Prakāśasaṃhitā · Chapter 2.2

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvatīyaparicchede prathamo 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsaḥ
cakresthūlaśarīrāṇi yaddheśesthāpyayānvirāṭ /
teṣāṃ tadupayuktārthān jaḍāni vividhāni ca

sarvasthūlaśarīrāṇi upādānānyajaḥ svayam /
virāṭdattāni saṅgṛhya kramāt kālānusārataḥ

tattadguṇakriyājātirūpalakṣaṇasampadaḥ /
vyavahārāśrayācāraveṣabhāṣāsvarūpakān

dānamānā(nnapānārha)śanāyāśanārhapūrvānantārthasañcayān /
caturlakṣādhīkāśītilakṣajīvaguṇocitān

virāḍuktān virāḍḍantān stadbhāvajñastathākarot /
yathottaratra sthūlopi na dṛṣṭastena tacchrutam

tatpūrvaṃ padmanābhottha trivikramapadāmbujāt /
dakṣiṇādyudhṛtā gaṅgā tasyāṅguṣṭhanakhāgrataḥ

viśīrṇājāṇḍamadhyordhvarandhrāt kṣmāvaruṇordhvagam /
ambhaḥ prāgagnitatvasthā(sthaṃ) prākṛtāṅghrabhirakṣitam

viṣṇoḥ pādāt samudbhūtaṃ tadvāryāṇḍāntarāviśat /
(e)tatmaṇḍulugaṃ kṛtvā brahmā viṣṇvaṅghrimajjanam

cakāra tena tadvāri gaṅgākhyā susaradvarā /
ato viṣṇvaṅghrijāṃ brahmakamaṇḍalusamudbhavam

vadanti sā suṣumnā hi brahmāṇḍavyāpino hareḥ /
niśāyāḥ pañcamāṃśe tu brahmeśādyākhilāmarān

sṛṣṭvā vaikuṇṭhalokasthadurgābhāgagatān vyadhāt /
sevārthaṃ tadgatānantarūpasya śrīhareḥ śriyaḥ

teṣāmucitavijñānaṃ hareḥ sevām upādiśat /
ṣaṣṭamāṃśe niśāyāśca punaḥ sarvān surottamān

ajo sṛjatsvasevārthaṃ tāṃśca(te ca) pūrvoktarītitaḥ /
saptaprākāra(ke)gān saptalokeśaṃ toṣayatyalam

tāvatsatyādhasthalaspṛgvāryaṇḍaparipūritam /
mahogravāyunā śuṣyan maharlokādadhoviśat

saptamāṃśe niśīthinyāḥ punardevānajosṛjat /
teṣu pradhānān sarvān manaso dehato 'sṛjat

teṣu pradhānān śeṣādīṃ tapolokevyadhādajaḥ /
tatra lokapatiḥ sākṣāt saṅkarṣaṇamanāmayam

ārādhayato 'nya surān manasā dehato sṛjat /
indrakāmau janoloke tṛtīyotāvajo vyadhāt

pradyumnantāvabhajatāṃ sṛṣṭvā tau svāvarāmarān /
aniruddhādikān dhātā maharlokagatān vyadhāt

aniruddhaṃ bhajantastevṛsṛjan svāvarāmarān /
aṣṭamāṃśetriyāmāyā sanakādīn pitāmahaḥ

sṛṣṭvā sṛṣṭvaitanniyuktāstadājñānācaran drutam /
tataḥ prakupitāddhātuḥ rudro ekādaśātmakaḥ

jātobhūtsapatnī(kṣī)kaḥ sasṛṣṭyarthamajoditaḥ /
tapastaptvāthakālena pīte svargāntavāriṇī(ṇā)

ajenāvāpyasasvargabhūtān pretāṃśca rākṣasān /
nandinaṃ mātṛkāḥsapta piśācān lokabhīkarān

bhaktān surāṃśānapi durbhāvayuktān digambarān /
krūrasṛṣṭiṃ tato jñātvā brahmā taṃ pratyaṣedhata

tatojaḥ svākaṃ deśena nāradaṃ tvasṛjadṛṣīm /
dakṣaṃ dakṣāṅguṣṭatojastanvā bhṛgumacīkḷpat

marīcīṃ manasā netreṇātrimāṅgirasaṃ mukhāt /
karṇarandhrāt pulastyaṃ ca pulahaṃ nābhideśataḥ

karāt kratuṃ vasiṣṭhaṃ ca prāṇāt kāmāccagādhijam /
chāyayā kardamaṃ budhyāruciṃ vyajanayadvibhuḥ

ṛgādi devān padmotthaḥ pūrvādyāsyaiḥ kramādvyadhāt /
bhārataṃ pañcarātrāṇi purāṇāni smṛtistathā

pūrvādibhirvyadhādāsyaistathā varṇāśramādikān /
bhṛguṃ manuṃ budhaśanī caturvarṇapravartakān

cakāra(rā) kālāvayavān diśastadabhimāninaḥ /
yajñān hṛdāpuṇyadharmo pṛṣṭenādharmavistṛtim

tathā pañcavi(dhā)jñānaṃ durgāṃ tadabhimāninīm /
ahorātre pakṣayośca lajjāṃ mūrdhoṣṭatosṛjat

adharoṣṭāttato lobhaṃ nāḍibhyo vyasṛjannadīḥ /
asthibhyaḥ parvatān kukṣeḥ sarvasāgaramāninaḥ

meghān keśairlomajātairvṛkṣā(ścaiva latādikān)n gulmān latānvitān /
caturlakṣādhikāśītilakṣayoniṣu tātvikān

daśasaṃkhyāmitān dhātā vyasṛjaccānya cetanān /
karmadevādikān devāḥ kramājjātāstu kālataḥ

śataṃ gandharvāpsarasāṃ triṃśaccāraṇarakṣasām /
śataṃ siddhāstathānyāsu saptatiḥsarvajātiṣu

ājānajāḥ kuberotthāstebhya eva niraṃśakāḥ /
devadāsā niraṃśāśca padmakalpādanantaram

svayambhuventare bhūmau jātāḥ sarvatra saṅgatāḥ /
kṣaṇadānavame bhāge mahīdāsahayānanau

sanatkumāramachākhyāvādiśetāṃ manuṃ vidheḥ /
avatīryākhilān vedān sāraṃ caiva(veda sāraṃ) purāṇakam

pañcarātraṃ mahāśāstraṃ śrīmadbhāgavataṃ śubham /
daśame tu niśābhāge padmanābhasya karṇayoḥ

kalpitāttāmasādbhūri kīkasādāsatūripū /
tadā kusumanābhasya niśāṃśadaśame śubhe

kalpitāttamasādbhūri kīkasādāsatūripū /
madhuśca kaiṭabhaścaiva rākṣasau durmadoddhatau

kadāmerurūrdhvadeśasthaṃ pītvā tāvajjalaṃ sthitam /
rūpāntareṇābjabhavaṃ prāpya yuddhāya rākṣasau

āhvayāmāsa tu brahmā tāvāhāhaṃ hi durbalaḥ /
ityuktvā sa hariṃ dadhyau hayagrīvāhvayaṃ hariḥ

vyakto bhūdbrahmahṛdāsatābhyāṃ ciramayodhanam /
kṛtvā hatvācchādyakuntaṃ medhasā medinīṃ vyadhāt

kṣaṇadaikādaśāṃśe tu brahmā merusthitaḥ svayam /
piśācān dānavān daityān niraṃśān sāṃśarūpakān

etān viṣṇudviṣo yogyān rākṣasāṃśca kaliṃstathā /
vyasṛjattānadholokavāsinaḥ kālatokarot

ajeyatvamavadhyatvavaraṃ teṣāmadādvidhiḥ /
kālena bhārate janma pratimanvantareṣvapi

yathāyogyaṃ janmalabdhvā tapastaptvā śivādvaram /
prāpya viprāryagurvādigosuradveṣiṇaḥ sadā

bhaviṣyatheti teṣāṃ tu varaṃ prādādathābjajaḥ /
paraśuklatrayaṃ hitvā chinnabhāgavateṣvalam

praviśya buddhivyāmohaṃ kalpayitvā kvacit kvacit /
yogyatātikramodbhūtapuṇyaṃ nāśayatheti ca

śarīratatvopādānasthitasarvottamān surān /
sarver(va)tattvo(tvā)pacayagā bhavanto bhīṣayantyatha

pāpaduḥkhādi sambandho bhavatāṃ ca bhavediti /
viṣṇuvismṛtiyuktānāṃ śarīreṣu sātāmapi

asatāṃ miśrabuddhīnām abhimānitvamastuvaḥ /
mithyābhimānino daityāḥ devāstatvābhimāninaḥ

sarvatatveṣvatha kalirjīvamānī durāgrahāt /
dehastha devatāḥ pūr(ṇar)vapuṇya(bhujaḥ)saukhyabhujaḥ kramāt

pāpaduḥkhabhujaścānye dehamānyubhayātmakāḥ /
antarbahisthajīvānāṃ kiñciduḥkhaṃ bhavatyapi

daityāveśānna vāyorhi daityāveśaḥ kadācana /
jīvamānyuttamo brahmā dehastho madhyamaḥ svayam

adhamastu kalirjīvamānyeva hi surāsurāḥ /
iti tatvārthavitteṣāṃ brahmādāducitaṃ varam

śuddhodasāgarabahirmaharloke tadūrdhvataḥ /
garbhodake tu(ca) daityānām āveśo nāsti sarvathā

etadanyatra daityānāṃ sthityai prādādvaraṃ vibhuḥ(dhiḥ) /
dvādaśāṃśe tu(sa)tāmasyāḥ brahmāṇḍasthāmbunirgame

cintyatojasya vai ghrāṇāt ghroṇī rūpī babhūva ha /
ghroṇī rūpī varāhātmā haristvavatatāra ca

sa tu śvetavarāhākhyaḥ brahmaṇā saṃ(yu)stuto 'sṛjat /
yajñābhimānino yajñān mantratantrārtvigoṣadhīḥ

tiladarbhāśvapaśvājyahavīṃṣisamidhaḥ kramāt /
satrāṇi somasadanaṃ rā(ra)mbhabhaiśyādikān vyadhāt

yupāgnīn spṛṣadājyaṃ ca phalānyapyasṛjatkiṭiḥ /
tadā hayagrīvanāmā rākṣaso ghoradarśanaḥ

ajasya mukha(khya)tovyaktaṃ guruṃ vedābhimāninam /
nigṛhyāgātradā vedāḥ apapāṭhatirohitāḥ

tadā prārthito maccharūpī jalamupāviśat /
hatvā hayaśiraskantaṃ vedānuddharadīśvaraḥ

tadā dhātrārthitaścādisūkaroṇḍagataṃ jalam /
aśāmayadbhuvamadholokāṃśca vimalān vyadhāt

sūryādayo grahāḥ sarve tadādyāḥ saprakāśakāḥ /
tadādi kalpaṃ taṃ prāhuḥ vārāhamiti sajjanāḥ

rātrau trayodaśāṃśe tu purīṃ barhiṣmatīṃ vyadhāt /
varāhātmāhyādimanorāvāsārthamaśeṣavit

tadaivāṣṭasvayaṃvyaktāḥ purāṇi vividhāni ca /
nadyaśca devakhā(ghā)tāśca vanānyupavanāni ca

tadā sarvopayuktāni sarvatra vyasṛjadvidhiḥ /
caturdaśāṃśe rātrestu dikpālān sarvalokagān

sarvatrājñāpayaddhikṣu vidikṣu ca yathākramam /
tatprāgeva samutpannā brahmaṇā lokapālakāḥ

virāḍdehagatasturyo hyaniruddhā(kṣigo vibhuḥ)bhidho hariḥ /
atalādiṣvayogyānāṃ sūkṣmāṇya(pya)jamadarśayat

(saṃ)sa tān padmajasambhūtaḥ(to) merumadhyasthakañjajaḥ /
ūrdhvamudhṛtya ca sthūladehayuktāṃścatān punaḥ

tattallokeṣu saṃsthāpya mukhyaprāṇavaśān vyadhāt /
tadā brahmavarodbhūto hiraṇyākṣo hi rākṣasaḥ

pañcabhūtāvarāṃ bhūmiṃ gṛhītvātha rasātalam /
viveśa tanmocanāya varāhātmāṇḍajārthitaḥ

rasātalaṃ praviśyaiva mocayitvā bhuvaṃ tvaran /
taṃ gadāpāṇinā(mā) kruddhaṃ prāpayitvaiva bhārata

yudhvā svaṃ daṃṣṭrāgrahataṃ kṛtvā taṃ narake vyadhāt /
tato merugato dhātā savyātsvāyaṃbhuvaṃ vyadhāt

dehāpasavyatastasya śatarūpāṃ satīṃ vyadhāt /
bhugudakṣamarīcyādīn tapase(sa)manumādimam

āhūyājaḥ prāhasṛṣṭiṃ bṛṃhaṇāya satāṃ gatiḥ /
śatarūpā patiḥ prāha tapastaptvā sudāruṇam

varāhoddhāraṇāptaśca kiyatkālaṃ vicakṣaṇaḥ /
varāddhareśca strīpuṃso yogātsyaiṣvividhīritām

stripuṃsayogādbhāvyaṃ ca sṛṣṭimetāṃ vidhīritām /
sṛtvā tasyāmajanayat putrau dvau lokaviśrutau

priyavratottānapādau tisraḥ kanyāśca sattamaḥ /
ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ

tatrādyāyāmṛcerjajñe yajñanāmā ramāpatiḥ /
tenaiva saha sambhūtā dakṣiṇā nāmikā ramā

ajāvayonijau dvāvaprākṛtadehayutau parau /
putrikāputradharmeṇa yajñamātmasutaṃ manuḥ

cakāra dakṣiṇā yajñe dakṣiṇāmāninī ca sā /
tuṣitā nāma tatputrāḥ sambabhūvuḥ surottamāḥ

tattvābhimāninaḥ(tairnīcātātvikāḥ) sarve babhūvuḥ navakoṭayaḥ /
ākūterdevahūteśca prasūtiranujātuyā

dakṣasyā sasatī tasmātasyāṃ ṣoḍaśakanyakāḥ /
abhavannarkaputrasya dharmasyaiva trayodaśa

putryastvekāgnaye dattā tasyāṃ tretā(tatrā)gnayobhavan /
āhvanīyogarhapatyo dakṣiṇāgniriti trayaḥ

teṣāmekā dakṣasutā bhāryā(dattā) tasyāṃ tribhiḥ kramāt /
pṛthak pṛthak pañcadaśaputrā agnisvarūpakāḥ

āsannādyā yajñabhujo madhyamā havyabhojinaḥ /
antyāḥ kavyabhujaḥ pūrvai pañcāśatsaṃmitāgnayaḥ

ekanyūnā dakṣasutā jyeṣṭhā dattā śivasya tu /
dharmān varūtvatī putrān pañcāśanmaruto 'sṛjat

viśvedaśāsan viśvāyāṃ vasavauṣṭau vasūdbhavāḥ /
rudrā asaṃsmarudrāṇyāṃ bhūtāyāṃ bhūtanā(ya)makāḥ

upadevāśca sādhyāyām anyāsvapi ca dharmataḥ /
upadevāśca devāśca babhūvurhi bahuprajāḥ

dharmasya te padasthāśca sarve(sarga)vāsocitā matāḥ /
tadutthitāśca bhāvīnāḥ prāyaśo hyaparokṣiṇaḥ

prāguktāstātvikāścaikarūpeṇa bhuvi bhārate /
uṣitvā bhāvisatkarmajñānabhaktyādi kāṅkṣiṇaḥ

śubhāśubhaṃ ca prārabdhaṃ bhoktuṃ yogyāstato bhavat /
te ca dvīpādri varṣeṣu bhārate(tā)nyeṣu sarvaśaḥ

suprārabdhyaika bhogārhāḥ dharmādharmotthasambhavāḥ /
āsan devāśca pūrvoktā hyaparokṣya naparokṣiṇaḥ

satsādhanaṃ bhāratesmin kartumarhāḥ surottamaiḥ /
(tya)vyaktāparokṣibhirjātāḥ sadaivāsan harīcchayā

priyavratotthānapādau tayo(po) niṣṭhau babhūvatuḥ /
niśā caturdaśāṃśe tu sṛṣṭireṣā sumerugāḥ