Scripture Library

Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.3

1.3.1

iti śrī paratatvanirṇaye prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede dvitīyodhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
jālarandhrāt grahāviṣṭā sūryaraśmiprabhā bhuvi /
yadā bhavanti tasyāḥ samīpe tirgāsthitaḥ

1.3.2

keśaṃ yadodgamayato so martyānāṃ paramāṇukaḥ /
martyottamo bhaktipākāt maharādiṣu saṃsthitaḥ

1.3.3

yaṃ kālaṃ sūkṣmadṛgveda sa kālaḥ paramāṇukaḥ /
tacchatāṃśo hi devānāṃ tacchatāṃśobjajasya tu

1.3.4

bhūmau sthitānāṃ martyānāṃ yaḥ kālaḥ paramāṇukaḥ /
tacchatāṃśo devaloke sthitasya paramāṇukaḥ

1.3.5

tatkoṭyaṃśo ramāyāśca tadanantāṃśako hareḥ /
paramāṇuriti proktaḥ tadanyairnyaiva budhyate

1.3.6

paramāṇudvayātmātu kālo dvyaṇukar iritaḥ /
paramāṇutrayātmasya tryaṇukaḥ parikīrtitaḥ

1.3.7

truṭiḥ tribhiśca tryaṇukaiḥ vedhaḥ syāttatrayeṇa tu /
lavovedhatrayātmāsyāt nimeṣastu tribhirlavaiḥ

1.3.8

kṣaṇastrinamiṣaḥ proktaḥ kāṣṭhākhyā kṣaṇapañcakāt /
kāṣṭhābhiḥ pañcadaśabhiḥ laghukālaḥ prakīrtitaḥ

1.3.9

laghubhiḥ pañcadaśabhiḥ vināḍikā prakīrtitā /
vināḍikā ṣaṣṭhibhiryā nāḍikaikā bhaviṣyati

1.3.10

tābhyāṃ muhūrtatriṃśadbhiḥ ahorātramitīritam /
aṣṭamāṃśānnyūnasaptaghaṭikābhiśca saptabhiḥ

1.3.11

sapādasaptabhirvāpi sārdhasaptabhireva vā /
yāmaḥ kāloṣṭabhirvāpi kālabhedena coditaḥ

1.3.12

yāmaiścaturbhiḥ ahaḥ syāt tāvadbhiryāminīmatā /
ahorātratriṃśatā ca māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

1.3.13

tābhyāṃ ṛtustatrayeṇaivā ayanaṃ parikīrtitam /
karkādi kārmukānteṣu yadā carati bhaskaraḥ

1.3.14

dakṣiṇāyanamuddhiṣṭaṃ devānāṃ rātrisaṃjñakam /
yāvannakrādike bhānau mithunānteṣu tiṣṭhati

1.3.15

uttarāyaṇamuddhiṣṭaṃ tāvatkālaṃ vicakṣaṇaiḥ /
ayanābhyāṃ vatsarastu dviṣaṇmāsātmakaḥ smṛtaḥ

1.3.16

ṣaṣṭhyuttaratriśatakaiḥ ahorātraiśca vatsaraḥ /
aṣṭāviṃśatsahasraistu lakṣasaptadaśābdataḥ

1.3.17

kḷptaḥ kṛtayugastasmāt tretāpādonamucyate /
sahasraṣaṇṇavatyetalakṣadvādaśa saṃmitaḥ

1.3.18

tretāyugastataḥ pādanyūno dvāparar iritaḥ /
catuḥṣaṣṭhisahasreta aṣṭalakṣamitismṛtaḥ

1.3.19

dvāpararāttu kalistasmādardhapādamitismṛtaḥ /
dviṣoḍaśasahasretāccaturlakṣātmakaḥ kaliḥ

1.3.20

kṛtatretādvāparaśca kaliśceti caturyugāḥ /
caturyugātmakaḥ kālo mahāyuga itīryate

1.3.21

viṃśatsahasretalakṣatricatvāriṃśadabdakaiḥ /
kḷptaḥ kālaḥ kāladṛgbhiḥ mahāyuga itīryate

1.3.22

ṣaṣṭhyuttarābdatriṃśatāddevānāmabdar iritaḥ /
tādṛgabdasahasrāṇāṃ catuṣkoṇaḥ kṛtāhvayaḥ

1.3.23

tretā tu trisahasrābdā dvisahasrābdasaṃmitaḥ /
dvāparastu tato nyūnasahasrābdamitaḥ kaliḥ

1.3.24

kṛtasyādau kṛtānte ca pṛthagabdaścatuḥśatam /
sandhistretāyugādyante pṛthagabdaśatatrayam

1.3.25

sandhistu dvāparādyante pṛthagabdaśatadvayam /
śatābdaḥsaṃmitaḥ kālaḥ sandhirādyantayoḥ kaleḥ

1.3.26

evaṃ daivena mānena dvadaśābdāḥsahasrataḥ /
kḷptaḥ kālaḥ kālavidbhiḥ mahāyuga itīryate

1.3.27

sārdhāṣṭādaśalakṣābde yugānām ekasaptati /
milito manusandhātabhogakāla udīritaḥ

1.3.28

dviṣaṭśatābdasamito layaḥ svāyambhuvottaraḥ /
svārociṣādikānāntu ṣaṇṇāmapyantare layaḥ

1.3.29

pañcādaśaśatābdātmā layaḥ kāla udīritaḥ /
caturdaśaśatābdātmā layaḥ kāla udāhṛtaḥ

1.3.30

tadanya manvantareṣu niyamātsarvadaiva tu /
caturyugasahasrantu brahmaṇo dina u(divamu)cyate

1.3.31

rītriśca tāvatī tasya ahorātrā tu tādṛśā /
ṣaṣṭhyuttaratriśatakādvatsaro 'jasya kīrtitaḥ

1.3.32

evaṃ vidhaśatābdātmā kālo 'jasyāyuṣo mataḥ /
vāsudevātsūkṣmatanuṃ svaśatābdādime kṣaṇe

1.3.33

yaḥ prāpa saśatābdāyuḥ tadrūpāṇītarāṇi tu /
māsatrayādhikādabdaṣaṭkāt pūrvatanādabhūt

1.3.34

sṛjyānāṃ sūkṣmasāṃśānāṃ sūkṣmasṛṣṭiścatustanoḥ /
sṛṣṭānāṃ sūkṣmataḥ pūrvaṃ sthūladehastato 'bhavat

1.3.35

nārāyaṇādajādrudrāt kramāt kālānusārataḥ /
yāvatāṃ sūkṣmataḥ sṛṣṭiḥ sthūlasṛṣṭistu tāvatā

1.3.36

aṇḍādūrdhvaṃ cāvṛtayaḥ sthūladehāśca tanmayāḥ /
ādyasya brahmaṇaḥ pūrvaṃ pañcāśadvatsarānti me

1.3.37

dine vyatīte tadrātrāvaṇḍasṛṣṭirathābhavat /
tadantaḥ svapato viṣṇorjalamadhyagatasya tu

1.3.38

nābhyutthitāllokamayāt prākṛtāt padmakośataḥ /
pādmaḥ brahmotthitaḥsārdhaṃ saptatriṃśaccatanmaye

1.3.39

dināntime niśāyāṃ ca nāśo 'ṇḍasya jagatpateḥ /
vyutkramātpūrvamānena sthūlasūkṣmasya nāśanam

1.3.40

evaṃ śatāyuṣaḥ pūrṇedviparārdhātmakāyuṣī /
svayaṃ cātmasvarūpāṇām ekībhāvaṃ karotyajaḥ

1.3.41

yāvatkālenātmasṛṣṭirekībhāvastu tāvatā /
ekībhūtepi ramati tathaikībhūtamāyayā

1.3.42

tāvatkālaṃ tataḥ paścāt suptavat svāpayatyajaḥ /
sārdhadviṣaḍbrahmavarṣamiti śiṣṭe niśānti me

1.3.43

bhāge punaḥ pūrvavacca ātmasṛṣṭyādimīśvaraḥ /
karoti puruṣastasya nāyurmānaṃ vidhīyate

1.3.44

evaṃ vidhāparimitānantānantaparātmake /
kāle bhāvinyapi hariḥ sṛṣṭyādīśaḥ kariṣyati

1.3.45

svantantrasyāsya maryādā asvatantrairna śakyate /
laṅghituṃ pūrṇaśakterhi vaśe sarvaṃ carācaram

1.3.46

ye 'nantakālatastasya mṛtijanmajarādayaḥ /
āyāsaduḥkhadaurbhāgyacintāsantāpapūrvakāḥ

1.3.47

ajñānerṣyāsūyapīḍā kāmakrodhabhayādayaḥ /
kṛśatārogaduritapuṇyalepādayastathā

1.3.48

āśāhāniśca vṛddhiśca kṣuttṛṭkampādayastathā /
nāsan doṣāḥ nottaratra bhaviṣyantyakhileśvare

1.3.49

tattaddurjanasaṅghaiśca ye kalpyāḥ doṣasañcayāḥ /
tattadvirodhi suguṇānantyapūrṇasya mīluṣaḥ

1.3.50

taddoṣaleśagandhopi na viṣṇoriti niścayaḥ /
yaḥ kālaḥ paramāṇvādi dviparārdhāvasānakaḥ

1.3.51

teṣu sarveṣu kāleṣu tattannāmnā ramāpatiḥ /
tatsāmarthyavyañjakaśca sthitvā rakṣatyajaḥ prabhuḥ

1.3.52

nityaḥ kālapravāhoyamanityāstu kṣaṇādayaḥ /
naṣṭeṣu satsukāleṣu vartamāneṣu vai kramāt

1.3.53

avināśya svarūposau tatpravāhasya rakṣakaḥ /
śatābdaḥsaṃmitaḥ kālo brahmaṇaḥ parasaṃjñakaḥ

1.3.54

sakālastu nimeṣākhyaḥ ahaśca parameśituḥ /
ityajñajanabuddhīnāṃ śuddhyarthamupacaryate

1.3.55

ata āhurmahāprājñāḥ kālatonantamīśvaram /
athāpi parakālāntaṃ brahmāṇaṃ janayanvibhuḥ

1.3.56

aṅgīkaroti taṃ kālamahoyadakhileśvaraḥ /
rātrimānādi śūnyopi tāvantaṃ kālamīśvaraḥ

1.3.57

rātritvena caratyevaṃ brahmādīnsvāpayatyajaḥ /
niśāyāścarame bhāge ātmasṛṣṭyādimīśvaraḥ

1.3.58

karoti puruṣastasya āyurmānaṃ vidhīyate /
evaṃ vidhāparimitānantānantaparātmakaḥ

1.3.59

kālāvyatītā sṛṣṭyādi karturviṣṇoḥ parātmanaḥ /
svarūpendriyavadyosau kālorūpādivarjitaḥ

1.3.60

pūrvapūrvasu kāleṣu naṣṭeṣvanye bhavanti hi /
uttaratrāyāsyamānaparamāṇupravāhataḥ

1.3.61

saṃyojyaghaṭikādyāstu kālojñeyaḥ samānataḥ /
ghaṭikāyāmamāsādyā naikadā sambhavanti hi

1.3.62

āyurmānavihīnasyānantānantaparātmakaiḥ /
viṣṇoḥ kālānantyamitau kālajñāna(naṃ)prayojakam

1.3.63

vedānāmakṣarāṇāñca deśanyāvyākṛtasya ca /
ramāyāḥ sarvajīvānāṃ muktānāṃ liṅgasaṃyujām

1.3.64

samastaliṅgadehānāṃ jaḍāyāḥ prakṛtestathā /
eteṣāmasvatantrāṇāṃ svatantravaśavartinām

1.3.65

kālānantyamitau nityaṃ kālajñāna(naṃ)prayojakam /
anityā(anantā)nāṃ jaḍānāṃ ca sūkṣmasthūlaśarīriṇām

1.3.66

āyurmāne śarīrāṇāṃ kālajñanaṃ prayojakam /
evaṃ kālagatiṃ jānan kālabhītiṃ tariṣyati

1.3.67

ekasminparakāletu ekamaṇḍaṃ jagadguruḥ /
daśāvaraṇasaṃyuktaṃ sṛjatyavati hantyajaḥ

1.3.68

naikadājāṇḍabahulaṃ sraṣṭumicchati keśavaḥ /
brahmāṇaṃ garuḍaṃ śeṣam idraṃ prāṇaṃ raviṃ surān

1.3.69

ekamekaṃ harirmuktaṃ(kta)parakāle karotyajaḥ /
tathāpyajāṇḍānantānāṃ niyantājāṇḍarūpavān

1.3.70

hariḥ tādṛṅmahārūpānantānantāni vai hareḥ /
romāṅkureṣvananteṣu saṃvasantīti hi śrutiḥ

1.3.71

tādṛśānantarūpāṇām anantyānantyayogataḥ /
adhaścordhvaṃ cāṣṭadikṣu saṃyuktānāmanantaśaḥ

1.3.72

rūpānantyairapūrṇoru deśe pūrṇatanurhariḥ /
atyabhinnorucitsaukhyabalādi guṇavigrahaḥ

1.3.73

nirviśeṣaḥ sarvagataḥ sūkṣmasthūlādirūpakaḥ /
samaśaktiḥ samajñānabalādiśubhasadguṇaḥ

1.3.74

samādhikavihīnaśca ramayānantarupayā /
sahasvādhīnayā satyāśeṣacijjaḍabhṛddhariḥ

1.3.75

svabhinnāyāḥ śriyāḥ bhinnāḥ muktāmaktāsucidguṇaiḥ /
bhinnairnityajaḍaiḥsatyaiḥ bhinnaiḥ jīveśvaraiḥ sadā

1.3.76

vibhinno viśvato viṣṇuḥ deśato guṇato vibhuḥ /
anantānantarūpeṇa abhinnobhinnavaddhariḥ

1.3.77

pūrṇopi jaḍacidrūpaṃ sṛjatyavati hantyajaḥ

Original text: Prakāśasaṃhitā (a Pāñcarātrasaṃhitā) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0