Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.8

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede saptamo 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
vyatīte layakāle tu sṛṣṭikāla upāgate /
parakālādimādau tu puruṣaḥ sarvacetanān

vāsudeverpayalliṅgabaddhān jīvān (sṛjyān)vilakṣaṇān /
tāratamyayutān svayogyatāṃ kalitāṃśca saḥ

svasvocitamahāyatnābhimukhān svasvakarmaṇā /
janmalābhocitān vāsudevasthān vīkṣya cintayan

sṛṣṭikālādyanimiṣasūkṣmadehocitaṃ hyajām /
liṅgabaddhantu tatpūrvakṣaṇavaiṣamyasaṃgataḥ

ekaṃ gṛhītvānyajīvān prādāt saṅkarṣaṇo vibhuḥ /
sa vāyumekaṃ liṅge taṃ gṛhītvānyān sucetanān

pradyumro 'dāttayorbhārye sa gṛhītvā saliṅgake /
tadanyāntātvikān sarvapadasthān bhāvitātvikān

vyaktāparokṣiṇaḥ saṃkhyā niyamāt sūkṣmayogataḥ /
sraṣṭuṃ prādāt sacarame aniruddho 'khileśvaraḥ

vāsudevo viriñcasya liṅgadehaṃ vyacālayat /
tattaliṅgadehasthatriguṇebhyastribindavaḥ

nyapatan tatra yobinduḥ sātvikaḥ sa tu nirmalaḥ / /
rajo vaiṣamyasaṃyukta rajobindustathāpatat

tamo vaiṣamyakalitastamobindurabhūttataḥ /
rajobindugato viṣṇūrajovaiṣamyamūrjitam

pṛthaksthāpya rajobinduṃ śuddhaṃ cakre jagadguruḥ /
tamobindugatodevaḥ tamovaiṣamyamutkaṭam

samudhṛtya pṛthaksthāpya taṃ binduṃ śuddhamātanot /
tato māyā prārthitaḥ san vāsudevastadādimaḥ

tadrajoguṇavaiṣamyaliṅgabaddhamajaṃ vibhuḥ /
ajasya sūkṣmadehāptyai rajovaiṣamyamūrjitam

nikṣipya ca nigīryeśomāyāyāṃ mahadāhvayam /
sūkṣmarūpaṃ tu tadvīryaṃ prākṛtaṃ prākṣipaddhariḥ

tatra sā suṣuve sūkṣmadehavantamajaṃ vibhum /
guṇatrayāṇavaḥ pūrvaṃ sāṃkhyā niyamataḥ sthitāḥ

yāvantaste sadā nityāḥ teṣāṃ nāśo na vidyate /
tatra satvāṇavaḥ sarve daśadhopacitāḥ sadā

bhavanti rājasāstāmasāṇavaḥ pādamātrataḥ /
bhavantyupacitā vāyusarasvatyādi sūkṣmagāḥ

satvādayastu daśadhā ūrjitāḥsambhavanti hi /
trṛṇādīnāṃ sūkṣmagatānadhikāḥ prabhavanti hi

satvāṇavo rājasāśca tāmasāhyaṇavaśca ye /
ṛjūnāṃ sūkṣmagāḥ pādopacitāḥ prabhavanti hi

sāṃśāḥsarveṣu sāṃśeṣu sūkṣmadeheṣu kṛtsnaśaḥ /
satvāṇavo daśādhikyaṃ yāntyevopacitau satām

rajastamāṇavastūcceṣvalpanīceṣu cādhikāḥ /
tadrajoguṇavaiṣamyamādāyādyānujaḥ svayam

sarveṣāṃ sūkṣmadehānāṃ ante vasati nāśakṛt /
satvaṃrajastamaḥ sṛṣṭaṃ viṣṇubrahmaśivātmakam

śrībhūdurgāpatirviśvataijasaprājñanāmakāḥ /
śuklaraktātmikānīlā ādāyānantarūpakaḥ

tattatsūkṣmaśarīrasthasthānatrayagato hariḥ /
tadā hyavasthā tritayaṃ tadviśeṣādime sukham

ekonaviṃśatimukhau viśvataijasanāmakau /
savyāpasavyagānyevaṃ puruṣāsyānimadhyagam

gajābhaṃ tu tayorasyāḥ mukhānāṃ kṛtyamapyuta /
dakṣiṇākṣisthito viśvaḥ satvasthaḥ satvabhāgataḥ

uttamānāṃ madhyamānāṃ nīcānāṃ tatvamāninām /
tribhirmukhaiḥ satvagataiḥ avasthāṃ jāgradāhvayām

karotyayaṃ madhyagākhya tritayena sa eva hi /
uccamadhyāvarāmartyadāsānāṃ jāgradāhvayām

karotyavasthāmantasthaiḥ tribhirāsyaiḥ sa eva hi /
niraṃśānāṃ ca jīvānāṃ jāgratāṃ sampravartakaḥ

puṃsāmevaṃ vāmagāsyaiḥ strīṇāmevaṃ kariṣyati /
anantānantajanmoru martyadehaiḥ kṛtāni tu

jāgraddhaśāyāṃ manasā vācakā yena cendriyaiḥ /
kṛtāni sātvikādīni karmāṇyucyāvacāni ca

yāni yānyapi sarvāṇi saṃcintānyapi teṣvalam /
naṣṭeṣu tadadṛṣṭāni liṅgāni nivasantyalam

teṣu bhogāya dattāni bhuktvā nāśaṃ prayānti hi /
bhogāya ca pradattāni ardhabhuktāni sarvaśaḥ

prārabdhāni ca teṣveva kānicidbhogataḥ kṣayam /
yānti prārabdhaśiṣṭāni aparokṣe satisphuṭam

na nayānti ca sarvāṇi bhogayogyānya saṃśayaḥ /
tatra duṣprārabdhajātaṃ bahvalpaṃ karotyajaḥ

bhagavadbhakti yogena harericchā hi tādṛśī /
hariṇā jīvabhogāya na dattāni hyanantaśaḥ

rāśīkṛtāni liṅgasthakarmādṛṣṭāni koṭiśaḥ /
sañcitānyapi tānīha aparokṣe sati sphuṭam

dagdhānyapi vinaṣṭāni bhavantyeva na saṃśayaḥ /
martyo jīvanbhāratesmin nityaṃ koṭisahasraśaḥ

karoti vivaśo baddhaḥ prakṛtyātānyanantaśaḥ /
ananta janmanānantānantāyuḥ parimāṇataḥ

kṛtānyabhuṅktasvakṛtakarmaṇāṃ bhogato layaḥ /
sañcitānāmanantoru brahmakālairapi kvacit

kvāpi no ghaṭate bhoktuṃ kintu śrīviṣṇudarśane /
naiṣāṃ phalaṃ hi jīvānāṃ bhavedityājñayā hareḥ

likhitānyapi patreṣu citraguptaiḥ punaḥ punaḥ /
ramābrahmādayo devāḥ sarvakarmābhimāninaḥ

yacchanti na phalaṃ puṇyaṃ pāpaṃ vā tasya karhicit /
cchitvā likhitapatrāṇi yamadūtairhariḥ priyaiḥ

bodhayantyapi he jīva na te sañcitato bhayam /
iti kāraṇato nāśaṃ sañcitasya vadanti hi

ghaṭādināśavannāśaḥ karmaṇāṃ naiva śasyate /
suprārabdhasya sarvasya bhogādeva parikṣayaḥ

aparokṣānantarantu kṛtaṃ karma śubhāśubham /
āgāmītyuditaḥ sadbhirnatalopo bhaviṣyati

na likhanti paṭe citraguptāstāni surottamāḥ /
yacchanti na phalaṃ teṣāmato na śliṣyate janaḥ

āgāmikarmabhistaccāniṣṭaṃ kāmyaṃ hi rāja(kṣa)sāḥ /
gṛhṇantīṣṭaṃ kāmyapuṇyaṃ tadiṣṭāḥ prāpnuvanti hi

āgāmi viṣṇudveṣādi kalirgṛhṇāti netaraḥ /
āgāmi bhaktito mukto prāptavyānandamaśnute

vedoktamapyavedoktaṃ jñānājñānādibhiḥ kṛtam /
bālyayauvanavārdhikaiḥ kṛtaṃ vākkāyamānasaiḥ

bhītyā prītyā āveśato vā kṛtaṃ karma śubhāśubham /
jñāyanneva karotyeṣaḥ bhuṅkte jāgṛddhi tatphalam

samasta bhūtale vāpi vivareṣvantarikṣake /
svargādi sarvalokeṣu brahmāṇḍādbahirantare

niraye vā tamasi vā vaikuṇṭhādiṣu vā janaḥ /
jāgradbhuṅkte karmaphalaṃ viśvādhīnaḥ sadaiva hi

ānantāsanavaikuṇṭhaśvetadvīpeṣu saṃsthitāḥ /
maharādiṣu satyāntalokeṣvaṇḍādbahistathā

tātvikāḥ svādhikāreṣu niyatā netare janāḥ /
svaprārabdhaphalaṃ yānti te sarve hyaparokṣiṇaḥ

atātvikā niraṃśānāṃ yogyānāṃ kvāpi karhicit /
nādhikārastvayogyānāṃ kiṃ vācyaṃ duḥkhabhoginām

riyuḥ trīn karmaṇā lokān jñānenaiva taduttarān /
tatra makhyā hariṃ yānti tadanye vāyumeva tu

apakvā ye na te yānti vāyuṃ vā harimeva vā /
sthānamātrāśritāste tu punarjani vivarjitāḥ

jñānagamyeṣu lokeṣu aṇḍāntarmaharādiṣu /
atātvikaniraṃśānāṃ muktāntānāṃ kramonnatām

vāsaḥ prārabdhapuṇyena niṣkāmo na bhaviṣyati /
ātātvikaniraṃśānāṃ sargamartyādhameṣvapi

sa tātvikānāṃ prarabdhāt puṇyātpāpācca saṃcitāt /
bhogadattāt puṇyapāpāt sukhaduḥkhādi śasyate

tiryagyoniṣu garbheṣu vāsebhyeṣāṃ prakalpyate /
niraṃśanīcasāṃśānāṃ narake vāsa iṣyate

prārabdhataḥ sañcitādvā na yogyānāṃ tamogatiḥ /
ayogyānāṃ dveṣapākāt tamaḥ prāptirbhaviṣyati

devagandharvaparyantāḥ devaśabdoditāḥ kramāt /
devānāṃ nirayo naiva tamaścāpi kathañcana

nā surāṇāṃ tathā muktiḥ kadācit kenacit kvacit /
bhāratādyaṣṭavarṣeṣu saptadvīpeṣu cādriṣu

sarveṣāṃ pāpapuṇyaiśca mukhyaprārabdhasañcayaiḥ /
tamo mithyājñānayogāt jñānenaiva hareḥ padam

teṣāṃ prāgukta karmottha phalaṃ vai jāgratā bhavet /
jāgratpravartako viśvaḥ so 'ja dakṣākṣigo bhavet

liṅgottha satvamādāya tatsūkṣmastha tathā caran /
na dhātuḥ sañcitaṃ kāmyaṃ na dṛṣṭaṃ pātakādikam

na dainyāveśaduḥkhādi na saṃśayaviparyayau /
na duricchānānyaratiḥ na bhogecchā kusaṅgatiḥ

na dehābhimatirnāsatpathe dehendriyodgatiḥ /
niṣkāmyakarmasajñānasadbhaktiṣu sadāratiḥ

brahmaṇo hi parasyāsya prasādāt sarvadāsukham /
svapnanidrāvyādhipūrvaṃ tacca duḥkhaphalaṃ tyajet

sontaraṅgo hareḥ sākṣāt sarvotkṛṣṭa priyo mataḥ /
pakvaśeṣādibhirdṛśyamāparokṣeṇa keśavam

anādikālamārabhya ajajīvagaṇāḥ sadā /
paśyantyātmocitahareraparokṣāya janmabhiḥ

yatanteśatakalpāntyaiḥ dṛṣṭveśaṃ śatakalpakaiḥ /
kṛtayānantavedokta guṇopāsanayā padam

prāpnoti tasya sūkṣmāpirvāsudevāttadābhavat /
taddhehaliṅgajaṃ śuddhaṃ raja ādāya tejasaḥ

tatsūkṣmakaṇṭhe vasati svapnakṛdbhagavān hariḥ /
ekādaśendriyaiḥ karmakartavyamiti vāsanā

manasyutpadyate tacca na karoti prayatnataḥ /
nidrājñānonmādabhayarogāyāsā vidunmataiḥ

anukūlā bhāvatāva(bhavatyeva) janmajanmāntareṣvapi /
akṛtānāṃ karmaṇāntu svapnaḥ(pna)syeśaphalapradaḥ

svapnadṛṣṭā anantārthāstatkāla sukhaduḥkhadāḥ /
na jāgradṛṣṭipathagāḥ kintu tatkāla kalpitāḥ

svapne svasthasya jīvasya vāsanānantyamīśvaraḥ /
upādānīkṛtyamukhyaiḥ pūrvoktaireva taijasaḥ

kalpayitvā bahūnarthān darśayatyakhileśvaraḥ /
svapnaḥ satyastato yasmāt bhāvīnaphalasūcakaḥ

śeṣādisarvajīvānāṃ yogyakāle tathā caran /
taijasaḥ svapnakṛcceti janasya svapnakṛdbhavet

tattamoguṇamādāya prājñastasūkṣmahṛdgataḥ /
jīvasya liṅgabaddhasya pādasthasya jagadguroḥ

dhyānāvasthāṃ dadātyevamekāsyo dehvayonitaḥ /
liṅgabaddhaṃ grasannardhaṃ mūrchāvasthāṃ prayacchati

liṅgabaddhaṃ mukhesthāpya prājñotyalponyarūpataḥ /
yadāśliṣyati taṃ devaḥ tadā nidrāṃ prayacchati

prājño jīveśvarastaṃ vai vinā jīvokṣamaḥ smṛtaḥ /
prājñaḥ kaṇṭhasthitaṃ prāpya jīvānāṃ svapnado bhavet

jīvaṃ gṛhītvā dakṣākṣigatosau jaga(jāgṛ)dīśvaraḥ /
na prājñatejasau dhātuḥ svapnanidrā pravartakau(kā ?)

dhyānāvasthāṃ vinā tasya tattadduṣkarma varjanāt /
prājñaṃ jīveśvaraṃ prāhuḥ sa sarvahṛdisaṅgataḥ

sāṃśajīvaṃ sa vai prājño rūpaiṇyaikena pādayoḥ /
hṛdisaṃsthāpya sūkṣmānyarūpeṇādāya cetanam

saliṅgaṃ sa yadā viśve naikībhūto bhaviṣyati /
soṇuḥ prājñohṛdisthena ekībhūto bhavedyadi

dhyānāvasthāṃ sañjanayatyapi jīvapatiprabhuḥ /
viśvādayo niraṃśānāṃ avasthā tritayapradāḥ

vinā ṛjūn sarvasurān bhuvijātān jagadguruḥ /
avasthātrayasaṃyuktān kurvanti prājñapūrvakāḥ

ūrdhvalokasthitānāntu sadā jāgṛtpravartakaḥ /
evaṃ sūkṣmaśarīreṇa brahmāṇamasṛjadvibhuḥ

evaṃ saṅkarṣaṇo vāyoḥ jayāyāṃ sūkṣmadehakṛt /
vāsudevaḥ sarasvatyāḥ brahmāṇamakarotpatim

saṅkarṣaṇastu bhāratyāḥ mukhyaprāṇaṃ vyadhātpatim /
sarasvatyāśca bhāratyāḥ pradyumnaḥ sūkṣmadehakṛt

tayostābhyāṃ sūkṣmatanū vipaśeṣau babhūvatuḥ /
sūtranāmā tadāvāyuḥ brahmā puruṣanāmakaḥ

vedādi sarvanityānām arthānāṃ jīvasantateḥ /
nityānāmapi sṛṣṭau hi tāvubhāvābhimāninau

te bhārye tau vinākaścanārthopi sthitimarhati /
brahmā nirabhimānitvāt śarīryapyaśarīravān

aśarīro vāyurabhraṃ vidyudityādi nāmabhiḥ /
paraśuklatrayaṃ vācyaṃ yogātte sarvamāninaḥ

athāniruddhaḥ kālena brahmavāyvoḥ sabhāryayoḥ /
tricatustvekaviṃśatyavāraṃ sūkṣmaśarīrakṛt

trivāramekaviṃśatsavāraṃ sūkṣma(tanupradaḥ)tanuṃ pradāt /
aniruddho vipādīnāṃ nīlādīnāṃ tathaiva ca

sauparṇyādi trayāṇāñca kāladeśakrameṇa ca /
indrādi puṣkarāntānāṃ tātvikānām aśeṣataḥ

ekaviṃśativārantu aniruddhastu sūkṣmakṛt /
yadā yasya ca sūkṣmāptistatpūrvakṣaṇa eva ca

tattajjīvagaṇasyāsu liṅgavaiṣamyamityapi /
pañcasaptabhirmāsairbāhyamānena sarvaśaḥ

tātvikānāṃ tu devānāṃ sūkṣmasṛṣṭirabhūddhareḥ /
tato sa satvatamasaḥ vaiṣamyāvasthayāyutām

jaḍākhyāṃ prakṛtiṃ samyak ceṣṭayāmāsa viśvasṛṭ /
tato bindutrayaṃ jātaṃ satvaṃ ceti rajastamaḥ

ūrdhvadeśe satvabinduḥ rajobindustatopyadhaḥ /
tadadhobhūttamo binduḥ sthūlaścādyāstribindavaḥ

śrībhūdurgeti rūpā mā kramātriguṇamāninī /
viṣṇubrahmāśivaśceti bindukramaniyāmakāḥ

brahmavāyū sabhāryau dvau trirūpāvabhimāninau /
satvādibinduṣu śrīśca śritā naśvareṣu vai

rajastamo bindugatavaiṣamye jagadīśvaraḥ /
brahmā saṅkarṣaṇātmā tu samudhṛtya rarakṣatuḥ

tato viṣṇuḥ satvabindugataḥ saṃvardhayatyajaḥ /
satvāvaraṇamādyaṃ ca cakre tatra vṛtodyamam

rajovindugato brahmanāmakastadadhastane /
deśe dvitīyāvaraṇaṃ rājasasyaiva nāmakam

tamobindusthito rudrastāmasāvaraṇaṃ vyadhāt /
taddhi dvitīyāvaraṇaṃ rajasasyaiva garbhagam

viṣṇubrahmaśivau dvau dvau brahmavāyū sabhāryakau /
śrībhūdurgāsvādyamādya tṛtīyāvaraṇeṣu hi

tattadātmasthūladehatriguṇeṣvabhimāninau /
ādyaṃ śuklaṃ dvitīyaṃ tu raktaṃ nīlaṃ tṛtīyakam

rajoguṇasyavaiṣamyā triguṇāvaraṇāntare /
mahadāvaraṇaṃ cakre brahmanāmā sa bhūpatiḥ

caturthāvaraṇaṃ tatra viṣṇubrahmaśivātmakaḥ /
jātābhyāṃ brahmavāyubhyāṃ jatau dvau dvau trirūpakau

sabhāryau brahmavāyū ca mahattatvābhimāninau /
mahattatvaniyanteśaḥ ānandākhyo hariḥ svayam

ānandanāmnastanayau brahmavāyū mahadgatau /
rajoguṇasya vaiṣamyāt sarvāṃśena mataḥ kalāḥ

rājasāṃśenendriyāṇāṃ daśānāṃ ca kalāstathā /
tāmasāṃśena tanmātrāḥ kalāḥ pañcamahadgatāḥ

abhavantāḥ kalā nityaṃ ṣoḍaśāpi sadātanaḥ /
mahattatvādvikurvāṇādbrahmaṇaḥ sthūladehataḥ

ānandavaśagājjātastvahaṅkārastrivṛnmataḥ /
vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā

udyadraviprabhāvatvān mahatāhaṃ trivarṇakaḥ /
vaikārikastu satvāṃśajātaḥ śukla udahṛtaḥ

taijaso rājasāṃśotthaḥ raktavarṇaḥ prakīrtitaḥ /
mano hṛṣīkāṇi mātrāḥ pūrvaṃ sūkṣmasvarūpataḥ

mahattatvagatāhyetā ahaṅkārāśritāḥ kramāt /
gāyatrīśo vidhiḥ satve viriñcastu rajoguṇe

sāvitrīśo bhavatyaddhā tamasi brahmanāmakaḥ /
sarasvatīśo vasati tādṛgrūpatrayotthitau

trirūpau vai brahmavāyū tannāmānau mahadgatau /
vidyādibhistribhistāsu gāyatryādiṣu tisṛṣu

kramādbrahmā ca vāyuśca śeṣaścāsan harīcchayā /
vipaśeṣau sabhāryā ca mahadrāje rajotridhār

haryājñayaivatrividhāhaṃreṣvabhimāninaḥ /
vidyādyutthairbrahmapūrvaistribhiḥ rudrastrirūpakaḥ

sabhāryastrividhāhaṅkṛnmānītusthūladehakaḥ /
mahattatvasya garbhasthamahadāvaraṇaṃ matam

lakṣmīnārāyaṇo brahmavāyū bhāryāsamanvitau /
ukteṣu vakṣyamāṇeṣu sarvatatveṣu sarvadā

vasanti tānvinā śeṣavīśādyā nakṣamā kvacit /
vaikārikāddhi kurvāṇān manastatvaṃ jagadguruḥ

sṛṣṭvāhaṅkāragarbhasthaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ /
taijasāttu vikurvāṇāt hariṇā cendriyāṇi ca

jñānaśaktīni pañcāpi karmaśaktīni pañca ca /
sṛṣṭā bhāvīni kāle tu sṛjyaṃ vai bhūtapañcakam

yatra yatra sthāpyamīśastatratāni kramādvyadhāt /
ākāśaṃ tu vikurvāṇāt sparśamātramabhūddhareḥ

tato vāyuṃ samutpādya vāyvāvaraṇamātanot /
vāyoścaiva vikurvāṇādrūpamātraṃ hyabhūttataḥ

tato vahniṃ samutpādya vahnyāvaraṇamātanot /
vahnerapi vikurvāṇājjalamātraṃ vyadhāddhariḥ

tataḥ salilamutpādya jalāvaraṇamācarat /
jalāvṛtte vikurvāṇāttu gandhamātrābhavadvibhoḥ

tataḥ pṛthvīṃ sanirmāya cakre bhūmyāvṛtiṃ hariḥ