પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રી પરતત્વનિર્ણયે પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે દ્વિતીયોધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
જાલરન્ધ્રાત્ ગ્રહાવિષ્ટા સૂર્યરશ્મિપ્રભા ભુવિ ।
યદા ભવન્તિ તસ્યાઃ સમીપે તિર્ગાસ્થિતઃ

કેશં યદોદ્ગમયતો સો મર્ત્યાનાં પરમાણુકઃ ।
મર્ત્યોત્તમો ભક્તિપાકાત્ મહરાદિષુ સંસ્થિતઃ

યં કાલં સૂક્ષ્મદૃગ્વેદ સ કાલઃ પરમાણુકઃ ।
તચ્છતાંશો હિ દેવાનાં તચ્છતાંશોબ્જજસ્ય તુ

ભૂમૌ સ્થિતાનાં મર્ત્યાનાં યઃ કાલઃ પરમાણુકઃ ।
તચ્છતાંશો દેવલોકે સ્થિતસ્ય પરમાણુકઃ

તત્કોટ્યંશો રમાયાશ્ચ તદનન્તાંશકો હરેઃ ।
પરમાણુરિતિ પ્રોક્તઃ તદન્યૈર્ન્યૈવ બુધ્યતે

પરમાણુદ્વયાત્માતુ કાલો દ્વ્યણુકર્ ઇરિતઃ ।
પરમાણુત્રયાત્મસ્ય ત્ર્યણુકઃ પરિકીર્તિતઃ

ત્રુટિઃ ત્રિભિશ્ચ ત્ર્યણુકૈઃ વેધઃ સ્યાત્તત્રયેણ તુ ।
લવોવેધત્રયાત્માસ્યાત્ નિમેષસ્તુ ત્રિભિર્લવૈઃ

ક્ષણસ્ત્રિનમિષઃ પ્રોક્તઃ કાષ્ઠાખ્યા ક્ષણપઞ્ચકાત્ ।
કાષ્ઠાભિઃ પઞ્ચદશભિઃ લઘુકાલઃ પ્રકીર્તિતઃ

લઘુભિઃ પઞ્ચદશભિઃ વિનાડિકા પ્રકીર્તિતા ।
વિનાડિકા ષષ્ઠિભિર્યા નાડિકૈકા ભવિષ્યતિ

તાભ્યાં મુહૂર્તત્રિંશદ્ભિઃ અહોરાત્રમિતીરિતમ્ ।
અષ્ટમાંશાન્ન્યૂનસપ્તઘટિકાભિશ્ચ સપ્તભિઃ

સપાદસપ્તભિર્વાપિ સાર્ધસપ્તભિરેવ વા ।
યામઃ કાલોષ્ટભિર્વાપિ કાલભેદેન ચોદિતઃ

યામૈશ્ચતુર્ભિઃ અહઃ સ્યાત્ તાવદ્ભિર્યામિનીમતા ।
અહોરાત્રત્રિંશતા ચ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

તાભ્યાં ઋતુસ્તત્રયેણૈવા અયનં પરિકીર્તિતમ્ ।
કર્કાદિ કાર્મુકાન્તેષુ યદા ચરતિ ભસ્કરઃ

દક્ષિણાયનમુદ્ધિષ્ટં દેવાનાં રાત્રિસંજ્ઞકમ્ ।
યાવન્નક્રાદિકે ભાનૌ મિથુનાન્તેષુ તિષ્ઠતિ

ઉત્તરાયણમુદ્ધિષ્ટં તાવત્કાલં વિચક્ષણૈઃ ।
અયનાભ્યાં વત્સરસ્તુ દ્વિષણ્માસાત્મકઃ સ્મૃતઃ

ષષ્ઠ્યુત્તરત્રિશતકૈઃ અહોરાત્રૈશ્ચ વત્સરઃ ।
અષ્ટાવિંશત્સહસ્રૈસ્તુ લક્ષસપ્તદશાબ્દતઃ

કૢપ્તઃ કૃતયુગસ્તસ્માત્ ત્રેતાપાદોનમુચ્યતે ।
સહસ્રષણ્ણવત્યેતલક્ષદ્વાદશ સંમિતઃ

ત્રેતાયુગસ્તતઃ પાદન્યૂનો દ્વાપરર્ ઇરિતઃ ।
ચતુઃષષ્ઠિસહસ્રેત અષ્ટલક્ષમિતિસ્મૃતઃ

દ્વાપરરાત્તુ કલિસ્તસ્માદર્ધપાદમિતિસ્મૃતઃ ।
દ્વિષોડશસહસ્રેતાચ્ચતુર્લક્ષાત્મકઃ કલિઃ

કૃતત્રેતાદ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગાઃ ।
ચતુર્યુગાત્મકઃ કાલો મહાયુગ ઇતીર્યતે

વિંશત્સહસ્રેતલક્ષત્રિચત્વારિંશદબ્દકૈઃ ।
કૢપ્તઃ કાલઃ કાલદૃગ્ભિઃ મહાયુગ ઇતીર્યતે

ષષ્ઠ્યુત્તરાબ્દત્રિંશતાદ્દેવાનામબ્દર્ ઇરિતઃ ।
તાદૃગબ્દસહસ્રાણાં ચતુષ્કોણઃ કૃતાહ્વયઃ

ત્રેતા તુ ત્રિસહસ્રાબ્દા દ્વિસહસ્રાબ્દસંમિતઃ ।
દ્વાપરસ્તુ તતો ન્યૂનસહસ્રાબ્દમિતઃ કલિઃ

કૃતસ્યાદૌ કૃતાન્તે ચ પૃથગબ્દશ્ચતુઃશતમ્ ।
સન્ધિસ્ત્રેતાયુગાદ્યન્તે પૃથગબ્દશતત્રયમ્

સન્ધિસ્તુ દ્વાપરાદ્યન્તે પૃથગબ્દશતદ્વયમ્ ।
શતાબ્દઃસંમિતઃ કાલઃ સન્ધિરાદ્યન્તયોઃ કલેઃ

એવં દૈવેન માનેન દ્વદશાબ્દાઃસહસ્રતઃ ।
કૢપ્તઃ કાલઃ કાલવિદ્ભિઃ મહાયુગ ઇતીર્યતે

સાર્ધાષ્ટાદશલક્ષાબ્દે યુગાનામ્ એકસપ્તતિ ।
મિલિતો મનુસન્ધાતભોગકાલ ઉદીરિતઃ

દ્વિષટ્શતાબ્દસમિતો લયઃ સ્વાયમ્ભુવોત્તરઃ ।
સ્વારોચિષાદિકાનાન્તુ ષણ્ણામપ્યન્તરે લયઃ

પઞ્ચાદશશતાબ્દાત્મા લયઃ કાલ ઉદીરિતઃ ।
ચતુર્દશશતાબ્દાત્મા લયઃ કાલ ઉદાહૃતઃ

તદન્ય મન્વન્તરેષુ નિયમાત્સર્વદૈવ તુ ।
ચતુર્યુગસહસ્રન્તુ બ્રહ્મણો દિન ઉ(દિવમુ)ચ્યતે

રીત્રિશ્ચ તાવતી તસ્ય અહોરાત્રા તુ તાદૃશા ।
ષષ્ઠ્યુત્તરત્રિશતકાદ્વત્સરો ઽજસ્ય કીર્તિતઃ

એવં વિધશતાબ્દાત્મા કાલો ઽજસ્યાયુષો મતઃ ।
વાસુદેવાત્સૂક્ષ્મતનું સ્વશતાબ્દાદિમે ક્ષણે

યઃ પ્રાપ સશતાબ્દાયુઃ તદ્રૂપાણીતરાણિ તુ ।
માસત્રયાધિકાદબ્દષટ્કાત્ પૂર્વતનાદભૂત્

સૃજ્યાનાં સૂક્ષ્મસાંશાનાં સૂક્ષ્મસૃષ્ટિશ્ચતુસ્તનોઃ ।
સૃષ્ટાનાં સૂક્ષ્મતઃ પૂર્વં સ્થૂલદેહસ્તતો ઽભવત્

નારાયણાદજાદ્રુદ્રાત્ ક્રમાત્ કાલાનુસારતઃ ।
યાવતાં સૂક્ષ્મતઃ સૃષ્ટિઃ સ્થૂલસૃષ્ટિસ્તુ તાવતા

અણ્ડાદૂર્ધ્વં ચાવૃતયઃ સ્થૂલદેહાશ્ચ તન્મયાઃ ।
આદ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ પૂર્વં પઞ્ચાશદ્વત્સરાન્તિ મે

દિને વ્યતીતે તદ્રાત્રાવણ્ડસૃષ્ટિરથાભવત્ ।
તદન્તઃ સ્વપતો વિષ્ણોર્જલમધ્યગતસ્ય તુ

નાભ્યુત્થિતાલ્લોકમયાત્ પ્રાકૃતાત્ પદ્મકોશતઃ ।
પાદ્મઃ બ્રહ્મોત્થિતઃસાર્ધં સપ્તત્રિંશચ્ચતન્મયે

દિનાન્તિમે નિશાયાં ચ નાશો ઽણ્ડસ્ય જગત્પતેઃ ।
વ્યુત્ક્રમાત્પૂર્વમાનેન સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્ય નાશનમ્

એવં શતાયુષઃ પૂર્ણેદ્વિપરાર્ધાત્મકાયુષી ।
સ્વયં ચાત્મસ્વરૂપાણામ્ એકીભાવં કરોત્યજઃ

યાવત્કાલેનાત્મસૃષ્ટિરેકીભાવસ્તુ તાવતા ।
એકીભૂતેપિ રમતિ તથૈકીભૂતમાયયા

તાવત્કાલં તતઃ પશ્ચાત્ સુપ્તવત્ સ્વાપયત્યજઃ ।
સાર્ધદ્વિષડ્બ્રહ્મવર્ષમિતિ શિષ્ટે નિશાન્તિ મે

ભાગે પુનઃ પૂર્વવચ્ચ આત્મસૃષ્ટ્યાદિમીશ્વરઃ ।
કરોતિ પુરુષસ્તસ્ય નાયુર્માનં વિધીયતે

એવં વિધાપરિમિતાનન્તાનન્તપરાત્મકે ।
કાલે ભાવિન્યપિ હરિઃ સૃષ્ટ્યાદીશઃ કરિષ્યતિ

સ્વન્તન્ત્રસ્યાસ્ય મર્યાદા અસ્વતન્ત્રૈર્ન શક્યતે ।
લઙ્ઘિતું પૂર્ણશક્તેર્હિ વશે સર્વં ચરાચરમ્

યે ઽનન્તકાલતસ્તસ્ય મૃતિજન્મજરાદયઃ ।
આયાસદુઃખદૌર્ભાગ્યચિન્તાસન્તાપપૂર્વકાઃ

અજ્ઞાનેર્ષ્યાસૂયપીડા કામક્રોધભયાદયઃ ।
કૃશતારોગદુરિતપુણ્યલેપાદયસ્તથા

આશાહાનિશ્ચ વૃદ્ધિશ્ચ ક્ષુત્તૃટ્કમ્પાદયસ્તથા ।
નાસન્ દોષાઃ નોત્તરત્ર ભવિષ્યન્ત્યખિલેશ્વરે

તત્તદ્દુર્જનસઙ્ઘૈશ્ચ યે કલ્પ્યાઃ દોષસઞ્ચયાઃ ।
તત્તદ્વિરોધિ સુગુણાનન્ત્યપૂર્ણસ્ય મીલુષઃ

તદ્દોષલેશગન્ધોપિ ન વિષ્ણોરિતિ નિશ્ચયઃ ।
યઃ કાલઃ પરમાણ્વાદિ દ્વિપરાર્ધાવસાનકઃ

તેષુ સર્વેષુ કાલેષુ તત્તન્નામ્ના રમાપતિઃ ।
તત્સામર્થ્યવ્યઞ્જકશ્ચ સ્થિત્વા રક્ષત્યજઃ પ્રભુઃ

નિત્યઃ કાલપ્રવાહોયમનિત્યાસ્તુ ક્ષણાદયઃ ।
નષ્ટેષુ સત્સુકાલેષુ વર્તમાનેષુ વૈ ક્રમાત્

અવિનાશ્ય સ્વરૂપોસૌ તત્પ્રવાહસ્ય રક્ષકઃ ।
શતાબ્દઃસંમિતઃ કાલો બ્રહ્મણઃ પરસંજ્ઞકઃ

સકાલસ્તુ નિમેષાખ્યઃ અહશ્ચ પરમેશિતુઃ ।
ઇત્યજ્ઞજનબુદ્ધીનાં શુદ્ધ્યર્થમુપચર્યતે

અત આહુર્મહાપ્રાજ્ઞાઃ કાલતોનન્તમીશ્વરમ્ ।
અથાપિ પરકાલાન્તં બ્રહ્માણં જનયન્વિભુઃ

અઙ્ગીકરોતિ તં કાલમહોયદખિલેશ્વરઃ ।
રાત્રિમાનાદિ શૂન્યોપિ તાવન્તં કાલમીશ્વરઃ

રાત્રિત્વેન ચરત્યેવં બ્રહ્માદીન્સ્વાપયત્યજઃ ।
નિશાયાશ્ચરમે ભાગે આત્મસૃષ્ટ્યાદિમીશ્વરઃ

કરોતિ પુરુષસ્તસ્ય આયુર્માનં વિધીયતે ।
એવં વિધાપરિમિતાનન્તાનન્તપરાત્મકઃ

કાલાવ્યતીતા સૃષ્ટ્યાદિ કર્તુર્વિષ્ણોઃ પરાત્મનઃ ।
સ્વરૂપેન્દ્રિયવદ્યોસૌ કાલોરૂપાદિવર્જિતઃ

પૂર્વપૂર્વસુ કાલેષુ નષ્ટેષ્વન્યે ભવન્તિ હિ ।
ઉત્તરત્રાયાસ્યમાનપરમાણુપ્રવાહતઃ

સંયોજ્યઘટિકાદ્યાસ્તુ કાલોજ્ઞેયઃ સમાનતઃ ।
ઘટિકાયામમાસાદ્યા નૈકદા સમ્ભવન્તિ હિ

આયુર્માનવિહીનસ્યાનન્તાનન્તપરાત્મકૈઃ ।
વિષ્ણોઃ કાલાનન્ત્યમિતૌ કાલજ્ઞાન(નં)પ્રયોજકમ્

વેદાનામક્ષરાણાઞ્ચ દેશન્યાવ્યાકૃતસ્ય ચ ।
રમાયાઃ સર્વજીવાનાં મુક્તાનાં લિઙ્ગસંયુજામ્

સમસ્તલિઙ્ગદેહાનાં જડાયાઃ પ્રકૃતેસ્તથા ।
એતેષામસ્વતન્ત્રાણાં સ્વતન્ત્રવશવર્તિનામ્

કાલાનન્ત્યમિતૌ નિત્યં કાલજ્ઞાન(નં)પ્રયોજકમ્ ।
અનિત્યા(અનન્તા)નાં જડાનાં ચ સૂક્ષ્મસ્થૂલશરીરિણામ્

આયુર્માને શરીરાણાં કાલજ્ઞનં પ્રયોજકમ્ ।
એવં કાલગતિં જાનન્ કાલભીતિં તરિષ્યતિ

એકસ્મિન્પરકાલેતુ એકમણ્ડં જગદ્ગુરુઃ ।
દશાવરણસંયુક્તં સૃજત્યવતિ હન્ત્યજઃ

નૈકદાજાણ્ડબહુલં સ્રષ્ટુમિચ્છતિ કેશવઃ ।
બ્રહ્માણં ગરુડં શેષમ્ ઇદ્રં પ્રાણં રવિં સુરાન્

એકમેકં હરિર્મુક્તં(ક્ત)પરકાલે કરોત્યજઃ ।
તથાપ્યજાણ્ડાનન્તાનાં નિયન્તાજાણ્ડરૂપવાન્

હરિઃ તાદૃઙ્મહારૂપાનન્તાનન્તાનિ વૈ હરેઃ ।
રોમાઙ્કુરેષ્વનન્તેષુ સંવસન્તીતિ હિ શ્રુતિઃ

તાદૃશાનન્તરૂપાણામ્ અનન્ત્યાનન્ત્યયોગતઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચાષ્ટદિક્ષુ સંયુક્તાનામનન્તશઃ

રૂપાનન્ત્યૈરપૂર્ણોરુ દેશે પૂર્ણતનુર્હરિઃ ।
અત્યભિન્નોરુચિત્સૌખ્યબલાદિ ગુણવિગ્રહઃ

નિર્વિશેષઃ સર્વગતઃ સૂક્ષ્મસ્થૂલાદિરૂપકઃ ।
સમશક્તિઃ સમજ્ઞાનબલાદિશુભસદ્ગુણઃ

સમાધિકવિહીનશ્ચ રમયાનન્તરુપયા ।
સહસ્વાધીનયા સત્યાશેષચિજ્જડભૃદ્ધરિઃ

સ્વભિન્નાયાઃ શ્રિયાઃ ભિન્નાઃ મુક્તામક્તાસુચિદ્ગુણૈઃ ।
ભિન્નૈર્નિત્યજડૈઃસત્યૈઃ ભિન્નૈઃ જીવેશ્વરૈઃ સદા

વિભિન્નો વિશ્વતો વિષ્ણુઃ દેશતો ગુણતો વિભુઃ ।
અનન્તાનન્તરૂપેણ અભિન્નોભિન્નવદ્ધરિઃ

પૂર્ણોપિ જડચિદ્રૂપં સૃજત્યવતિ હન્ત્યજઃ