Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 42
pratiṣṭhāpanam abjākṣa ācyutaṃ bhuktimuktidam /
iti śrī pauṣkarasaṃhitāyāṃ nānādharmapratiṣṭhānaṃ nāma ekacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
atha dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
śrībhagavānuvāca ---
dvādaśākṣarapūrvaistu mantraiḥ sarveśvaraḥ purā
ārādhyo bhagavān bhaktyā vedyāṃ vā kalaśe sthale /
santarpyājyādikair bhaktyā mantraiḥ śrutimayaistataḥ
bhagavān viśvakarmātmā sagaṇeśaṃ tu yājayet /
vividhair upacāraistu puṣpadhūpānulepanaiḥ
visarjane kṛte viṣṇau sānale kamalodbhava /
śilpino yatra ye dakṣā mānyāsti tadanantaram
yathāprasannabuddhyā tu śaśvannirvartayanti ca /
tair api prayataiḥ snātaiḥ tarpaṇīyaḥ svakaḥ patiḥ
tataḥ parigṛhītavyaṃ kṣetraṃ tvabhimataṃ dvija /
abhuktam athavā bhuktaṃ vasudhāguṇalakṣitam
niḥśalyam anukūlaṃ ca sthapatīnāṃ ca saṃmatam /
samādāya pratiṣṭhārthaṃ yathābhimatavistṛtam
mahendro 'pāṃpatirvāyurvirttapeśānadikṣu ca /
padam āsādya vai kuryād divyād āyatanāśritam
pañcāyatanapūrvaṃ tu śubhaṃ devagṛhaṃ mahat /
siddhaye tatsvamārgāt tu vimārgāt tadasiddhaye
etāvad arthanānmuktaṃ ato 'nyeṣāṃ tu doṣakṛt /
svamārgaṃ paramārgaṃ vā yeṣāṃ sarvagato hariḥ
sphuratyavirataṃ buddhau guruṃ taṃ śāstrataḥ svayam /
śubhe 'nukūle nakṣatre namaskṛtyācyutaṃ vibhum
nirvartya nityaṃ vighnena pūrvam arcāpayed dvija /
saha ekāyanaiścānyai ṛgyajuḥ sāmapāṭhakaiḥ
sāṃlaṃkāraiśva soṣṇīṣaiḥ sitāṃbaradharaistathā /
samālabhanamālyaiśca bhūṣitaiḥ sāṅgulīyakaiḥ
śaṅkhavāditranirghoṣair gītibhir māṅgalīyakaiḥ /
phalapuṣpākṣatakaro jālasiddhārthakādikam
samādāya śuciḥ kartā deśikena saha dvija /
sthānam āsādya sarveṣāṃ vāsudevaṃ hṛdi smaran
puṇyāhaṃ vācayitvā ca gāyatrītritayādikam /
uddhoṣya śākunaṃ sūktaṃ śivasaṃkalpameva ca
śrīsūktena samopetaṃ bhadraśrīsāmam uttamam /
karmārambheṇa saha vai svasti bho ityayaṃ paṭhet
camaṣaṭkāṃstatodīrya śāntādyāstadanantaram /
japannaṣṭākṣaraṃ tiṣṭhan kartāste deśikastataḥ
bahiḥ kṣetrasya caiśānyāṃ prācyāṃ vā kamalodbhava /
tatāṃ parṇakuṭīṃ kṛtvā vātavṛṣṭikṣamāṃ śubhām
tatra puṣpārghyadhūpādyaṃ kṛtvā vai bhadrapīṭhagam /
pañcagavyaṃ samāpādya sārdhaṃ mantrairvilakṣaṇaiḥ
nārāyaṇam apāṃ mūrtiṃ hemādye kutape śubhe /
sannidhīkṛtya saṃpūjya sarit tīrthāmbupūjite
hemasarvauṣadhīratra darbhavargasraganvite /
mantrāstrakalaśābhyāṃ tu saṃpādya racanāṃ tataḥ
sādhāram āsanaṃ tābhyāṃ jñātvā kuryāt tadarcanam /
hṛdi mantreśvaraṃ sāstraṃ pūjayitvā yathāvidhi
nyastavyam āsane kaumbhe prāṇavanmanasā saha /
saumyanāḍīpathā caiva tato hyastraṃ samantrarāṭ
dakṣiṇena tu mārgeṇa tvapasavyaghaṭe vibhoḥ /
avatārya jvaladrūpaṃ dahantaṃ vighnasaṃcayam
mantratrayaṃ tu sāmānyaṃ sarvatra vihitaṃ dvija /
ṣaḍaṣṭākṣaramantraṃ yat tathā vai dvādaśākṣaram
hetīśaṃ yat sahasrāraṃ parijñeyaṃ tadāyudham /
kṛtadīkṣeṇa yallabdhaṃ suprasannācca vai guroḥ
astraṃ tadaṅgam āpādyaṃ saviśeṣam idaṃ śubham /
sāṅgaṃ samarcayitvā tu bhogair mātrāvasānikaiḥ
satsūktair yajubhiḥ sāmair yathāvasaralakṣaṇaiḥ /
vyañjakair atha sarveśam atha homaṃ samācaret
sahasraśatasaṃkhyaṃ yat pūrṇāntaiḥ sākṣataistilaiḥ /
kuṇḍamantrāstradṛkpūtairevaṃ kuryāt tu deśikaḥ
sthaleṣu vālukādyeṣu prāgādau viniveśya ca /
catvāraścāturātmīyā mantrajñāḥ kṛtamaṇḍanāḥ
ṛgvedādyāścatasro ye īśād vāyupathāvadhi /
bhaktyā kriyāparā yājyā homārthaṃ kṣetrasaṃgrahe
hotavyaṃ bhramiliṅgaistair mantrair ājyādikaṃ bahu /
caturbhiścāturātmīyair dviṣaṭkārṇapurassaraiḥ
hotavyam aparair vipraiḥ smaran sarveśvaraṃ harim /
upadraṣṭā catuṣkoṇe ekaikaṃ viniyojya ca
homārthaṃ sarvakuṇḍeṣu mantravinyastavigraham /
śucayaḥ saṃyatā dakṣā vāstuśāstrakṛtaśramān
viśvakarmakulodbhūtān āhūyāgre niveśya ca /
pañcagavyādinābhyukṣya sitāmbaradharāṃstu vai
mālyacandanasoṣṇīṣair bhūṣitāṅgulikādikān /
saṃvīkṣya pāvanīkṛtya hyādāya ghaṭikānvitam
kārpāsaṃ sudṛḍhaṃ sūtraṃ sahasrārābhimāntritam /
sthapatīnāṃ kare dadyāt saha caikaśalākayā
prokṣitān pañcagavyena sahasrārābhimantritān /
vikīrya lājasaṃmiśrān bījān siddhārthakānvitān
japannastraṃ sacakraṃ ca tridhā kuryāt pradakṣiṇam /
prākpadāt tatpadaṃ yāvat saha ghaṇṭāravaiḥ śubhaiḥ
kṣetramānam athādāya karair abhimataistataḥ /
śiṣyadeśikakartṛsthair viśvakarmāṃśakaistu vā
īśakoṇādi tatsūtraṃ caturdikṣu prasārya ca /
śaṅkubhiryajñadārūtthair mudrayecca diśāṣṭakam
tato bhūtabaliṃ dadyāt prādakṣiṇyena buddhimān /
tilapiṣṭaṃ niśācūrṇaṃ salājadadhisaktukam
bhūtakrūram iti proktaṃ tena bhūtabaliṃ haret /
bhūtāni rākṣasā vāpi ye 'traṃ tiṣṭhanti kecana
te sarve 'dyāpagacchantu sthānaṃ kuryāmimaṃ hareḥ /
śaravetralatācarmapuñjādyair grathitān drumān
mṛdaṅgordhvasamākārān pāṇḍumṛdgrahaṇakṣamān /
nacāṅgahomāsyustīkṣṇān kuddālākhyakhanitrakān
sudṛḍhān yajñakāṣṭhotthān hastipādāṃśca pūjayet /
kṣetrabrahmapade sthitvā yathābhimatadiṅmukhaḥ
saṃsmṛtya dvādaśārṇena bhagavān bhūtabhāvanaḥ /
adhibhūtādhidevākhyaṃ smared adhyātmalakṣaṇam
saptadvīpavatīṃ tatra samudrādisamanvitām /
saptapātālasahitāṃ bhūtairyuktaṃ carādikaiḥ
śaktibhiḥ śabdaniṣṭhābhiḥ sarvabhābhiḥ samāvṛtām /
brahmabījasametena lakāreṇa sabindunā
svasaṃjñānātiyuktena mānayitvā purā tataḥ /
bhāvayitvādhibhūtatvam ādhidaivamataḥ smaret
sāmarthyaṃ yad bhagavato viṣṇoḥ sarveśvarasya ca /
param adhyātmarūpaṃ ca vārāhaṃ vaiṣṇavaṃ mahat
etāvad uktaṃ sāmānyaṃ dhyānaṃ kṣitiparigrahe /
devālayavaśād anyad viśeṣaṃ cātra saṃsmaret
caturaśre caturmūrtivyaktivyūhaṃ vicintya ca /
caturaśrāyate dhyāyed divyaṃ vidyāgamaṃnvidam
vṛttaśāntoditaṃ cakraṃ saṃvṛtāvayavaṃ smaret /
anantaśayanaṃ devaṃ dhyāyed vṛttāyate gṛhe
puryaṣṭakaṃ yad amalaṃ kālapuṣkaradehabhṛt /
nābhirandhrodbhavaṃ viṣṇoḥ sthitam aṣṭadigātmanām
devālaye dvijāṣṭāśre smartavyaṃ vasudhāgṛham /
dhyātvaivaṃ dvādaśārṇena mantreṇa ca punaḥ punaḥ
ṣaḍakṣareṇa saṃrodhya mudrāṃ baddhā dvijācyutam /
adhidhyānasamādhānād yāvat kalaśasannidhim
prāgvad vilakṣaṇair bhogair athāṣṭārṇena pūjayet /
saha vipraiḥ svayaṃ dadyād agnau pūrṇāhutiṃ punaḥ
sarvakarmasamādhyarthaṃ kṣetre kṣetrīkṛte sati /
kuryāt pādapratiṣṭhāṃ vai suśubhe divase pare
atha karmakarā dakṣā niyoktavyāḥ krameṇa tu /
saṃtoṣya cānnapānādyaistoṣam āyānti vai (yathā)
śrībhagavānuvāca ---
evaṃ parigṛhīte tu kṣmāṃśe śalyojjhite sati /
ādhṛṣṭe sopalā bālā vasudhā vasubhūmidā
śuddhiṃ sopekṣate kiñcit kṛtrimām udapāsara ? /
yāvannopavanastāṃtu ? cirarūḍhair mahādrumaiḥ
saṃkīrṇā tat prasūtaiśca mūlairvyāptā nirantaraiḥ /
jñātaṃ tasyāpi bālatvaṃ śuddhirvai bhāvinī smṛtā
tyaktā saritpravāhair na nagaragrāmadeśikāḥ /
mahāntaṃ prekṣate śuddhiṃ bhaṅktvāśā bahuśo yataḥ
svātvā vai bhāvam uddhṛtya dādyād abhyeti mṛcchubhām /
sitāmaśarkarāṃ snigdhāṃ (jalāntarnikhaneta vā )
dṛṣṭvā jalaṃ samabhyarcya tarpayedyādasāṃpatim /
nāganāthasamopetaṃ surasaṅghamatasthitam
sthityartham upalaiḥ sarvaiḥ saha saṃpūryate mṛdā /
mṛdopalaiśca saṃpūrya jātiṣu snigdhayā tayā
ākoṭaya paunaḥ punyena bālād vai vāparisecanā (t) /
samīkṛtyopalipyātha gogaṇāṃstatra vāsayet
bālavatsasametaṃ ca vṛṣendragaṇasaṃyutam /
satoyāḥ śālayaścaiva prabhūtatṛṇasaṃcayam
vikīrya satilaṃ tatra santyakte gomayādikaiḥ /
apāsya gogaṇaṃ paścād upalipya punarmahīm
samarcayitvā sūryātmā prāgvad diksiddhim ācaret /
prāsādaṃ bhagavad rūpasametaṃ kamalodbhava
yathābhimatadigvaktraṃ niścayīkṛtya vai purā /
bhūbhāge sati vai kuryāt tadagre yāgamaṇḍapam
diktraye tadalābhe tu saumyayāmyadigāyatam /
ānuguṇyāya śuddhiṃ ca sukhaṃ nirbādhamiśritam
śaraiḥ kāśaiḥ śaraiḥ kūrcair acchinnaṃ vā paraistu vā /
sāntaraṃ vihitaṃ tatra pārthivaṃ pīṭhapañcakam
saptaṣaṭpañcahastaṃ ca vibhavānuguṇaṃ tataḥ /
caturhastaṃ tu vai sārdhaṃ caturhastam athāpi vā
suvistṛtai (te) ṣṣaḍaṃśena sarveṣāṃ parivarjya ca /
antarālāni viprendra tad ucchrāyam athācaret
caturviṃśatimāṃśena svena svena mahāmate /
tad vistārocchrite sarve koṇastambheṣu bhūṣayet
tanmānena samāropya stambhānāṃ śirasopari /
racanāracitāścānye daṇḍāstiryakprasāritāḥ
sarve sthūlābjasaṃbhūtāścaturdiktoraṇānvitāḥ /
tṛtīyāṃśena vai pīṭhāt toraṇāvistṛtirbhavet
suvistṛtaistribhāgena sarveṣāṃ unnatiḥ smṛtā /
sacakragaruḍāḥ sarve tricatuḥpañcasaṃkhyayā
sāntarālapramāṇena sastaṃbhāstoraṇākhilāḥ /
viniveśyāḥ kṣitau kṛtvā sarve caiva sulakṣaṇāḥ
caturaśrāstvatho deśā hyaṣṭāśrā madhyato dvija /
vartulācordhvabhāgāśca samāṃśena vibhājitāḥ
vīthī prākpaścimā bhāgā ubhayoḥ pīṭhasaṃmitā /
sottaraṃ dakṣiṇaṃ bhāgam ekaikaṃ pīṭhavartakam
kṛtvaivaṃ bhagavad yāgamaṇḍapaṃ sarvakarmaṇā /
udagdikpīṭhataścordhve dhiṣṇyaṃ kuryāt kajaṅkitam
vartulaṃ caturaśraṃ vā prakāśākhyaṃ sulakṣaṇam /
śaṅkhacakragadāpadmaiścihnite mekhalāvanau
dravyāṇām adhivāsārthaṃ tatsamīpasthitāṃ mahīm /
madhyame maṇḍalaṃ pīṭhe mantrāstrakalaśārcanam
catuṣkaṃ snānakuṃbhānāṃ soṣadhīnāṃ niveśane /
anyatra śayanaṃ tasmin snānapīṭhe tu vinyaset
snānakuṃbhasamīpaṃ tu snānadravyasamanvitam /
pīṭhaṃ tatpañcamaṃ viddhi vālukābhiḥ supūjitam
sadvāraṃ sagavākṣaṃ ca sakavāṭaṃ hi sārgalam /
kṛtvaivaṃ adhivāsārthaṃ prākāravalayaṃ mahat
prāsādakṣetramānaṃ ca santyajya paritaḥ sthitam /
samekhalaṃ sapīṭhaṃ tat dikṣu kuṇḍāṣṭakaṃ likhet
anukalpe tu vai kuryāt prācyāṃ diṅmaṇḍalādbahiḥ /
tatpāścātye tu vā bhāge ekapīṭhāḥ satoraṇāḥ
stambhā vā pṛthakpīṭhā viviktāśca parasparam /
prāgbhāge cakrapadmākhyaṃ dakṣiṇe kevaleśvarī
caturaśraṃ tu vā kalpyaṃ gadāmekhalam abjaja /
padmād uttaradigbhāge śaṅkhaṃ koṇacatuṣṭaye
eṣa pādapratiṣṭhāyāṃ kuṇḍānāṃ saṃsthitiḥ smṛtā /
cāturātmyādidevānāṃ brahman sthāpanakarmaṇi
saṃsthitiṃ śṛṇu kuṇḍānāṃ vividhā digvidikṣu ca /
mahavibhavasaubhāgyaāyurārogyavṛddhaye // Paus_42. 96 //
siddhaye sarvakarmāṇāṃ vighnānāṃ vinivṛttaye /
vyatyayācca phalaṃ viddhi muktaye samatānasau
gadādvandvadvayopetaṃ prāgdikturyāśrameva ca /
cakradakṣiṇadigvipra śaṅkhaṃ pratyaggate tataḥ
padmam uttaradigbhāge yathābhimatapallavam /
āgneyaṃ tu samāpādya kuṇḍam aśvatthapatravat
vimuktakamalaṃ kuryāt trikoṇaṃ pūrvavartulam /
homārthaṃ yātudikkuṇḍam aṣṭāśraṃ vāyave pade
dhiṣṇyaṃ śrīvatsasaṃjñaṃ yat prāgvad ardhendulakṣaṇam /
aiśānyāṃ tu samālikhya lakṣaṇenopalakṣitam
ato 'paraṃ saṃniveśam ekāgram avadhāraya /
dhiṣṇyaṃ pūrvapade vṛttam āgneyyāṃ kaustubhākṛtim
cakraṃ dakṣiṇadigbhāge śārṅgākāraṃ tu yātudik /
āpyaṃ gadākṛtiṃ prāgvanamālākhyā vāyave pade
udagdikkamalākāraṃ śrīvatsākāranīśagam /
vistārasamamānaṃ tu sarveṣāṃ vihitaṃ tu vai
prāgvad dvādaśamāṃśaṃ tu oṣṭhārdhaṃ parimṛjya ca /
susamaṃ mekhalābandhaṃ kuryāt tadvistṛteḥ samam
samekhalā vai viṣamāḥ sarveṣāṃ pūrvavad dvija /
yathoktalakṣaṇā kāryā yoniḥ pippalapatravat
madhyadeśe suvṛttaṃ ca turyaṃ śrīvatsalakṣaṇam /
prāsādakṣetrabhūmer vā tamevaiśapade bahiḥ
saṃpādya mānayuktaṃ vā tarpaṇe sarvakarmaṇām /
vāstvaṅgavibudhānāṃ ca lokeśānāṃ mahāmate
vighneśadvārapālānāṃ kṣetreśasya tathā kṣiteḥ /
saṃpādyam evam abjottha sakuṇḍaṃ yāgamandiram
tato 'ntarāt sabāhyaṃ ca ūrjanaṃ paribhūṣayet /
suvicitrair dhvajai ramyairvaijayantīgaṇaiśca taiḥ
procchritaiḥ kadalīrūpair drumāṅgaiḥ pāvanair dṛḍhaiḥ /
savastraiḥ pūrṇasughaṭaiḥ puṣpairvai mañjarīgaṇaiḥ
vitānaivividhākārair vinānalagṛhaṃ tu vai /
saśarairbarhipakṣaistu sūtrairbhūtādhidaivataiḥ
prāk prāptair lokanāthādyair dvāḥsthaiḥ kṣetralatāgṛhaiḥ /
darpaṇaiścāmaraiścitrair ghaṇṭāvṛndaiḥ svarānvitaiḥ
madhvājyadadhisakṣīrasupūrṇaiḥ kāṃsyabhājānaiḥ /
upakuṃbhānanasthaiśca haritaiḥ pālikāgaṇaiḥ
śālitaṇḍulapātraistu sahiraṇyaiḥ phalodvahaiḥ /
lājasiddhārthakair bījabhājanaiḥ ṣaḍrasānvitaiḥ
satsugandhaistvagelādyaiḥ pātraiḥ pūgaphalaistataḥ /
madhūkabadarīlākṣā3subhistriphalaiḥ phalaiḥ
yathā tatprabhavaiḥ puṣpaiḥ bahubhiḥ prakarīyakaiḥ /
ityevamādyair vividhair bhogapūgaistu pāvanaiḥ
bhūmayaḥ pīṭhabāhyāstu sarvadikparivārya ca /
saṃpraveśyākhilaṃ tatra saṃbhāraṃ bhūrisaṃbhṛtam
śubhe grahe 'nukūle ca nakṣatre susthire tataḥ /
lagne sthire sthirāṃśe ca pariśuddhe guṇānvite
prāsādāṅghripratiṣṭhārthaṃ kartā vai bhagavanmayaḥ /
kṛtāhniko dvijendrādyair deśikena samanvitaḥ
bherīpaṭahavāditraśaṅkhaśabdādikaiḥ saha /
ṛgyajuḥ sāmapūrvāṃśca praśastāḥ saṃpaṭhan śrutīḥ
dvārapālārcanaṃ kṛtvā yāgāgāraṃ praviśya ca /
saṃsmṛtya svāsane vyāptim arcayitvopaviśya ca
madhyapīṭhasamīpe tu prāṅmukhaṃ paścime pade /
prāgdikpratyaṅmukhaṃ yojyamṛṅmayāścāsaneṣu ca
udagdakṣiṇadigyantraṃ yajurvedāṃstu yojayet /
prāṅmukhaṃ paścime bhāge sāmajñānviniyojya ca
saha caikāyanair viprair mūrtisaṃjñopalakṣitaiḥ /
diguttarasyāṃ ca tato nityakarmaparāyaṇān
niveśyātharvavedāṃśca sarve dvidvikasaṃkhyayā /
pṛṣṭhataḥ susahāyādyaiḥ samyagjñānapratīkṣakaḥ
upadeṣṭā ca mantrāṇāṃ dvijādīnāṃ samarcane /
dakṣiṇe svātmanaḥ kuryād ekacitraṃ samāhitam
tataḥ samācaret nyāsaṃ dvādaśākṣaramūrtinā /
mantrābhimānaśaktiṃ vai samālambya dhiyā tataḥ
athāṣṭākṣarapūrvaistu mantraiḥ śrutimayaistataḥ /
prākproktavidhinā pādyaṃ bhṛṅgārakamalaṃ purā
pādyārghyaiḥ pañcagavyaṃ ca kṛtvābhyarcya dvijātaye /
samālaṃbhanapuṣpādyaiḥ savastrair aṅgulīyakaiḥ
sapavitrakaistu hemāḍhyair dhūpayitvā yathākramam /
prayataḥ sasahāyaśca sthapatiścopaveśayet
dattvājñāṃyarjamānasya karmabhūmau sthitāni ca /
suvarṇarājatotthāni navatāmramayāni vā
śailajānyanukalpe tu mṛtkumbhānyathavābjaja /
tatra madhyamakumbhaṃ yat caturviṃśāṅgulena ca
vistṛte madhyatastacca dvyaṅguladvyaṅgulonnatam /
vaktram aṅgulaṣaṭkena tatrāsyaṃ tryaṅgulaṃ smṛtam
mekhaloparito jñeyā tryaṅgulā kamalodbhava /
ye tu dikkamalānyevaitad ardhenonnataiḥ samāḥ
phalaiśca vividhaiścaiva saha saṃpūrya vai mṛdā /
ākoṭya khādiraiḥ kāṣṭhaiḥ prabalair ambusañcitāḥ
pūraṇārtham aśeṣāt tu kṛtvā khātaṃ tu sādhakam /
samīkṛtyopalipyātha prāgvad diksiddhim ācaret
bhūṣayecca dhvajair anyair vaijayantīḥ samutkṣipet /
śobhayet kadalīpūrvair drumāṅgaiḥ pāvanair dṛḍhaiḥ
vastraiḥ pūrṇaghaṭaiḥ puṣpaiḥ kauśeyair mañjarīgaṇaiḥ /
śubhe grahe 'nukūle tu nakṣatre śubhadarśane
lagne sthire sthirāṃśe ca pariśuddhe guṇānvite /
prāsādāṅghripratiṣṭhārthaṃ kartā vai bhagavanmayaḥ
kṛtāhniko dvijendrādyair deśikena samanvitaḥ /
bherīpaṭahavāditrasarvaśabdādikaiḥ śubhaiḥ
vandivṛndasamopetair gīyamānaiśca maṅgalaiḥ /
sāmaṛgyajupūrvāstu praśastāḥ pāṭhayecchrutīḥ
sahasaṃbhṛtasaṃbhārakṣmākṛtaṃ kṣmāmalaṃ viśet /
samācamya kṛtanyāso dvādaśākṣaramūrtinā
athāṣṭākṣarapūrvaistu mantraiḥ śrutimayaiḥ saha /
pādārghyapañcagavyaṃ tu kṛtvābhyarcya dvijottamam
sthapatiścārghyapuṣpādyaiḥ pravarteta sukarmaṇi /
oṃkārapūrvāṃ gāyatrīm ekaikaṃ pāṭhayed dvija
gāyatrīsāmapūrvaṃ ca kanikrandam udīrya ca /
evam oṅkārapūrvaṃ ca karmākarambham anantaram
paṭhed ekāyanaṃ paścāt śivasaṃkalpam eva ca /
ṛgvedajño yajurjño 'tha bhadronaṃ samudīryaṃ ca
bhadraśrīsāma sāmajñaḥ śatādyau kṛtyadharmavit /
vibhajya pūrvavat kṣetraṃ pavitrīkṛtya sāṃpratam
pavitramantrair akhilair vaidikaiḥ pāñcarātrikaiḥ /
kanyāṃ ca saumyadigbhāge aiśānyāṃ vālayāvane
maṇḍalaṃ pārthive pīṭhe vinivartya catuḥ same /
aśubhaṃ sarvatobhadraṃ vaśyāgāradvayānvitam
bhadrapīṭhāsanasthaṃ ca sodakaṃ ca ghaṭadvayam /
stragādyair bhūṣitaṃ kṛtvā ekasmin sādhanaṃ yajet
dvādaśākṣaramantreṇa bhagavān puruṣottamaḥ /
śrutyuktair mantramukhyaistu tadastraparake ghaṭe
mantrair hetīśaliṅgaistu caturvedasamutthitaiḥ /
maṇḍapāgramathāsādya hārdam āpādyam arcanam
avatārya bahiḥ kuryāt pūjanaṃ prāgyathoditam /
pūrṇāhutiṃ vināgnau tu tarpayitvā yathāvidhi
yajed vāstu narādyaṃ vai surasaṅghaṃ tadaṅgakam /
śataṃ śatārdhaṃ pādaṃ vā āhutīnāṃ samāpayet
tilānām ājyasiktānām ājyasya tadanantaram /
sāmarair vāstuliṅgaistu mantrair devavratādikaiḥ
susamaṃ kalaśānāṃ tu navakaṃ tvatha dhātujam /
yathāśaktipramāṇaṃ tu nālpaṃ vai dvādaśāṅgulam
śailajaṃ mṛnmayotthaṃ vā supakvaṃ sudṛḍhaṃ śumam /
bhṛṅgāratulyam aṣṭāśraṃ śaṅkhākāraṃ tu vocchritam
valihīnaṃ viraktāsyaṃ dravyāṇāṃ grahalakṣaṇam /
śuddhyartham atha sarveṣāṃ snānakarma samācaret
adhivāsyāmbaracchannān sadyo vānye 'hani dvija /
kramaśaḥ pūrayed dravyaistalliṅgaiḥ śrutisaṃpaṭhaiḥ
gāyatryāṣṭākṣareṇaiva dvādaśākṣaravidyayā /
suvarṇasikatābhistu ratnair muktāphalādikaiḥ
dhātubhiścākhilair dhānyair athānyaiḥ pāratādikaiḥ /
siddhārthakānvitair bījair dhānyair nīvārapūrvakaiḥ
karpūramalayakṣodakuṅkumāgarumiśritaiḥ /
paṭṭastrakcandanādyaistu bāhyataścopaśobhayet
evaṃ saṃpūjya saṃskṛtya caturṇāṃ madhyato nyaset /
padmāsanagatāṃ lakṣmīṃ nidhibhiḥ parivāritām
caturṇām atha cānyeṣāṃ ratnarāṭ kaustubhābhidhaḥ /
samantreṇa svanāmnā ca nidhināthaiḥ samanvitām
bhagavān sarvaśaktyātmā ekasmin paricintayet /
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa niṣkalaṃ śabdavigraham
brāhmaṃ catuṣpadaṃ kṣetraṃ nayed aṣṭacchadātmanā /
nyasya sārveśvaraṃ kumbhaṃ madhyataḥ karṇikodare
ratnakuṃbhacatuṣkaṃ tu dikcakreṣvaṣṭadikṣu ca /
prādakṣivyena prāgbhāgān mantrān vā laukikān dvija
lakṣyaṃ kumbhacatuṣkaṃ yad īśād vāyupadāvadhi /
evaṃ nyastvā tataḥ kuryād arcanaṃ madhyagasya ca
catuṣkaṃ hṛdayādyaṃ vai ratnakuṃbhagataṃ yajet /
caturṇāṃ mantram ekaṃ tu śrīkumbhānāṃ tu pūjayet
purato netramantraistu madhyakumbhe ca tasya ca /
kṛtvaivaṃ niṣkalaṃ nyāsaṃ sarveṣāṃ sāṃprataṃ tataḥ
vidhānanavakaṃ dadyāt tāmraṃ vā śailajaṃ samam /
suvṛttaṃ caturaśraṃ vā sudhanaṃ dvādaśāṅgulam
catuśśaktiniruddhaṃ ca tatra madhyagate dhaṭe /
śaktirvā yā parā devī viśvasandhāraṇakṣamā
prabhāsā vaiśvarī dikṣu jñānaśaktyāmṛtā ca sā /
vidigghaṭasamūhe tu smared ānandalakṣaṇā
kriyākhyā yācyutī śaktiḥ śuddhā śaktasya janmadā /
nyastvaivam arcanaṃ kuryāt śriyādīnāṃ svasaṃjñayā
nidhīnāṃ nidhināthānāṃ mantraṃ sāṅgaṃ yajet tataḥ /
mudrāṃ pradarśayet māntrīṃ sarvasāmarthyalakṣaṇām
dvādaśākṣaramantreṇa japtavyaṃ ca samācaret /
sannirodhaṃ dviṣaṭkārṇe .......na sannidhim
yajurjñaṃ tvatha sañcodya yujyateti ca yadyajuḥ /
ṛcaṃ ca pauruṣaṃ sūktaṃ sāmajño viṣṇusaṃhitām
atharvāyeti ṣaṭpādya dvijam ekāyanaṃ tataḥ /
ātmavyūhādikaṃ kuryāt saṃjñāmantracatuṣṭayam
namaskārasamopetaṃ tataḥ sāma rathantaram /
āhutvā (hā) harṣapūrvaṃ vai ṛnvedaṃ samudīrayet
pratiṣṭhāsīti vai sāma sāmajño 'tha udīrayet /
ato 'ntaraṃ tu kumbhānāṃ....................
āpādyam atha sarveṣāṃ sudhālepena caiva hi /
digaṣṭakaṃ mudraṇīyaṃ kṣetraṃ śaktyaṣṭakena tu
śilāntaḥ sannirodhena śilānāmasamāstu vā /
kāryā ūrdhvasamāḥ sarvāḥ sarvatobhadralakṣaṇāḥ
snānādyaiḥ saṃskṛtaṃ pūrvaṃ vāsastragvarṇabhūṣitā /
ratnāṣṭakāsanasthā ca aṣṭānāṃ ca suvinyaset
mantram akṣarabhedena praṇavādyantaṇaṃ tu vai /
prāgādāvīśadiṅniṣṭham aṣṭakaṃ vyaktigaṃ nyaset
praṇavena svanāmnā ca namo 'ntena mahāmate /
balavīryavatī nityā anantākhyā sthirā dhruvā
sandhyākhyā dhṛtisaṃjñā ca sthitirnāmnā dvijāṣṭamī /
vedādyantaṃ samuddhoṣya yajurvedavrataiḥ saha
haye ca vidyā ṛksūktā brūyād ekāyanaṃ tataḥ /
yadivāyo savetyādiva hutvaivaṃ kamalodbhava
dattvā pūrṇāhutiṃ brūyāt mantram āśrāvikaṃ hi yat /
kartā ca deśikendro 'tha saṃsmaran mantrasaṃhitām
nyastaśriyādikair nāmamantraiḥ sarvaiḥ samanvitam /
eṣāṃ buddhiḥ saptadheti mantram ekāyanaṃ paṭhan
dadyād āhutikaṃ sarvaṃ karmaṇāṃ pūraṇāya ca /
etāvad uktam abjākṣa mukhyakalpaṃ mayā ca te
anukalpamato vakṣye sarveṣāṃ ca hitāvaham /
etasmin kalaśe sarvam anyakṣetragaṇārcitam
mantravyūhaṃ yathoktaṃ ca sthalagopalagaṃ nyaset /
sarvaśaktimayīm ekāṃ śaktiṃ vai pārameśvarīm
niveśya madhyatastasmin dadyāt kośaṃ sudhādikam /
varṇakaiḥ kuṃkumādyaistu tatrordhve 'bjaṃ likhet tataḥ
bhūbhāgaṃ khātaśeṣaṃ yat samantāt samatāṃ nayet /
prāgvadākoṭṭanādyena sarvāṅgairipubhistataḥ
pañcaraṅgeṇa sūtreṇa śaṅkubhir yājñikair dṛḍhaiḥ /
astramantreṇa mantrajño jīmūtam atha saṃpaṭhet
catuḥ strakcandanopetāṃ baliṃ vai sācca kāmikīm /
dadyāt pūrvoditāṃ dikṣu samācamya praṇamya ca
dvādaśākṣaramantreṇa tristhānasthaṃ ca mantrarāṭ /
kṣāntvā tadopasaṃhṛtya prāgvadarcanapūrvakam
sāṃsārīnāṃ bahiryāvad ācaret sthapatiṃ punaḥ /
viśvakarmā puraskṛtya anyeṣāṃ piśitāśinām
dadyād dvijendrapūrvāṇām aśanaṃ dakṣiṇādikam /
anyeṣām arthinām annaṃ dhanadānaṃ svaśaktitaḥ
nānādeśavaśāccaiva kuryād evaṃ gṛhāsanam /
vibhāgena samāyuktam ālayaṃ vividhaṃ tathā
Original text: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0