Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.9

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede aṣṭamo 'dhyāyaḥ
śrībhagavānuvāca
bhūmyāvaraṇamadhye tu brahmāṇḍotpādanocitam /
yojanānāṃ pañcaviṃśatkoṭidviguṇasaṃmitam

deśamurvaritaṃ cakre bhagavān deśakālavit /
asaṃsṛṣṭāni tatvāni brahmāṇḍordhvagatāni ca

aṇḍaṃ tadantarnikhilaṃ saṃsṛṣṭaṃ parikīrtitam /
vijñānanāmako viṣṇuḥ ahaṅkārasya rakṣakaḥ

mano hṛṣīkāmātrāsu tattannāmā ramāpatiḥ /
ākāśavāyutejastu prāṇanāmākhileśvaraḥ

annanāmā pṛthivyāṃ saḥ jalāvaraṇagopi ca /
viśeṣapṛthivī cāṇḍadviguṇāvṛttirūpikā

abagnīranabhohaṅkṛnmahattatva guṇā ime /
satvādyāvṛttayoṇḍordhvaṃ sthitāḥ kṣmāvaraṇāḥ kramāt

daśottarāḥ pravijñeyā tamaso dviguṇaṃ rajaḥ /
rajaso dviguṇaṃ satvaṃ tato na prākṛtaṃ kvacit

paścādūrdhvapradeśe tu aniruddhātmako hariḥ /
tasmāddhaśādhikatanuḥ sopyāvaraṇarūpakaḥ

tato daśādhikau pradyumnasaṅkarṣaṇanāmakau /
vāsudevastadūrdhvasthastaddhaśāṃśādhiko mataḥ

tatopyanantaguṇikānantānanta pradeśake /
lakṣmīnārāyaṇau vyāptau maryādā na tayoḥ kvacit

śrīrdeśakālatonantāguṇānantā na hi kvacit /
aniruddhāt prathamato ṛjubhistvaparokṣibhiḥ

saha pūrvoktakālena jātau dvau bhāryayāyutau /
trirūpakau brahmavāyū triguṇāvṛttigau kramat

teṣāṃ satvādyā vṛttayaḥ sthūladehāḥ prakīrtitāḥ /
tatonirūddhasūkṣmadehājjātau vidhīraṇau

sa ṛjūkau caturvāraṃ mahattatvagatau matau /
teṣāṃ mahattatvameva sthūladehaṃ vadanti hi

tata strirūpau sa ṛjū tau dvau śāntīśajau kramāt /
trividhāhaṅkṛtigatau sa bhāryau sa ṛjū ubhau

ekaviṃśadvārajātau manastatvāditatvagau /
aparokṣiṇām ṛjūnāṃ ca śatasyāṇḍādbahirjaniḥ

evaṃ rudrādi tatveśāḥ svasaṃkhyā niyamocitāḥ /
aṇḍādbahiḥ sṛṣṭiyogyāḥ dṛṣṭeśāḥ netare kvacit

evaṃ trirūpato jātāḥ prākśāntīśena kālataḥ /
sūkṣmeṇa ṛjujanmānantaraṃ śeṣādayastrayaḥ

ṣaṇṇīlādyāḥ kālayogāt sāparṇyādyāḥ krameṇa tu /
ajeśājeraśeṣyaistu ajerābhyāṃ stribhiḥ stribhiḥ

rūpairahaṅkāratatvātmakasthūlaśarīriṇaḥ /
babhūvuritareṣāṃ tu padayogyāparokṣiṇaḥ

te tathaiva mahattatvādyekaviṃśati tatvake /
tāvadrūpaiḥsūkṣmatatvājātau prāganirūddhataḥ

mana ādīni tatvāni sthūladehāni bhejire /
indrādi puṣkarāntāśca sūkṣmatatvāniruddhajāḥ

ekaviṃśadvārataste āsan cittādi tatvagāḥ (āsa śritādita tatvagāḥ)/
tāni sthūlādi tatvāni(dehāni) teṣām āsan krameṇa hi

prākśāntīśotthitendrādyāḥ manasthūlaśarīriṇaḥ /
dvitryabdipañcaṣaḍvāraṃ jātāḥ śrotrāditatvagāḥ

saptāṣaṭanavadigrudravārajātāḥ krameṇa tu /
indrādayaḥ puṣkarāntāḥ vāgādi sthūladehakāḥ

tataśca pañcavārotthāḥ prākśāntīśena kālayogataḥ /
śabdādi sthūladehetāḥ tato jātāstu dvādigāḥ

atroktānāṃ surāṇāntu yādṛśasthūladehataḥ /
bhāvīnāṃ ca padasthānāṃ tadvaśe sthitiriṣyate

aniruddhaḥ sūkṣmakartā prāgeṣāmucitasthalam /
prāpyaiva sṛṣṭimakaroddheśakālārthatatvavit

sarvatatvasthitānāntu ṛjūnāṃ sūkṣmadehagāḥ /
satvāṇavo daśaguṇādhikā yānti ca sarvaśaḥ

rajastamoṇavaḥ pādamātrato yānti connatim /
bahuvārajātarudrendrādi sūkṣmaśarīragāḥ

satvāṇavaḥsamāścopāścopacitāstathā /
rajastamoṇavo rudraśakrādisurasūkṣmagāḥ

dvitryabdhipañcaṣaṭsaptāṣṭa dharmaśivārkakaiḥ /
bhāgatoviṃśadantairvṛddhiṃ yāsyanti vai kramāt

tenaiva tatkāraṇena pūrvapūrvokta kāraṇaiḥ /
uttarottararūpeṣu buddhimāndyādi ceṣyate

mahadādiṣu cāṇḍordhvaṃ daityāveśādi neṣyate /
yathā sūkṣmaśarīreṣu abhivṛddhaṃ rajastamaḥ

bhavatteṣāṃ tathā proktaṃ sthūladeheṣvapi sphuṭam /
rajastamoṇavo vyaktiṃ yāsyantyeva tataḥ kramāt

tatvāni pūrvarūpāṇi santyanantāni tāni tu /
ṛjavaḥ sarvatatveṣu pratibhātaparāvarāḥ

sabhāryā nīcoccasarvatatveṣu saṃsthitāḥ /
rajastamoṇūpacayādhikyādbuddhiviparyayam

naiva yāsyanti te sarve hareḥ priyatamāḥsadā /
brahmāsarasvatīviṣṇoḥ sarvāṅgaiḥ sambhavanti hi

vāmanāḍyutthitau śeṣavipau viṣṇoḥ śivastathā /
nīlādyāvāruṇī pūrvāḥ indrakāmau manobhavau

sabhāryau ca gururbuddheḥ manurādyohyupasthataḥ /
dakṣoṅguṣṭāt kāmaputraḥ manavaḥ kāmapūrvakāḥ

marutaḥ śvāsataḥ sūryaḥ cakṣuṣaḥ candramā śruteḥ /
dharmo hṛdaḥ sabhāryaśca varuṇo rasanotthitaḥ

bhṛgustvacognirmukhataḥ jātān meḍhrān manurgateḥ /
viśvāmitramarīcyādyāḥ mitropānāccanairutaḥ

skandādbhavagaṇapatiḥ śambhujayantau nābhipādayoḥ /
nāsatyau nāsikābhyantu viśvakseno mukhādabhūt

padbhyāntu ṛbhavaḥ(rutavaḥ)(rubhavaḥ) kaṇṭhāddhigdevāstu karmajāḥ /
rudrāḥ kapolāllalāṭācca vasavatsvicchayā vibhoḥ

ādityāstu prakāśotthā dantapaṅktisthitā api /
sanakādyā manojātā jayādyānābhi pārśvataḥ

gaṅgādi nadyo nāḍibhyaḥ pādāṅguṣṭādibhiḥ prabhoḥ /
anuktatātvikāḥsarve kaṭākṣotthā budhāmatāḥ

śaniḥ śarīrataḥ puṣkarādyā karmendriyodbhavāḥ /
anuktadevatābhāryāḥ bhartṛbhiḥ sahasambhavāḥ

ete hyaśeṣatatveṣu tatvasthita harīrayoḥ /
proktyairaṅgaiḥ kramājjātaḥ vasanti hyabhimāninaḥ

sṛṣṭāvevaṃ bahiścāṇḍān muktāvevaṃ harervaśaḥ /
jātau jātau hi yastasmāt kāmastudgatiḥsutaḥ

caṇḍo jayādyā dvārasthāḥ śaśāṅko dhanapastathā /
gandharvapatayaḥsarve jātiṣvapi ca tātvikāḥ

puṣkaroccā budhoccāstu anuktāste prakīrtitāḥ /
evaṃ śeṣasya bhāgotthā(mārgottha) bahiraṇḍātsamastaśaḥ

navakoṭyo hi devānāṃ satvatatvābhimāninaḥ /
ajo vipastato nīlādviṣaṭkavipavallabhā

tata indraḥśaśī tasmāt prāṇādyā mārutokhilāḥ /
indrāddakṣastato devarṣayo vai nāradādayaḥ

indrādgurustato sūryaḥ jayau vighnaprabhustataḥ /
abhavaṃśca smṛtāsūryādagniragnestu rudrakāḥ

ādityāvasavo viśvāpyāśvanau rakṣasādhipaḥ /
parjanya budhaśanyādyāḥ puṣkarāntāḥ samutthitāḥ

vasanti sarvatatveṣu garutmān mārgadevatāḥ /
uttamānāṃ ca guravaḥ nīcā uttamasevakāḥ