઃ ।
તસ્યાં બ્રહ્માભિમાની ગી ઋજવસ્ત્વપરોક્ષિણઃ

પ્રાણાપાના વિલાયાં ચ પિઙ્ગલાયાં ચ વર્તતઃ ।
રૂપૈઃ ષડ્વિંશત્સહસ્રૈસ્તાસુ તૌ ભારતીયુતૌ

તથાનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નૌ દક્ષિણે પું સ્વરૂપતઃ ।
સ્ત્રીસ્વરૂપેણ વામે તુ તાવદ્રૂપૈશ્ચ તાસ્વલમ્

તાદૃક્પાણસ્વરૂપસ્થૌ બ્રહ્મરુદ્રાદ્યુપાસિતૌ ।
દક્ષિણાયનમાસેશાઃ રાત્રીશાશ્ચૈવ દેવતાઃ

કૃષ્ણપક્ષેશ્વરારુદ્રવિપશેષાઃ સભાર્યકાઃ ।
અહઙ્કારાત્મકેલાયાં દેવાઃ સર્વેભિમાનિનઃ

આનન્દવિજ્ઞાનમયૌ પિઙ્ગલેલાધિપૌ ક્રમાત્ ।
વ્યાનાત્મા સર્વસન્ધિસ્થઃ ઉદાનોબ્રહ્મનાડિગઃ

સુષુમ્ના બ્રહ્મનાડીતિ સમાનઃસર્વદેહગઃ ।
અધો મધ્યોર્ધ્વગાઃ સપ્તસપ્તેલાનાડિકા ક્રમાત્

સપ્તાશ્વમાર્ગપથગાઃ ઊર્ધ્વેલાઃ પિઙ્ગલા યથા ।
હૃત્કઞ્જાધોભાગતસ્તાઃ સવ્યં પ્રાપ્ય તદૂર્ધ્વતઃ

અપસવ્યં પુનઃ પ્રાપ્યસપ્તાશ્વપથગાઃ ક્રમાત્ ।
ભૂમ્યા(ધૂમા)દિ દેવતાશબ્દૈરિલાવાચ્યાસમસ્તશઃ

ઋગ્વેદસૂક્તભાગેષુ બૃહતીઃઋક્સહસ્રયુક્ ।
સૂત્રદ્વ્યષ્ટાદશૈકોનૈઃ પૂર્ણરુક્ પ્રભવિષ્યતિ

પાદસ્તુ નવવર્ણાત્મા તાદૃક્પાદચતુષ્ટયૈઃ ।
રુક્તત્સંયુક્તાક્ષરેતાવર્ણાદ્વાસપ્તતીરિતાઃ

દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ વર્ણાઃ સર્વરુગાશ્રિતાઃ ।
દ્વાસપ્તતિસહસ્રેષુ પિઙ્ગલેલાહ્વયાસુ ચ

નાડીષુ તત્તદ્વર્ગેષુ વાચ્યરૂપાણ્યચિન્તયેત્ ।
સુષુમ્નાયાશ્ચતુર્દિક્ષુ હૃત્કઞ્જાધઃ સમાશ્રિતમ્

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તઞ્ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
તત્રેન્દ્રકામૌ ભાર્યૌ તૌ તદ્વિશેષાભિમાનિનૌ

શ્રોત્રે દિગ્દેવતાશ્ચન્દ્રસ્ત્વક્ચાહં પ્રાણનામકઃ ।
નેત્રયોર્ભાસ્કરો જિહ્વામાની વરુણર્ ઇરિતઃ

દશ્રૌ ઘ્રાણાશ્રિતાવેતે તદ્વિશેષાભિમાનિનઃ ।
વક્ત્રે(વાચિ) વહ્નિઃ કરેદક્ષો જયન્તઃ પાદયોર્ધ્વયોઃ

મિત્રઃ સ્વાયંભુવૌ પાયૂપસ્થયોરભિમાનિનૌ ।
ઘ્રા(પ્રા)ણો મરુચ્છબ્દમાનીત્વપાનઃ સ્પર્શગસ્તતઃ

વ્યાનોરૂપઃ રસમાની હ્યુદાનો ગન્ધસંસ્થિતઃ ।
સમાન એતે માત્રાસુ વિશેષાદભિમાનિનઃ

ભૂદેવી માનિની પૃથ્વીઃ અબાત્મા વરુણઃ સ્મૃતઃ ।
અગ્નિસ્તેજોમયો વાયૌ પ્રવહઃ પ્રભુરીશ્વરઃ

આકાશમાની વિઘ્નેશઃ ભૂતેષ્વેતે વિશેષપાઃ ।
કેશાલિ(સ્થિ)ત્વઙ્માંસનખરૂપા ભૂર્દેહગા મતાઃ

વારિરક્તાત્મકં દેહ જઠરાગ્નિસ્તુ તૈજસમ્ ।
વાયુઃ શ્વાસાત્મકઃ કાયે હ્યવકાશો નભસ્તનૌ

પ્રત્યક્ષસિદ્ધસર્વેષાં સત્વં બા(બો)ધ્યં ન હિ ક્વચિત્ ।
સુદુર્ગન્ધૌ ઘ્રાણવેદ્યૌ દેહે જિહ્વેન્દ્રિયપ્રિયઃ

શુભાશુભરસો રૂપં ચક્ષુર્વેદ્યં કલેવરે ।
શીતોષ્ણાદિઃ ત્વચાવેદ્યઃ સ્પર્શઃ શબ્દે(બ્દઃ) શ્રુતિપ્રિયે(યઃ)

માત્રાધૃષીકવિષયાઃ સત્યાબાધ્યાન હીરિતાઃ ।
વચનાદાનગમનોત્સર્ગભોગાદિસાધનમ્

કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચચાર્થક્રિયાકારેતિ(રિણ) (બા)બધ્યતે ।
સત્યં શૃણોતિસ્પૃશતિપશ્યત્યત્તિ ચ જિઘ્રતિ

શ્રેત્રત્વઙ્નેત્રરસનાઘ્રાણસ્તત્વાનિ તાન્યતઃ ।
અર્થક્રિયાકરાણ્યેવ વિબોધ્યાનીહવેદગમ્

મનશ્ચ શ્રુતિહેતુત્વાત્ સપ્તં(ત્યં) ચ શરીરગાઃ ।
અહઙ્કારાપાદકત્વાત્ પિઙ્ગલા મમતાસ્પદા

નાડ્યો દૌર્બલ્યસમયે ભાન્તિસવ્યાપસવ્યયોઃ ।
પુંસાંસ્ત્રીણામાયાદિવ્યઞ્જકાઃ પ્રભવન્તિ હિ

અતઃ સત્યાચ્ચ(શ્ચ) બહુષુ જ્ઞાનાજ્ઞાનપ્રવર્તકાઃ ।
ગુણાઃ સત્વાદિ દેહસ્થાઃ સત્યાસ્તદભિમાનિનઃ

દેવાઃ સત્યાઃ કેવલસ્ય જડસ્યસ્થિત્યયોગતઃ ।
દેહાનાં ચ સદેહાનાં દેહબન્ધમતિકૃતામ્

દુઃખાસ્વદત્વાદ્દેહાપ્તિકારણં સત્યમેવ હિ ।
કર્માણિ દ્વિવિધં વેદેષૂક્તાનુક્રમસચ્ચસત્

સુખદુઃખપ્રદં તેન સત્યાવેદાઃસમસ્તશઃ ।
દેશે કાલે કૃતઙ્કર્મ ફલદત્ત્વેન તૌ વૃતૌ

તત્કર્મફલભોક્તારો જીવાઃ સત્યાઃ સલિઙ્ગકાઃ ।
ભગ્નલિઙ્ગા વિમુક્તાશ્ચ શ્રુત્યુક્તાશ્ચ કૃતાઃ સ્મૃતાઃ

ઇહાન્યત્રાલ્પ બહુલજ્ઞાનાજ્ઞાનાદિ યોગિભિઃ ।
સદસત્તારતમ્યં ચ સપ્ત(ત્ય)મેતે સ્વતન્ત્રકાઃ

ચિચ્ચેત્યરૂપા એતેષાં દેહયોગવિવર્જિતાઃ ।
નિયન્તા પુરુષશ્રેષ્ઠઃ ન ચ એતત્ પ્રયુજ્યતે

તસ્માલ્લક્ષ્મીપતિર્વ્યાપ્તઃ સ્વતન્ત્રઃ શ્રુતિચોદિતઃ ।
નિર્દેષો નિત્યસુગુણઃ સદા નારાયણો હરિઃ

એવમાધ્યાત્મિકં સત્યમ્(પ્તમ્) અધિભૂતં બહિસ્થિતમ્ ।
સર્વાઙ્કુરોત્પાદકત્વાત્ ભૂઃસત્વા(ત્યા)ખિલકારણાત્

અભસ્મરનાદિ યોગ્યત્વાત્ પાલકદ્દાહાદિ સાધનમ્ ।
વહ્નિશ્ચ શોષકો વાયુરવકાશપ્રદાનિયત્

તત્કારણાનિ માત્રાશ્ચ તદ્ગતાનીન્દ્રિયાણિ ચ ।
સત્યા(પ્તા)ન્યેવં સમસ્તાનિ સંસૃષ્ટાન્યણ્ડગાનિ ચ

એતન્મૂલાન્યસંસૃષ્ટાન્યપિ સત્યાનિ સર્વશઃ ।
સઙ્ગૃહ્યેતદ્વિનિર્માયા યાતિ સત્યઃ સહત્યજઃ

કેચિન્નિરઙ્ગા નિર્દેહા જ્ઞાનાદિ ગુણવર્જિતાઃ ।
નિરંશો ખણ્ડરૂપશ્ચ સર્વાદૃશ્યોનિરૂપિતાઃ

અનામરૂપો ફલદસ્ત્વનુપાસ્યો વિચારિતઃ ।
બ્રહ્મૈકન્તુ જડં સર્વે બ્રહ્મણ્યારોપિતં મૃષા

શુક્તૌ રજતવદ્રજ્જૌ સર્પવત્પ્રતિભાતિ ચ ।
અજ્ઞાનં કલ્પિતં તદ્ધિ શુક્તિજ્ઞાનાદ્ધિ બાધ્યતે

વિચારિતે સતિ હિ સા શુક્તિર્નરજતં ભવેત્ ।
અતો બોધ્યં મૃષાભૂતં મિથ્યા તદ્રજતં યથા

વસ્તુસ્વરૂપં જ્ઞાનેન કલ્પિતત્વાચ્ચતત્તથા ।
અજ્ઞાનકલ્પિતં બ્રહ્મણ્યેતદ્વિશ્વં પ્રકલ્પિતમ્

બ્રહ્મણ્યારોપકૃજ્જીવો બ્રહ્માન્યો નૈવ વર્તતે ।
નિરંશમપિ તદ્બ્રહ્મત્વજ્ઞાનાવૃતમઞ્જસા

અનન્તરૂપકં ભુઙ્ક્તે નાનાયોનિસમુદ્ભવમ્ ।
તસ્યજ્ઞાનમુપાધ્યુત્થં સત્યોપાધિર્ન વિદ્યતે

મિથ્યા સાજ્ઞાનજતત્વાન્નાજ્ઞાનં સત્ય(ત્વ)મુચ્યતે ।
તદાજ્ઞાનેન જીવસ્થં જીવસ્યાભાવતઃ સ્વતઃ

નિર્વિશેષબ્રહ્મણિ તુ જ્ઞાનાજ્ઞાનેન વર્તતઃ ।
અતો ન બ્રહ્મનિષ્ટં તત્તજ્ઞાનતદુપાધિજમ્

એવં મિથ્યાભૂતકાલકર્મદેશાગમાદિભિઃ ।
ભ્રમદ્બ્રહ્મ ચ કલ્પાન્તે બ્રહ્મમૂલ સ્વરૂપકમ્

જ્ઞાત્વા તત્રૈક્યમાપન્નો ન પુનર્જાયતે ભુવિ ।
મુક્તસ્યાપિ ન ચાજ્ઞાનં નેન્દ્રિયાણિ ન ક્વચિત્

નિર્વિશેષે પરેબ્રહ્મણ્યૈક્યમેતાદૃશં ખલુ ।
તદજ્ઞાનં ન સન્નાસત્સદસન્ન ચ તર્હિકમ્

અનિર્વાચ્યં તન્નિવૃત્તિર્મુક્તિરિત્યભિધીયતે ।
પૂર્વાપરેષુ કાલેષુ સૃષ્ટિન્મેત્યપિ તે જગુઃ

એતદ્ધિ દુર્મતં સન્તો નાઙ્ગીકુર્વન્તિતાત્વિકાઃ