Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.11

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede daśamo 'dhyāyaḥ
śrīhaṃsa uvāca
puruṣeṣu brahmavāyū vipādiṣu ramāpatiḥ /
puṃ rūpeṇa viśeṣāveśādikaṃ sarvadā hariḥ

karoti strīṣu mā vāgīrvāyustrī(ṣu)svarūpataḥ /
viśeṣāveśakṛdviṣṇuḥ yogyatāyānuyogataḥ

āviṣṭastūttameṣvekaḥ viśeṣātmā tu taiḥ suraiḥ(svakaiḥ) /
jīvairasādhya sumahatkarmakāra yatīśvaraḥ

uttamottamajīveṣu āve(de)śo yādṛgiṣyate /
na tathā nīcajīveṣu tasmāttehyalpaśaktayaḥ

padastheṣu sureṣvevamāveśo naiva muktigaḥ /
na niraṃśeṣu cāveśāḥ sāṃśeṣvājānajeṣvapi

vāyoḥ sarvāvatāreṣu viśeṣāveśa eva hi /
svarūpaliṅgasūkṣmeṣu sthūladeheṣu sarvadā

rakṣārthaṃ sarvatatveṣu sarvadā vasatīśvaraḥ /
āveśo(tha) na tathā viṣṇorviśeṣākhyaḥ sureṣvapi

kvacidvyaktiṃ kvacidrāsaṃ saptāveśoṇḍajeṣvapi /
aṇḍādūrdhvaṃ sadāde(se)veṣvantaḥ ṛjuṣu ceṣyate

nīceṣūttamadevānām āveśaḥ kvacidiṣyate /
balārthamasureṣveva(ṣvīraḥ) āveśaṃ kurvati prabhuḥ

ādādājñā tena dṛptā surairnaṣṭā harīcchayā /
bhavanti nityadā viṣṇuḥ sureṣvantarhito hi saḥ

jñānānandabalādyāye guṇāḥ sādhāraṇā matāḥ /
tṛṇādi brahmaparyanteṣvapi māyā harāvapi

tathāpi nīcanīceṣu guṇādīpaupamāśritāḥ /
sādharaṇāḥ sajātīyāḥ vijātīyā vilakṣaṇāḥ

svantantratvaṃ svaramaṇatvaṃ suguṇavyāptitā tathā /
parāpekṣādi śūnyatvaṃ(rāhityaṃ) niyantṛtvaṃ jagadgurau

sṛṣṭyādi kartṛtādyāstu vijātīyā harau matāḥ /
akṣa(ra)tvādayo māyāṃ naiva te brahmaṇi sphuṭam

ṛjutvaṃ prākṛtoccatvaṃ nityārtheṣvabhimānitā /
sarvādhipatyatā liṅgadehe kāryavaśītvatā

niṣkāmyayogyatāpūrvāḥ vijātīyā itismṛtāḥ /
ete harīrayoḥ proktāḥ naiva te vipaśeṣayoḥ

evameṣūttameṣūktāḥ vijātīyā na nīcagāḥ /
satyanantatvatastveṣāmuktirnaiva hi śakyate

karmadevān samārabhya brahmā teṣu śarīriṣu /
cakraśaṅkhādayorekhāḥ śaraśaktyaṅkuśādayaḥ

prāsatomaratiryaṅkahalabhāgyomṛtādayaḥ /
govindyātilagodhūmachatracāmaratoraṇāḥ

dhvajordhvavyajanākārā āndolāgatavāninaḥ /
macchakacchapasiṃhādyāḥ vṛṣaratnadharādayaḥ

garutmaccheṣamukharā rekhā dakṣake pade /
puṃsāntu dakṣiṇepāde strīṇāṃ vāme vasanti hi

dhenuśaṅkhagadārekhāḥ vāme puṃsāṃ śubhā matāḥ /
nīceṣvaṅganyūnarūpāḥ uttameṣūccarūpakāḥ

sampūrṇāḥ sarvadārekhāḥ prāṇe māyāṃ harāvapi /
tatrāpyuccakramoccāsti rekhāḥ coccatvahetavaḥ

ṣaṇṇavatyaṅgulo yastu nyagrodhaparimaṇḍalaḥ /
saptapāda caturhasto dvātriṃśallakṣaṇairyutaḥ

śarīrāṅgeṣu sādhūnāṃ pañcasthāneṣu dīrghatām /
hṛsvatvaṃ pañcasu tathā saptasthāneṣu raktimā

ṣaḍaunnatyaṃ yasya samyak pṛthutā triṣu yasya tu /
gambhīratā ca laghutā triṣu sthāneṣu bhāti vai

sa sulakṣaṇasampannaḥ sa tu jñānaprado gurūḥ /
martyottameṣu vai viṃśallakṣaṇāni bhavanti hi

krameṇaikaikaśo vṛddhānyapi salakṣaṇāni ca /
sarvāṇi paripūrṇāni lakṣaṇāni vidhīrayoḥ

śarīre ca svarūpe ca sarvasatsādhaneṣvalam /
ati(bhi)vyaktāni (co)vocceṣu avyaktānītareṣu ca

atha sṛṣṭau tāratamyaṃ śṛṇuṣva prāgathottare /
ātmasūkṣmaguṇasthūlasṛṣṭayaḥ prāgudīritāḥ

pañcamātrāvyaktabhūtā vṛttipañcakataḥ kramāt /
prāgukta bhāvarūpājñānapañcakamabhūttataḥ

bhrāntirbhautikadehānāṃ vyaktāyoniṣvapi kvacit /
aṇḍādūrdhvamiyaṃ sṛṣṭi rasaṃ sṛṣṭeti kīrtyate

mahadādyaṇḍaparyantaḥ sarga ityabhidhīyate /
saṃsṛṣṭamaṇḍaṃ tadgañca samastaṃ samprakīrtitam

anusargaṃ janāḥ prāhuḥ aṇḍāntaryadajotthitam /
mahadādyāḥ surāḥ sarvepyaṇḍasṛṣṭāvaśaktayaḥ

astuvanpuruṣaṃ sārdhaṃ saptatriṃśaccharanmayam /
kālaṃ tato hariḥ sarvatatvajātaṃ tadantakaiḥ

bhāgyairādāya saṃyojyairekībhūtaṃ karotyajaḥ /
tacca tredhā vibhajyeśaḥ teṣvādyaṃ bhāgamīśvaraḥ

gṛhītvā viṣṇunāmeśastannigīrya śriyaṃ svayam /
vīryaṃ tadātmakaṃ tasyāmādhatta puruṣeśvaraḥ

pṛthivyāvṛttimadhye tu suṣuveṇḍaṃ vidhestanum /
pañcāśatkoṭivistāramaṇḍaṃsṛṣṭvā jagadguruḥ

sarvaciccaityasahito vīrāṇāmaṇḍamāviśat /
brahmāṇḍe jalasampūrṇe sarvalokāśrayo bhavet

sa viṣṇuḥ padmanābhākhyo bhūdaṇḍasalile śubhe /
prākṛteḥ svasvarūpeṇātyabhinno hīśvaro hariḥ

sarvābharaṇasampannaḥ sahasrāṅghryakṣibāhukaḥ /
prāk(pratyak)śirāstūrdhvamukhaḥ śiśye pītāmbaraḥ samaḥ

aṇḍasṛṣṭyādimekāle tatvajātāttridhā kṛtāt /
adyādaṇḍamabhūdanyaṃ padmanābhograsadvibhuḥ

tatsṛṣṭaṃ bhūpradānaṃ nābhau sthāpya hiraṇmayam /
padmaṃ vyajanayattasya kandāt bhūmirathobhavat

saptadvīpasamudrādi tamoghanajalānvitā /
pañcāśatkoṭivistīrṇāpyaṇḍamadhyapradeśagā

lakṣayojanasaṃkhyākapṛthulātidhṛḍhāśrayā /
pañcaviṃśatkoṭimitalakṣonaṃ garbhavāryadhaḥ

yojanānāṃ tadupari sthāpitābhūrabhūddhareḥ /
bhūnāmā bhūmigo viṣṇugarbhavāryestadāhvayaḥ

vakṣyamāṇeṣu cokteṣu jaḍacitsu tadāhvayaḥ /
ādhāro rakṣakaḥ sarvanāmā sarvabhṛdīśvaraḥ

merustanmadhyago bhūmeścaturasro hiraṇmayaḥ /
yojanānāṃ lakṣamitaḥ ucchrāyādratnasānukaḥ

atha ṣoḍaśasāhasrayojanāyāmar iritaḥ /
tāvatā bhūrimānaḥsahamekaḥsarvasurālayaḥ

ūrdhaṃ tadviguṇāyāmaḥ sahasrāśītiyojanaiḥ /
caturbhiradhikairbhūmerucchritaḥ sarvataḥ śubham

meroḥ pūrvādyaṣṭadikṣu lokapāla sadāṃsyalam /
santyevasarvabhadrāṇi sārdhatādvisahasrakaiḥ

caturasrāṇi tanmadhye taccaturguṇavistaram /
brahmaṇastu sadasyāni ratnahemamayāni ca

teṣvindrogniryamaḥ kravyāt varuṇāni layakṣapaḥ /
śivaśceti sabhāryāste sāṅgāḥ saparivārakāḥ

tanmadadhye maṇṭapastasya vidherājñākarāstathā /
tatra vāṇīśvaronanta bhujagasya suśiraskakaḥ

lokapālasado madhye vindhyodikṣu catusruṣu /
samanāḥ sarvatobhadrā tārasārdhāṣṭasahasrakāḥ

mandārapārijātādyāḥ divyapuṣpaphalaścadāḥ /
saritsarovarāṇyatra kañjādisumavantyapi

nānānārīsevitāni haṃsādi dvijavantyapi /
ājānajasamānaikajātīyaparicārakaiḥ

sevitodrivarobhāsvaddīpya divyadrigocaraḥ /
divyābharaṇavastrādyaiḥ alaṅkṛtasurāda(la)yaḥ

tasya pūrvādyaṣṭadikṣu mandaro merumandaraḥ /
supārśvaḥ kumudaśceti avaṣaṭambhanagāḥ kramāt

te sahasrastrikā yāmāḥ sahasradaśakocchritāḥ /
cūtajambūkadambāścanyagrodhasteṣu bhūruhāḥ

ekādaśaśatoccāste gajopamaphalānvitāḥ /
suvarṇaratnasaṃkāśāḥ śataśākhā samāvṛtāḥ

tatra nānā pakṣigaṇāḥ sagandhakusumachadāḥ /
teṣāṃ tūparitaḥ svarṇaratnamandārabhūmiṣu

nandanaṃ caitrarathakaṃ vaibhrājakamitīritam /
vanānyavarṇanīyāni sarvatobhadrasaṃjñakam

teṣu vai kāmikāḥ siddhāḥ caranti lalanānvitāḥ /
teṣu sañcaratāṃ saukhyam adhikaṃ na śramādayaḥ

eṣāṃ phalairnipatitaiḥ viśīrṇaiḥ śubhrasadrasaiḥ /
niryadrasamudbhūtāścatasraśca catasṛṣu

dvilakṣavṛtta dīrghasthāḥ jarā durgandha duḥsahāḥ /
nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāṃśca meroruttarato nagāḥ

yojanānāṃ navasahasrāyāmākṣmātalasya ca /
maryādāgirayaḥsarve pratyaksāgaradīrghakāḥ

uścrayāddhaśasāhasrāḥ pṛthulā dvisahasrakāḥ /
niṣadho hemakūṭaśca himavāniti dakṣiṇe

pūrvamānenoktabhuvaḥ maryādā girayomatāḥ /
vistārāducchrayāddhairghyānnīlādīnāṃ samāḥ kramāt

nānāsiddhagaṇaiḥ sevyāḥ sarvaratna samākulāḥ /
pūrvasyāṃ diśi merostu gandhamādanaparvataḥ

pratīcyāṃ diśi merostu mālyavānnāma bhūdharaḥ /
ānīlaniṣadhāyāmau parvatau devapūjitau

tau pūrvasamitau divau sarvasadvṛkṣaśobhitau /
caturdikṣvapi merostu navasāhasrayojanaiḥ

vistṛtaṃ bhūtalaṃ celāvṛtavarṣaṃ vadanti hi /
ramyako hiraṇmayaścaiva kuruvarṣādayastrayaḥ

varṣānīlādyadribhiste vibhaktā svarṇabhūmayaḥ /
gandhamādanataḥ pūrvabhūmau bhadrāścavarṣake

mālyavatpaścimeketumālyavarṣaḥ prakīrtitaḥ /
harikiṃpuruṣa bhāratavarṣāstu kramayogataḥ

dakṣiṇe niṣadhādyadrivibhaktabhūmayaḥ kramāt /
vaivasvato manurmartyopāsako ramyakeśvaraḥ

aryamāḥ pitṛpaḥ kūrmopāsakastu hiraṇmaye /
bhūmirādivarāhasya bhāryā vai kuruvarṣagā

hayāsyopāsako bhadraśravāḥ bhadrāśca varṣake /
ratyākāmenārcitau dvau kṛtipradyumnasaṃjñakau

ketumālye strījanārcyo na jīvaṃ bhadrake khalu /
prahlādopāsito nārasiṃhmopi harivarṣagaḥ

hanumatpūjito rāmaḥ nāthaḥ kiṃpuruṣasya tu /
bhadrāśvāddakṣiṇe varṣe bhāratākhyo guṇādhikaḥ

narābhimāni śeṣāṃśa bhāratasyāsya cānujaḥ /
nārāyaṇo dakṣaputryāḥ(tryāṃ) mūrtyādharmasamutthitau

tau nāradasya ca ṛṣeḥ jñānadau lokapūjitaḥ /
ilāvṛtte merupūrvadiśi savyāpasavyagau

jaṭharo devakūṭaśca merupṛṣṭhe ca pūrvataḥ /
gandhamādana saṃspṛṣṭau svarṇaratnamayau samau

vistārāttūcchrayācca yojanā dvisahasrakau /
navasāhasrasadbhūmimadhye jaṭharanīlayoḥ

bhūrdevakūṭaniṣadhamadhyasthāttāvatī matā /
ṣaṭsahasrāntarabhuvau gandhamādanamandarau

tiryak tadviguṇā bhūmiḥ merupūrvasthagotrayoḥ /
kailāsakaravīrau dvāvevaṃ merostu dakṣiṇe

pavanaḥ pariyātraśca dvau meroḥ paścimāśrayau /
śṛṅgaśca makaraścaiva meroruttaratastathā

niṣadhāntau dakṣiṇavuttarau nīlasaṃmitau /
pāścātyau mālyavatsṛṣṭau pūrvagādrīvamānataḥ

etairakhilāvṛtovarṣo vibhaktaścāṣvadhāmalaḥ /
sukumāraṃ vanaṃ ramyaṃ sarvatryaiṇyaiva teṣvalam

teṣu cevāstriyaḥ pṛṣṭāpūrvādhyaṣṭaṃ digunmukhāḥ /
aṣaṭarūpairādiśeṣaḥ sahasravadanaḥ prabhuḥ

vasatyasya mahārudraḥ sāṃbaścāṣṭatanuḥ svayam /
sadopāsta iti śeṣaṃ tadgaṃ saṅkarṣaṇaṃ param

panaraṣṭatanuḥ śambhuḥ bhavānyābhasmago bhavaḥ /
teṣvaṣṭabhavaneṣveva sadāramati śaṅkaraḥ

prārabdhakarmaṇā sāpi patiṃ ramayati sphuṭam