પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.8

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
વ્યતીતે લયકાલે તુ સૃષ્ટિકાલ ઉપાગતે ।
પરકાલાદિમાદૌ તુ પુરુષઃ સર્વચેતનાન્

વાસુદેવેર્પયલ્લિઙ્ગબદ્ધાન્ જીવાન્ (સૃજ્યાન્)વિલક્ષણાન્ ।
તારતમ્યયુતાન્ સ્વયોગ્યતાં કલિતાંશ્ચ સઃ

સ્વસ્વોચિતમહાયત્નાભિમુખાન્ સ્વસ્વકર્મણા ।
જન્મલાભોચિતાન્ વાસુદેવસ્થાન્ વીક્ષ્ય ચિન્તયન્

સૃષ્ટિકાલાદ્યનિમિષસૂક્ષ્મદેહોચિતં હ્યજામ્ ।
લિઙ્ગબદ્ધન્તુ તત્પૂર્વક્ષણવૈષમ્યસંગતઃ

એકં ગૃહીત્વાન્યજીવાન્ પ્રાદાત્ સઙ્કર્ષણો વિભુઃ ।
સ વાયુમેકં લિઙ્ગે તં ગૃહીત્વાન્યાન્ સુચેતનાન્

પ્રદ્યુમ્રો ઽદાત્તયોર્ભાર્યે સ ગૃહીત્વા સલિઙ્ગકે ।
તદન્યાન્તાત્વિકાન્ સર્વપદસ્થાન્ ભાવિતાત્વિકાન્

વ્યક્તાપરોક્ષિણઃ સંખ્યા નિયમાત્ સૂક્ષ્મયોગતઃ ।
સ્રષ્ટું પ્રાદાત્ સચરમે અનિરુદ્ધો ઽખિલેશ્વરઃ

વાસુદેવો વિરિઞ્ચસ્ય લિઙ્ગદેહં વ્યચાલયત્ ।
તત્તલિઙ્ગદેહસ્થત્રિગુણેભ્યસ્ત્રિબિન્દવઃ

ન્યપતન્ તત્ર યોબિન્દુઃ સાત્વિકઃ સ તુ નિર્મલઃ । ।
રજો વૈષમ્યસંયુક્ત રજોબિન્દુસ્તથાપતત્

તમો વૈષમ્યકલિતસ્તમોબિન્દુરભૂત્તતઃ ।
રજોબિન્દુગતો વિષ્ણૂરજોવૈષમ્યમૂર્જિતમ્

પૃથક્સ્થાપ્ય રજોબિન્દું શુદ્ધં ચક્રે જગદ્ગુરુઃ ।
તમોબિન્દુગતોદેવઃ તમોવૈષમ્યમુત્કટમ્

સમુધૃત્ય પૃથક્સ્થાપ્ય તં બિન્દું શુદ્ધમાતનોત્ ।
તતો માયા પ્રાર્થિતઃ સન્ વાસુદેવસ્તદાદિમઃ

તદ્રજોગુણવૈષમ્યલિઙ્ગબદ્ધમજં વિભુઃ ।
અજસ્ય સૂક્ષ્મદેહાપ્ત્યૈ રજોવૈષમ્યમૂર્જિતમ્

નિક્ષિપ્ય ચ નિગીર્યેશોમાયાયાં મહદાહ્વયમ્ ।
સૂક્ષ્મરૂપં તુ તદ્વીર્યં પ્રાકૃતં પ્રાક્ષિપદ્ધરિઃ

તત્ર સા સુષુવે સૂક્ષ્મદેહવન્તમજં વિભુમ્ ।
ગુણત્રયાણવઃ પૂર્વં સાંખ્યા નિયમતઃ સ્થિતાઃ

યાવન્તસ્તે સદા નિત્યાઃ તેષાં નાશો ન વિદ્યતે ।
તત્ર સત્વાણવઃ સર્વે દશધોપચિતાઃ સદા

ભવન્તિ રાજસાસ્તામસાણવઃ પાદમાત્રતઃ ।
ભવન્ત્યુપચિતા વાયુસરસ્વત્યાદિ સૂક્ષ્મગાઃ

સત્વાદયસ્તુ દશધા ઊર્જિતાઃસમ્ભવન્તિ હિ ।
ત્રૃણાદીનાં સૂક્ષ્મગતાનધિકાઃ પ્રભવન્તિ હિ

સત્વાણવો રાજસાશ્ચ તામસાહ્યણવશ્ચ યે ।
ઋજૂનાં સૂક્ષ્મગાઃ પાદોપચિતાઃ પ્રભવન્તિ હિ

સાંશાઃસર્વેષુ સાંશેષુ સૂક્ષ્મદેહેષુ કૃત્સ્નશઃ ।
સત્વાણવો દશાધિક્યં યાન્ત્યેવોપચિતૌ સતામ્

રજસ્તમાણવસ્તૂચ્ચેષ્વલ્પનીચેષુ ચાધિકાઃ ।
તદ્રજોગુણવૈષમ્યમાદાયાદ્યાનુજઃ સ્વયમ્

સર્વેષાં સૂક્ષ્મદેહાનાં અન્તે વસતિ નાશકૃત્ ।
સત્વંરજસ્તમઃ સૃષ્ટં વિષ્ણુબ્રહ્મશિવાત્મકમ્

શ્રીભૂદુર્ગાપતિર્વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞનામકાઃ ।
શુક્લરક્તાત્મિકાનીલા આદાયાનન્તરૂપકઃ

તત્તત્સૂક્ષ્મશરીરસ્થસ્થાનત્રયગતો હરિઃ ।
તદા હ્યવસ્થા ત્રિતયં તદ્વિશેષાદિમે સુખમ્

એકોનવિંશતિમુખૌ વિશ્વતૈજસનામકૌ ।
સવ્યાપસવ્યગાન્યેવં પુરુષાસ્યાનિમધ્યગમ્

ગજાભં તુ તયોરસ્યાઃ મુખાનાં કૃત્યમપ્યુત ।
દક્ષિણાક્ષિસ્થિતો વિશ્વઃ સત્વસ્થઃ સત્વભાગતઃ

ઉત્તમાનાં મધ્યમાનાં નીચાનાં તત્વમાનિનામ્ ।
ત્રિભિર્મુખૈઃ સત્વગતૈઃ અવસ્થાં જાગ્રદાહ્વયામ્

કરોત્યયં મધ્યગાખ્ય ત્રિતયેન સ એવ હિ ।
ઉચ્ચમધ્યાવરામર્ત્યદાસાનાં જાગ્રદાહ્વયામ્

કરોત્યવસ્થામન્તસ્થૈઃ ત્રિભિરાસ્યૈઃ સ એવ હિ ।
નિરંશાનાં ચ જીવાનાં જાગ્રતાં સમ્પ્રવર્તકઃ

પુંસામેવં વામગાસ્યૈઃ સ્ત્રીણામેવં કરિષ્યતિ ।
અનન્તાનન્તજન્મોરુ મર્ત્યદેહૈઃ કૃતાનિ તુ

જાગ્રદ્ધશાયાં મનસા વાચકા યેન ચેન્દ્રિયૈઃ ।
કૃતાનિ સાત્વિકાદીનિ કર્માણ્યુચ્યાવચાનિ ચ

યાનિ યાન્યપિ સર્વાણિ સંચિન્તાન્યપિ તેષ્વલમ્ ।
નષ્ટેષુ તદદૃષ્ટાનિ લિઙ્ગાનિ નિવસન્ત્યલમ્

તેષુ ભોગાય દત્તાનિ ભુક્ત્વા નાશં પ્રયાન્તિ હિ ।
ભોગાય ચ પ્રદત્તાનિ અર્ધભુક્તાનિ સર્વશઃ

પ્રારબ્ધાનિ ચ તેષ્વેવ કાનિચિદ્ભોગતઃ ક્ષયમ્ ।
યાન્તિ પ્રારબ્ધશિષ્ટાનિ અપરોક્ષે સતિસ્ફુટમ્

ન નયાન્તિ ચ સર્વાણિ ભોગયોગ્યાન્ય સંશયઃ ।
તત્ર દુષ્પ્રારબ્ધજાતં બહ્વલ્પં કરોત્યજઃ

ભગવદ્ભક્તિ યોગેન હરેરિચ્છા હિ તાદૃશી ।
હરિણા જીવભોગાય ન દત્તાનિ હ્યનન્તશઃ

રાશીકૃતાનિ લિઙ્ગસ્થકર્માદૃષ્ટાનિ કોટિશઃ ।
સઞ્ચિતાન્યપિ તાનીહ અપરોક્ષે સતિ સ્ફુટમ્

દગ્ધાન્યપિ વિનષ્ટાનિ ભવન્ત્યેવ ન સંશયઃ ।
મર્ત્યો જીવન્ભારતેસ્મિન્ નિત્યં કોટિસહસ્રશઃ

કરોતિ વિવશો બદ્ધઃ પ્રકૃત્યાતાન્યનન્તશઃ ।
અનન્ત જન્મનાનન્તાનન્તાયુઃ પરિમાણતઃ

કૃતાન્યભુઙ્ક્તસ્વકૃતકર્મણાં ભોગતો લયઃ ।
સઞ્ચિતાનામનન્તોરુ બ્રહ્મકાલૈરપિ ક્વચિત્

ક્વાપિ નો ઘટતે ભોક્તું કિન્તુ શ્રીવિષ્ણુદર્શને ।
નૈષાં ફલં હિ જીવાનાં ભવેદિત્યાજ્ઞયા હરેઃ

લિખિતાન્યપિ પત્રેષુ ચિત્રગુપ્તૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
રમાબ્રહ્માદયો દેવાઃ સર્વકર્માભિમાનિનઃ

યચ્છન્તિ ન ફલં પુણ્યં પાપં વા તસ્ય કર્હિચિત્ ।
ચ્છિત્વા લિખિતપત્રાણિ યમદૂતૈર્હરિઃ પ્રિયૈઃ

બોધયન્ત્યપિ હે જીવ ન તે સઞ્ચિતતો ભયમ્ ।
ઇતિ કારણતો નાશં સઞ્ચિતસ્ય વદન્તિ હિ

ઘટાદિનાશવન્નાશઃ કર્મણાં નૈવ શસ્યતે ।
સુપ્રારબ્ધસ્ય સર્વસ્ય ભોગાદેવ પરિક્ષયઃ

અપરોક્ષાનન્તરન્તુ કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
આગામીત્યુદિતઃ સદ્ભિર્નતલોપો ભવિષ્યતિ

ન લિખન્તિ પટે ચિત્રગુપ્તાસ્તાનિ સુરોત્તમાઃ ।
યચ્છન્તિ ન ફલં તેષામતો ન શ્લિષ્યતે જનઃ

આગામિકર્મભિસ્તચ્ચાનિષ્ટં કામ્યં હિ રાજ(ક્ષ)સાઃ ।
ગૃહ્ણન્તીષ્ટં કામ્યપુણ્યં તદિષ્ટાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ હિ

આગામિ વિષ્ણુદ્વેષાદિ કલિર્ગૃહ્ણાતિ નેતરઃ ।
આગામિ ભક્તિતો મુક્તો પ્રાપ્તવ્યાનન્દમશ્નુતે

વેદોક્તમપ્યવેદોક્તં જ્ઞાનાજ્ઞાનાદિભિઃ કૃતમ્ ।
બાલ્યયૌવનવાર્ધિકૈઃ કૃતં વાક્કાયમાનસૈઃ

ભીત્યા પ્રીત્યા આવેશતો વા કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
જ્ઞાયન્નેવ કરોત્યેષઃ ભુઙ્ક્તે જાગૃદ્ધિ તત્ફલમ્

સમસ્ત ભૂતલે વાપિ વિવરેષ્વન્તરિક્ષકે ।
સ્વર્ગાદિ સર્વલોકેષુ બ્રહ્માણ્ડાદ્બહિરન્તરે

નિરયે વા તમસિ વા વૈકુણ્ઠાદિષુ વા જનઃ ।
જાગ્રદ્ભુઙ્ક્તે કર્મફલં વિશ્વાધીનઃ સદૈવ હિ

આનન્તાસનવૈકુણ્ઠશ્વેતદ્વીપેષુ સંસ્થિતાઃ ।
મહરાદિષુ સત્યાન્તલોકેષ્વણ્ડાદ્બહિસ્તથા

તાત્વિકાઃ સ્વાધિકારેષુ નિયતા નેતરે જનાઃ ।
સ્વપ્રારબ્ધફલં યાન્તિ તે સર્વે હ્યપરોક્ષિણઃ

અતાત્વિકા નિરંશાનાં યોગ્યાનાં ક્વાપિ કર્હિચિત્ ।
નાધિકારસ્ત્વયોગ્યાનાં કિં વાચ્યં દુઃખભોગિનામ્

રિયુઃ ત્રીન્ કર્મણા લોકાન્ જ્ઞાનેનૈવ તદુત્તરાન્ ।
તત્ર મખ્યા હરિં યાન્તિ તદન્યે વાયુમેવ તુ

અપક્વા યે ન તે યાન્તિ વાયું વા હરિમેવ વા ।
સ્થાનમાત્રાશ્રિતાસ્તે તુ પુનર્જનિ વિવર્જિતાઃ

જ્ઞાનગમ્યેષુ લોકેષુ અણ્ડાન્તર્મહરાદિષુ ।
અતાત્વિકનિરંશાનાં મુક્તાન્તાનાં ક્રમોન્નતામ્

વાસઃ પ્રારબ્ધપુણ્યેન નિષ્કામો ન ભવિષ્યતિ ।
આતાત્વિકનિરંશાનાં સર્ગમર્ત્યાધમેષ્વપિ

સ તાત્વિકાનાં પ્રરબ્ધાત્ પુણ્યાત્પાપાચ્ચ સંચિતાત્ ।
ભોગદત્તાત્ પુણ્યપાપાત્ સુખદુઃખાદિ શસ્યતે

તિર્યગ્યોનિષુ ગર્ભેષુ વાસેભ્યેષાં પ્રકલ્પ્યતે ।
નિરંશનીચસાંશાનાં નરકે વાસ ઇષ્યતે

પ્રારબ્ધતઃ સઞ્ચિતાદ્વા ન યોગ્યાનાં તમોગતિઃ ।
અયોગ્યાનાં દ્વેષપાકાત્ તમઃ પ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતિ

દેવગન્ધર્વપર્યન્તાઃ દેવશબ્દોદિતાઃ ક્રમાત્ ।
દેવાનાં નિરયો નૈવ તમશ્ચાપિ કથઞ્ચન

ના સુરાણાં તથા મુક્તિઃ કદાચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્ ।
ભારતાદ્યષ્ટવર્ષેષુ સપ્તદ્વીપેષુ ચાદ્રિષુ

સર્વેષાં પાપપુણ્યૈશ્ચ મુખ્યપ્રારબ્ધસઞ્ચયૈઃ ।
તમો મિથ્યાજ્ઞાનયોગાત્ જ્ઞાનેનૈવ હરેઃ પદમ્

તેષાં પ્રાગુક્ત કર્મોત્થ ફલં વૈ જાગ્રતા ભવેત્ ।
જાગ્રત્પ્રવર્તકો વિશ્વઃ સો ઽજ દક્ષાક્ષિગો ભવેત્

લિઙ્ગોત્થ સત્વમાદાય તત્સૂક્ષ્મસ્થ તથા ચરન્ ।
ન ધાતુઃ સઞ્ચિતં કામ્યં ન દૃષ્ટં પાતકાદિકમ્

ન દૈન્યાવેશદુઃખાદિ ન સંશયવિપર્યયૌ ।
ન દુરિચ્છાનાન્યરતિઃ ન ભોગેચ્છા કુસઙ્ગતિઃ

ન દેહાભિમતિર્નાસત્પથે દેહેન્દ્રિયોદ્ગતિઃ ।
નિષ્કામ્યકર્મસજ્ઞાનસદ્ભક્તિષુ સદારતિઃ

બ્રહ્મણો હિ પરસ્યાસ્ય પ્રસાદાત્ સર્વદાસુખમ્ ।
સ્વપ્નનિદ્રાવ્યાધિપૂર્વં તચ્ચ દુઃખફલં ત્યજેત્

સોન્તરઙ્ગો હરેઃ સાક્ષાત્ સર્વોત્કૃષ્ટ પ્રિયો મતઃ ।
પક્વશેષાદિભિર્દૃશ્યમાપરોક્ષેણ કેશવમ્

અનાદિકાલમારભ્ય અજજીવગણાઃ સદા ।
પશ્યન્ત્યાત્મોચિતહરેરપરોક્ષાય જન્મભિઃ

યતન્તેશતકલ્પાન્ત્યૈઃ દૃષ્ટ્વેશં શતકલ્પકૈઃ ।
કૃતયાનન્તવેદોક્ત ગુણોપાસનયા પદમ્

પ્રાપ્નોતિ તસ્ય સૂક્ષ્માપિર્વાસુદેવાત્તદાભવત્ ।
તદ્ધેહલિઙ્ગજં શુદ્ધં રજ આદાય તેજસઃ

તત્સૂક્ષ્મકણ્ઠે વસતિ સ્વપ્નકૃદ્ભગવાન્ હરિઃ ।
એકાદશેન્દ્રિયૈઃ કર્મકર્તવ્યમિતિ વાસના

મનસ્યુત્પદ્યતે તચ્ચ ન કરોતિ પ્રયત્નતઃ ।
નિદ્રાજ્ઞાનોન્માદભયરોગાયાસા વિદુન્મતૈઃ

અનુકૂલા ભાવતાવ(ભવત્યેવ) જન્મજન્માન્તરેષ્વપિ ।
અકૃતાનાં કર્મણાન્તુ સ્વપ્નઃ(પ્ન)સ્યેશફલપ્રદઃ

સ્વપ્નદૃષ્ટા અનન્તાર્થાસ્તત્કાલ સુખદુઃખદાઃ ।
ન જાગ્રદૃષ્ટિપથગાઃ કિન્તુ તત્કાલ કલ્પિતાઃ

સ્વપ્ને સ્વસ્થસ્ય જીવસ્ય વાસનાનન્ત્યમીશ્વરઃ ।
ઉપાદાનીકૃત્યમુખ્યૈઃ પૂર્વોક્તૈરેવ તૈજસઃ

કલ્પયિત્વા બહૂનર્થાન્ દર્શયત્યખિલેશ્વરઃ ।
સ્વપ્નઃ સત્યસ્તતો યસ્માત્ ભાવીનફલસૂચકઃ

શેષાદિસર્વજીવાનાં યોગ્યકાલે તથા ચરન્ ।
તૈજસઃ સ્વપ્નકૃચ્ચેતિ જનસ્ય સ્વપ્નકૃદ્ભવેત્

તત્તમોગુણમાદાય પ્રાજ્ઞસ્તસૂક્ષ્મહૃદ્ગતઃ ।
જીવસ્ય લિઙ્ગબદ્ધસ્ય પાદસ્થસ્ય જગદ્ગુરોઃ

ધ્યાનાવસ્થાં દદાત્યેવમેકાસ્યો દેહ્વયોનિતઃ ।
લિઙ્ગબદ્ધં ગ્રસન્નર્ધં મૂર્છાવસ્થાં પ્રયચ્છતિ

લિઙ્ગબદ્ધં મુખેસ્થાપ્ય પ્રાજ્ઞોત્યલ્પોન્યરૂપતઃ ।
યદાશ્લિષ્યતિ તં દેવઃ તદા નિદ્રાં પ્રયચ્છતિ

પ્રાજ્ઞો જીવેશ્વરસ્તં વૈ વિના જીવોક્ષમઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રાજ્ઞઃ કણ્ઠસ્થિતં પ્રાપ્ય જીવાનાં સ્વપ્નદો ભવેત્

જીવં ગૃહીત્વા દક્ષાક્ષિગતોસૌ જગ(જાગૃ)દીશ્વરઃ ।
ન પ્રાજ્ઞતેજસૌ ધાતુઃ સ્વપ્નનિદ્રા પ્રવર્તકૌ(કા ?)

ધ્યાનાવસ્થાં વિના તસ્ય તત્તદ્દુષ્કર્મ વર્જનાત્ ।
પ્રાજ્ઞં જીવેશ્વરં પ્રાહુઃ સ સર્વહૃદિસઙ્ગતઃ

સાંશજીવં સ વૈ પ્રાજ્ઞો રૂપૈણ્યૈકેન પાદયોઃ ।
હૃદિસંસ્થાપ્ય સૂક્ષ્માન્યરૂપેણાદાય ચેતનમ્

સલિઙ્ગં સ યદા વિશ્વે નૈકીભૂતો ભવિષ્યતિ ।
સોણુઃ પ્રાજ્ઞોહૃદિસ્થેન એકીભૂતો ભવેદ્યદિ

ધ્યાનાવસ્થાં સઞ્જનયત્યપિ જીવપતિપ્રભુઃ ।
વિશ્વાદયો નિરંશાનાં અવસ્થા ત્રિતયપ્રદાઃ

વિના ઋજૂન્ સર્વસુરાન્ ભુવિજાતાન્ જગદ્ગુરુઃ ।
અવસ્થાત્રયસંયુક્તાન્ કુર્વન્તિ પ્રાજ્ઞપૂર્વકાઃ

ઊર્ધ્વલોકસ્થિતાનાન્તુ સદા જાગૃત્પ્રવર્તકઃ ।
એવં સૂક્ષ્મશરીરેણ બ્રહ્માણમસૃજદ્વિભુઃ

એવં સઙ્કર્ષણો વાયોઃ જયાયાં સૂક્ષ્મદેહકૃત્ ।
વાસુદેવઃ સરસ્વત્યાઃ બ્રહ્માણમકરોત્પતિમ્

સઙ્કર્ષણસ્તુ ભારત્યાઃ મુખ્યપ્રાણં વ્યધાત્પતિમ્ ।
સરસ્વત્યાશ્ચ ભારત્યાઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સૂક્ષ્મદેહકૃત્

તયોસ્તાભ્યાં સૂક્ષ્મતનૂ વિપશેષૌ બભૂવતુઃ ।
સૂત્રનામા તદાવાયુઃ બ્રહ્મા પુરુષનામકઃ

વેદાદિ સર્વનિત્યાનામ્ અર્થાનાં જીવસન્તતેઃ ।
નિત્યાનામપિ સૃષ્ટૌ હિ તાવુભાવાભિમાનિનૌ

તે ભાર્યે તૌ વિનાકશ્ચનાર્થોપિ સ્થિતિમર્હતિ ।
બ્રહ્મા નિરભિમાનિત્વાત્ શરીર્યપ્યશરીરવાન્

અશરીરો વાયુરભ્રં વિદ્યુદિત્યાદિ નામભિઃ ।
પરશુક્લત્રયં વાચ્યં યોગાત્તે સર્વમાનિનઃ

અથાનિરુદ્ધઃ કાલેન બ્રહ્મવાય્વોઃ સભાર્યયોઃ ।
ત્રિચતુસ્ત્વેકવિંશત્યવારં સૂક્ષ્મશરીરકૃત્

ત્રિવારમેકવિંશત્સવારં સૂક્ષ્મ(તનુપ્રદઃ)તનું પ્રદાત્ ।
અનિરુદ્ધો વિપાદીનાં નીલાદીનાં તથૈવ ચ

સૌપર્ણ્યાદિ ત્રયાણાઞ્ચ કાલદેશક્રમેણ ચ ।
ઇન્દ્રાદિ પુષ્કરાન્તાનાં તાત્વિકાનામ્ અશેષતઃ

એકવિંશતિવારન્તુ અનિરુદ્ધસ્તુ સૂક્ષ્મકૃત્ ।
યદા યસ્ય ચ સૂક્ષ્માપ્તિસ્તત્પૂર્વક્ષણ એવ ચ

તત્તજ્જીવગણસ્યાસુ લિઙ્ગવૈષમ્યમિત્યપિ ।
પઞ્ચસપ્તભિર્માસૈર્બાહ્યમાનેન સર્વશઃ

તાત્વિકાનાં તુ દેવાનાં સૂક્ષ્મસૃષ્ટિરભૂદ્ધરેઃ ।
તતો સ સત્વતમસઃ વૈષમ્યાવસ્થયાયુતામ્

જડાખ્યાં પ્રકૃતિં સમ્યક્ ચેષ્ટયામાસ વિશ્વસૃટ્ ।
તતો બિન્દુત્રયં જાતં સત્વં ચેતિ રજસ્તમઃ

ઊર્ધ્વદેશે સત્વબિન્દુઃ રજોબિન્દુસ્તતોપ્યધઃ ।
તદધોભૂત્તમો બિન્દુઃ સ્થૂલશ્ચાદ્યાસ્ત્રિબિન્દવઃ

શ્રીભૂદુર્ગેતિ રૂપા મા ક્રમાત્રિગુણમાનિની ।
વિષ્ણુબ્રહ્માશિવશ્ચેતિ બિન્દુક્રમનિયામકાઃ

બ્રહ્મવાયૂ સભાર્યૌ દ્વૌ ત્રિરૂપાવભિમાનિનૌ ।
સત્વાદિબિન્દુષુ શ્રીશ્ચ શ્રિતા નશ્વરેષુ વૈ

રજસ્તમો બિન્દુગતવૈષમ્યે જગદીશ્વરઃ ।
બ્રહ્મા સઙ્કર્ષણાત્મા તુ સમુધૃત્ય રરક્ષતુઃ

તતો વિષ્ણુઃ સત્વબિન્દુગતઃ સંવર્ધયત્યજઃ ।
સત્વાવરણમાદ્યં ચ ચક્રે તત્ર વૃતોદ્યમમ્

રજોવિન્દુગતો બ્રહ્મનામકસ્તદધસ્તને ।
દેશે દ્વિતીયાવરણં રાજસસ્યૈવ નામકમ્

તમોબિન્દુસ્થિતો રુદ્રસ્તામસાવરણં વ્યધાત્ ।
તદ્ધિ દ્વિતીયાવરણં રજસસ્યૈવ ગર્ભગમ્

વિષ્ણુબ્રહ્મશિવૌ દ્વૌ દ્વૌ બ્રહ્મવાયૂ સભાર્યકૌ ।
શ્રીભૂદુર્ગાસ્વાદ્યમાદ્ય તૃતીયાવરણેષુ હિ

તત્તદાત્મસ્થૂલદેહત્રિગુણેષ્વભિમાનિનૌ ।
આદ્યં શુક્લં દ્વિતીયં તુ રક્તં નીલં તૃતીયકમ્

રજોગુણસ્યવૈષમ્યા ત્રિગુણાવરણાન્તરે ।
મહદાવરણં ચક્રે બ્રહ્મનામા સ ભૂપતિઃ

ચતુર્થાવરણં તત્ર વિષ્ણુબ્રહ્મશિવાત્મકઃ ।
જાતાભ્યાં બ્રહ્મવાયુભ્યાં જતૌ દ્વૌ દ્વૌ ત્રિરૂપકૌ

સભાર્યૌ બ્રહ્મવાયૂ ચ મહત્તત્વાભિમાનિનૌ ।
મહત્તત્વનિયન્તેશઃ આનન્દાખ્યો હરિઃ સ્વયમ્

આનન્દનામ્નસ્તનયૌ બ્રહ્મવાયૂ મહદ્ગતૌ ।
રજોગુણસ્ય વૈષમ્યાત્ સર્વાંશેન મતઃ કલાઃ

રાજસાંશેનેન્દ્રિયાણાં દશાનાં ચ કલાસ્તથા ।
તામસાંશેન તન્માત્રાઃ કલાઃ પઞ્ચમહદ્ગતાઃ

અભવન્તાઃ કલા નિત્યં ષોડશાપિ સદાતનઃ ।
મહત્તત્વાદ્વિકુર્વાણાદ્બ્રહ્મણઃ સ્થૂલદેહતઃ

આનન્દવશગાજ્જાતસ્ત્વહઙ્કારસ્ત્રિવૃન્મતઃ ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચેત્યહં ત્રિધા

ઉદ્યદ્રવિપ્રભાવત્વાન્ મહતાહં ત્રિવર્ણકઃ ।
વૈકારિકસ્તુ સત્વાંશજાતઃ શુક્લ ઉદહૃતઃ

તૈજસો રાજસાંશોત્થઃ રક્તવર્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મનો હૃષીકાણિ માત્રાઃ પૂર્વં સૂક્ષ્મસ્વરૂપતઃ

મહત્તત્વગતાહ્યેતા અહઙ્કારાશ્રિતાઃ ક્રમાત્ ।
ગાયત્રીશો વિધિઃ સત્વે વિરિઞ્ચસ્તુ રજોગુણે

સાવિત્રીશો ભવત્યદ્ધા તમસિ બ્રહ્મનામકઃ ।
સરસ્વતીશો વસતિ તાદૃગ્રૂપત્રયોત્થિતૌ

ત્રિરૂપૌ વૈ બ્રહ્મવાયૂ તન્નામાનૌ મહદ્ગતૌ ।
વિદ્યાદિભિસ્ત્રિભિસ્તાસુ ગાયત્ર્યાદિષુ તિસૃષુ

ક્રમાદ્બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ શેષશ્ચાસન્ હરીચ્છયા ।
વિપશેષૌ સભાર્યા ચ મહદ્રાજે રજોત્રિધાર્

હર્યાજ્ઞયૈવત્રિવિધાહંરેષ્વભિમાનિનઃ ।
વિદ્યાદ્યુત્થૈર્બ્રહ્મપૂર્વૈસ્ત્રિભિઃ રુદ્રસ્ત્રિરૂપકઃ

સભાર્યસ્ત્રિવિધાહઙ્કૃન્માનીતુસ્થૂલદેહકઃ ।
મહત્તત્વસ્ય ગર્ભસ્થમહદાવરણં મતમ્

લક્ષ્મીનારાયણો બ્રહ્મવાયૂ ભાર્યાસમન્વિતૌ ।
ઉક્તેષુ વક્ષ્યમાણેષુ સર્વતત્વેષુ સર્વદા

વસન્તિ તાન્વિના શેષવીશાદ્યા નક્ષમા ક્વચિત્ ।
વૈકારિકાદ્ધિ કુર્વાણાન્ મનસ્તત્વં જગદ્ગુરુઃ

સૃષ્ટ્વાહઙ્કારગર્ભસ્થં ચકાર પુરુષર્ષભઃ ।
તૈજસાત્તુ વિકુર્વાણાત્ હરિણા ચેન્દ્રિયાણિ ચ

જ્ઞાનશક્તીનિ પઞ્ચાપિ કર્મશક્તીનિ પઞ્ચ ચ ।
સૃષ્ટા ભાવીનિ કાલે તુ સૃજ્યં વૈ ભૂતપઞ્ચકમ્

યત્ર યત્ર સ્થાપ્યમીશસ્તત્રતાનિ ક્રમાદ્વ્યધાત્ ।
આકાશં તુ વિકુર્વાણાત્ સ્પર્શમાત્રમભૂદ્ધરેઃ

તતો વાયું સમુત્પાદ્ય વાય્વાવરણમાતનોત્ ।
વાયોશ્ચૈવ વિકુર્વાણાદ્રૂપમાત્રં હ્યભૂત્તતઃ

તતો વહ્નિં સમુત્પાદ્ય વહ્ન્યાવરણમાતનોત્ ।
વહ્નેરપિ વિકુર્વાણાજ્જલમાત્રં વ્યધાદ્ધરિઃ

તતઃ સલિલમુત્પાદ્ય જલાવરણમાચરત્ ।
જલાવૃત્તે વિકુર્વાણાત્તુ ગન્ધમાત્રાભવદ્વિભોઃ

તતઃ પૃથ્વીં સનિર્માય ચક્રે ભૂમ્યાવૃતિં હરિઃ