Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.12

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede ekādaśo 'dhyāyaḥ
śrībhagavānuvāca
trivikramanakhodbhinnājāṇḍakharpararandhrataḥ /
antaḥ praviṣaṭabāhyāmbu vaikuṇṭhaśikharāttataḥ(dadhaḥ)

patatkamaṇaḍule dhātā dadhāreśa padāmbuje /
prakṣālyataccheṣajalādgaṅāgānāmanadī vyadhāt

aranāmnīṇyanāmnī sā bhūdurgābhāgayordvayoḥ /
pṛthak saptāvarṇagā parighā rūpiṇī matā

nandinī satyaloke sā nalinī ca tapomaye /
janoloke mālinīti maharloke tu bhoginī

svardhunī sā svargaloke viyadgaṅgā dhruvālaye /
madāpagā sāntarikṣe merorbrahmasadordhvataḥ

nipatantī ca pūrvādi caturdikṣu krameṇa sā /
sītācā(?a)lakālakanandā ca cakṣurbhadrāhvayā śubhā

sītākhyātiravodvegāt sarvatrelāvṛtādbahiḥ /
nipātyamānā hariṇā pūrvamabdhiṅgamiṣyati

saivadakṣiṇabhāgasthā kālena mahatā kila /
sagarātmajaśuddhyarthaṃ bhagīrathasamarcitā

bhāgīrathīti gaditā sarvalokaikapāvinī /
jahnunā rājaḥṛṣiṇā pītātyaktā ca vākyataḥ

sā jāhnavī merunagasyottarādhaḥsthalasthitāt /
mārgādatalapūrveṣu saptalokeṣu saṃsthitā

saiva tripathagā devī bhāti nārāyaṇāśrayā /
saiṣā ramyaka(?ta)pūrveṣu harivarṣādiṣu triṣu

bhadrāśvaketumāle tu carantī sāgarapriyā /
bhāratesmin mahāvarṣe nadyaḥ santi sahasraśaḥ

śrīraṅgo veṅkaṭeśākhyo totādriḥ puṣkarāhvayaḥ /
śrīmaṣṇanaimiṣāraṇye gaṇḍakī badarīsthalam

aṣṭāvete svayaṃvyaktāḥ bhārate sarvasiddhidāḥ /
svāmipuṣkaraṇīpūrvāḥ puṣkariṇyaḥ sahasraśaḥ

manavaḥ pitaraḥ siddhāḥ sarvasādhanatatparāḥ /
surāsurā bhāratesmin svasādhanaparāyaṇāḥ

atra satkarmaṇā svargaṃ nirayaṃ pāpakarmaṇā /
miththā jñānena ca tamo jñānenaiva padaṃ hareḥ

prāpnoti puruṣo hyatra padasthāstatvadevatāḥ /
kecit sarvāvatāreṣu bhūmau bhūtvā bhavantyalam

sarvesurāḥ padasthāśca rāmakṛṣṇāvatārayoḥ /
jātā bhūmāvupāsyeśaṃ punarmūlasvarūpakaiḥ

ekī bhavantyapi surāḥ bhāvinaḥ prāyaśotra tu /
svasādhanaikaniratāḥ devadāsādayopi ca

sāṃśāḥ niraṃśāśca tathā svasvasādhanatatparāḥ /
vidhayaśca niṣedhādyāḥ atratyānāṃ bhavanti hi

lakṣayojanavistīrṇalavaṇāmbudhiveṣṭitaḥ /
dvīpoyaṃ jambvākhyo hi merustasyaiva madhyamaḥ

sumeroparitaścelāvṛtaṃ tadgavanaṃ śubham /
sukumārābhidhaṃ rudraśāpāttatragataḥ pumān

nārībhavati pārvatyārantukāmastathākarot /
etasmādviguṇaḥ plakṣastvikṣūdāmbudhiveṣṭhitaḥ

sthūlāśca parvatāḥ santi tatra śrīharisaṃmitāḥ /
tāste kṣīrābdhimārabhya ikṣusāgarasaṃspṛśāḥ

bhāratādyaṣṭavarṣeṣu ṣaḍdvīpā aparā api /
madhyastatkāmyapuṇyānāṃ bhogārthaṃ harinirmitāḥ

pāpādatra janīnaiva puṇyādeva hi kāmyataḥ /
na tatra cāyurnayamo yāvatpuṇyantu jīvanam

narānāryaḥ sundarāṅgāḥ santi bhogocitārthadāḥ /
vṛkṣāśca puṇyaratnāni gṛhāśca svarṇabhūmayaḥ

vinaiva kālamaraṇaṃ tatra duḥkhādikaṃ na hi /
icchāmātreṇa sarvāthasiddhistatreśanirmitaḥ

sūryātmakaṃ hariṃ tatra pūjayanti vicakṣaṇāḥ /
tato hi dviguṇodvīpaḥ śālmalaḥ sarvavartulaḥ

yojanānāṃ caturlakṣaṃ madhvabdhi samaveṣṭitaḥ /
jāmbavaṃ puṣkaraṃ tyaktvā madhyadvīpeṣu pañcasu

sarveṣu saptanadyaḥ syuḥ parvatāḥ saptakīrtitāḥ /
saptadvīpagatā nadyaḥ dadbāhyāmbudhigāminaḥ

bhogopayuktā nikhilāḥ padārthajanasaṅkulāḥ /
tatratyāḥ parvatāḥ pūrvottarasāgarasaṃspṛśaḥ

tairvibhaktāḥsaptavarṣāstattanmanusutrāśrayāḥ /
candrāntaryāmiṇaṃ viṣṇuṃ śālmalasthā bhajanti hi

krauñcadvīpastadviguṇodvyaṣṭalakṣārṇave na tu /
pavyambunā veṣṭitolaṃ sūryakāntādi sanmaṇiḥ

varuṇāntargataṃ viṣṇuṃ bhajanti hi tatotra hi /
tato hi dviguṇāḥ śākadvīpaḥ kṣīrābdhiveṣṭhitaḥ

dvātriṃśallakṣavistāraḥ samīropāsakoditaḥ /
śākadvīpasya madhyetu anantarūpī harisvayam

ardhalakṣasthalatanuḥ saptalakṣonnataḥ prabhuḥ /
merulokālokanagābhimukhānantalasanmukhaḥ

cakraprākārarūpātmā tadvīpe paritaḥ sadā /
lakṣonnatastheṣu jagaccakṣuḥsūryaścaratyasau

meruṃ pradakṣiṇī kurvan rūkṣacakronuvegataḥ /
dinedinetvekavāraṃ sahasrāṃśuḥ prakāśakṛt

sūryasyākṣottarāgrantu tailayantramivolitaḥ /
luptamanyaccakrayutaṃ mānasottaraparvate

paribhramanti tanmadhye 'nasi bhūmeḥ samonnate /
catvāriṃśadyojanordhvapradeśaspraśimadhyataḥ

tāvatparimitānyakṣasambandho tāvadantarāḥ /
stambhāḥ ṣaṣṭhisahasrāśca catvāraḥ santi sadṛḍhāḥ

śatayojanakā sthūlā dīpyadhvajramayāḥ śubhāḥ /
tadūrdhvamaṇṭape pādalakṣoccamaṇi dīpite

yojanāyuta dedīpyamaṇḍale bhānurājatiḥ(rūrjitaḥ) /
ahaḥkaraḥ sarva satsādhanakṛtphaladoryamā

meroḥ pūrvasthito bhāratasthānāmudayaṅkaraḥ /
merordakṣiṇagomadhya(dhyaṃ)dinakṛtsaptasandhayaḥ

meroḥ paścimago bhāratatsthānāmastamānakṛt /
meroruttaragaścārdharātrikṛdbhārate nṝṇām

evameva caturdikṣuvidyamānajanasya tu /
prātarmadhyandinaniśīthārdharātrapravartakaḥ

nārāyaṇa viśeṣāveśaidhitātmagatiḥ svayam /
ekameva pṛthaṅnāmabhedena śrīharīcchayā

saptadvīpeṣu yobhānuvaripohastabādhipaḥ /
savyena bhramatāṃ bhānāṃ trilakṣonnatavartinām

tiryagūrdhvaṃ ca ṣaṭpañcāśallakṣādhikakoṭitaḥ /
dīrghābhiśca śalākābhiḥ nirmite rūkṣacakrake

śatayojanavistīrṇaṃ śalākāgreṣu bhāntyalam /
vasanti tanmārgagatāḥ sañcaranti navagrahāḥ

te śalākā vajramayāḥ aṣṭottaraśatātmakaiḥ /
chidraiśca kalitāpāśaiḥ dhravādhīnaiśca vāruṇaiḥ

sambandhāgrābhiraṃśena kḷpyaikaikenabhāśrayāḥ /
catuścidrayutāḥ sarvaśalākāsteṣu vāruṇāḥ

pāśāścāntaḥ praviṣṭāśca bhūmerlakṣonnatāntare /
sthitasya sūryarathāgretāḥ akṣakoṭyastathāgrataḥ

dhurāgrākṣāgrayorbaddhapāśāgreṇasamanvitāḥ /
pāśādhruvasya nakṣatrapādairevāpasavyataḥ

saṃvatsareṇaikavāraṃ bhramantaṃ bhrāmayatyalam /
dhruvastasya hayāḥsaptaharidvarṇā mahājavāḥ

anuktastātvikaistulyāstadyantā garuḍāgrajaḥ /
so 'nūrurustvaruṇaḥsarpapāśaistānyojayatyalam

mānasottarameroḥ tu saṃspraṣṭākṣa sumadhyage /
aneharmyakalitavajrasambhāvyagramaṇṭape

carato bhāskarasyāsyatvādhāraḥ śākamadhyagaḥ /
harirmeroḥsārdhasaptottarasaptatilakṣakaḥ

tāvattaduttaragata mānasottaraparvate /
yojanānāṃ ṣaṣṭhisahasronnataṃ cakramūrjitam

madhyachidrānvitaṃ vajramayaṃ bhramati viṣṇunā /
dvādaśāraṃ hi ṣaṇṇemi trināḍyantarbahisthale

yugakūbarākṣatrayasya rekhāsu tithivārapāḥ /
apareṣu māsāstiṣṭhanti ṛtavastasya nemigāḥ

caturmāsyāstrinemisthāḥ dvipariścedageyane /
vatsaraḥ sarvacakrasthastvekacakrorathasya tu

sa karkaṭādiṣu caran ekohnā(hnāṃ)kṣayakṛdraviḥ /
ṣaṭsurātradīrghyamānaḥ kārayan dakṣiṇāyanam

karoti nakrādiṣu ṣaṭsucaran rātrikṣaya(yaṃ)karaḥ /
ahnānyabhyedhayannekaścottarāyaṇakārakaḥ

vināḍikānāṃ pañcāśanmāsimāsyedheyetyasau /
ahānyuttarāṇenyatra rātrikālardhikṛttathā

yadā tu meṣatulayoḥ caratyeṣa samāniśā /
dyasrāśca vṛścikādyeṣu pañcasvapi niśārdhikṛt

vṛṣādi pañcasu caran divākālasamardhikṛt /
trilakṣonnatanakṣatraśalākāgrāṣṭaviṃśake

udagdakṣiṇakoṇādyāḥ kṛttikādyāḥ samāśritāḥ /
tiryagūrdhvaṃ saptasaptaśalakābhirvinirmitam

dvābhyāṃ dvābhyāṃ koṇayostu rekhābhyāmupakalpitam /
nakṣatramaṇḍalaṃ bhūmerūrdhvaṃ lakṣatrayeṇa hi

ekaikasyāṃ śalākāyāṃ chidrāṇi ca pṛthak pṛthak /
catvāri tāni daṃsrakṣādyādikāni vanāni ca

meṣāṅkāni vṛṣāṅkāni nṛyugmakāni vai nava /
karkasiṃhāṅgakanyāni tulakā vṛścikāni vai

dhanurnakṣatraśaṅkhāni mīnāṅkāni ca vai nava /
teṣu teṣu praviṣṭāśca pādadyaṣṭottaraṃ śatam

pādairdhuvaḥsasūryastu apasavyakrameṇa vai /
sarvanakṣatrapādeṣu kramādvṛddhau bhaviṣyati

dhruvāntarhariṇā viṃśadghaṭikāntadinatrayam /
ekaika nakṣatrapāde baddho bhavati vai kramāt

sārdhatrayodaśādinairekanakṣatrago raviḥ /
māsena navapādāni bhuñjan dvādaśa rāśiṣu

saṃvatsareṇa carati hyapradakṣiṇato raviḥ /
meṣādhyaṅkitarandhrāṇi meṣādyāḥ rāśayasmṛtāḥ

lakṣonnatapradeśestha dhruvapādāgrago raviḥ /
dvilakṣonnatadeśastha dhruvapādāgrataḥ śaśī

candrasūryau ṛkṣacakrādadhau deśagatau matau /
kujādayaśca pañcāpi ṛkṣacakrordhvavartinaḥ

dhruvapāśaiḥ sadābaddhāḥ sañcaratyapasavyataḥ /
jñaḥ pañcalakṣonnatagataḥ saptalakṣonnataḥ kujaḥ

navalakṣonnataḥ śukraḥ lakṣaikādaśako guruḥ /
trayodaśaṃ tu sūryasyamaṇḍalaṃ parikīrtitam

lakṣapañcādaśādūrdhvaṃ śanimaṇḍalamasti hi /
ṣaḍviṃśati sulakṣāṇām ūrdhvaṃ saptarṣimaṇḍalam

lakṣaikādaśatastatmāt dhruvaḥsaṃstho haripriyaḥ /
sa viṣṇoḥ śiṃśumārasya mahācakrapadāsthitāḥ

dhruvādīn grahān viṣṇuḥ cakre sarvān suvāruṇaiḥ /
pārśaiyorjayati śrīmān śalākārandhrasaṅgatāḥ

sarvehyete bhānusamāpradeśeṣūttarottaram /
caranti ṛkṣapādasthapāśairevatu tanmitaiḥ

eteṣāṃ rāśisañcāraiḥ kālaṃ yojayatīśvaraḥ /
candrorāśidvādaśakaṃ māsenaikena vartate

kujo māsārdhato rāśiṃ bhuktvā rāśiṃ sameṣyati /
gururdvādaśabhirmāsaiḥ triṃśanmāsaiḥśanaiścaraḥ

māsenaiva budhaḥ śukraḥ pratirāśiṃ bhajatyalam /
sadā samagatī vakraśūnyau dvau śaśibhāskarau

bhānumaṇḍalagaścandro darśecāstaṅgato bhavet /
evaṃ kujādayaḥ pañca astaṃ yāsyanti bhānugāḥ

prākdiśyastaṅgatau śukragurū dvau paścimodayau /
pratyagastaṅgatau tau dvau tu pūrvadiśyuditau matau

evamanyepi sūryasya nāstamānaṃ svabhāvataḥ /
meruchāyāgataṃ cāstaṅgataṃ sūryaṃ vadanti hi

candrārka kavyastamaye laukike tu śubhaṃ tyajet /
pūrvasyāṃ diśi śukrostaṅgato māsadvayotthitaḥ

pratyagastaṅgataḥ kāvyaḥ saptāhobhirudetyalam /
gururmāsenobhayatra hyudito bhavati dhruvam

kujādīnāṃ vakramādyāstambha ṛjvoti śīghrataḥ /
gatayo vividhāḥsanti kālasyāśubhasūcakāḥ

na samā hi gatisteṣāṃ kvacideva samāgatiḥ /
lakṣadīrghayugadvandva purasthāṃ rajayojitāḥ

tadvādaśāṃśadhuragāḥ saptāśvā bhaskarasya hi /
mānasottarasyaparito navakoṭisuvistaram

sārdhaṃ pradakṣiṇaṃ kartuṃ yojayanti mahājavāḥ /
itthaṃ navagrahaiḥ kālacakraṃ paramaḥ pumān

sūryasya gatyā meṣādīn māsān saureṇa mānataḥ /
kalpayatyapi candrasyagatyā caitrādīkān hariḥ

cāndramāsān kalpayanti nakṣatraṃ ṛkṣasantateḥ /
āvṛtyaṃ caturorāptiṃ cārān mānaṃ bṛhaspateḥ

sārasvatantu gāndharvāḥ pakṣāhorātrayo matāḥ /
sārasvatantu gāndharvamānamāhurvicakṣaṇāḥ

māsena syādahorātraṃ maitraṃ mānaṃ vidurbudhāḥ /
daivamānaṃ vatsarāhorātrikālena tāvatā

manurmānaṃ mānavākhyaṃ brāhmamānamajasya hi /
mānāśca navamānānāṃ viṣṇurekaḥ pravartakaḥ

dvātriṃśallakṣavistīrṇakṣīrābdhermadhyadeśataḥ /
tadardhavistaroccakramaprākārarūpakaḥ

daśalakṣonnato bhūmeḥ śvetadvīpo ramātmakaḥ /
vedāvarṇā deśakālau nityavyāptā jaḍāmatāḥ

vāyvākāśaḥsauradīptiranityāstu jaḍāmatāḥ /
dravyānyapratighātāni tenyonyasyāśrayāṇi ca

lakṣmīnārāyaṇau śuddhacidrūpau vyāptavigrahau /
sarvārthapratighātā ca śvetadvīpādayastrayaḥ

lokāstvapratighātāśca stambhādhyairlokarūpakāḥ /
durgābhāgastadupari bhūbhāgastu tadūrdhvataḥ

śrībhāgastu tatastūrdhvaṃ śikharantu tadūrdhvagaḥ /
bhāgatrayepi bhūkandāḥ pañcalakṣonnatāyutāḥ

triṣubhāgeṣvapi ramā deśaharmyasvarūpiṇī /
harmyaṃ pradeśa bhūbhāgāḥ lakṣayojanakandakāḥ

uparyāvarttayo bhāgastrayo bhūkandasaṃmitāḥ /
bhāgatrayepi ca stambhāmaṇimadbhūmitalāśrayāḥ

sārdhadvilakṣasamitā nānāmaṇivirājitā /
śrībhāgamadhyavedisthaḥ lakṣmīśonantabhānuruk

cinmātrānantamukteḍyaḥ svargādupari vartate /
sthānaṃ traye tripādviṣṇoḥ divisvargonnatasthale

śvetadvīpodvyaṣṭalakṣa durgābhāgastu tanmitaḥ /
bhūbhāgastu tadardhetaḥ śrībhāgastu tadardhataḥ

maṇisvarṇojvalatsatvaprākārāntātmabhāgakāḥ /
anekatoraṇāṭṭālavedīcatvāraśobhitāḥ

maṇimatnanadyadrisarovāpyādisaṃkulāḥ /
nānāyādogaṇopetasvarṇakañjābu bhāsvarāḥ

sarvartukālapuṣpāḍhya pallavasvarṇabhūruhāḥ /
haṃsakokilabarhādi śukasvanasamākulāḥ

atisundara siṃhādi nānāmṛgasamākulāḥ /
avarṇanīyaratneru racitānekamaṇṭapāḥ

nānāsvādusvanopeta naranārīgaṇauryutāḥ /
siddhacāraṇagandharvāpsaro gānamaṇitāḥ

nānāvādyamahāvīṇāśaṅkhadundubhinisvanāḥ /
gajāśvarathapādātidhvajachatrādi lāñchanāḥ

sarvābharaṇavastrāḍhyā vimānāvalisaṅkulāḥ /
nānākrīḍāsādhanetāḥ nānāḥ gandhopabṛṃhitāḥ

anekahaṃsatūle tu maṇiśayyā samāvṛtāḥ /
bhogastrībhiḥ samākīrṇāḥ maṇivyajanadarpaṇāḥ

maṇisvarṇātmakāneka bhittibhāṇḍādi sādhanaiḥ /
anuktānantasarvopaskaraṇairupaśobhitāḥ

cāmarāndolikāḍolā pādapīṭhādi saṃyutāḥ /
tulasīpuṣpasadratnamuktāmālopaśobhitāḥ

bhānukoṭiprabhādīptā pātranaivedyarūpiṇī /
ghṛtadadhyamburūpā sā pūrvoktārthasvarūpiṇī

dāsīdāsasamākīrṇabhāryārūpākhileśvarī /
durgābhūḥśrīsvabhāgeṣu anantānantarūpiṇī

anantarūpiṇaṃ viṣṇuṃ sadārādhayatīśvaram /
svabhāvādeva nāsyārthaḥ prāptavyaḥ kaścideṣyate

pūrṇakāmo hariḥ prītyā tatpūjāṃ svīkarotyajaḥ /
sthānatrayepi sā devī hyanantoktārtharūpiṇī

sarvadeśeṣu kāleṣu sarvarūpāśritā ramā