Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 41
racanāsaṃniveśena samabhyūhya samāpya vai /
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ bhadrapīṭhalakṣaṇaṃ nāma catvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||
(samuditaślokasaṃkhyā 109)
atha ekacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
pauṣkara uvāca ---
uktamārgeṇa coddiṣṭaṃ māntraṃ saṃsthāpanaṃ tu vai /
yathāvad uktaṃ tad ahaṃ jñātum icchāmi sāṃpratam
śrībhagavānuvāca ---
nṛṇām ārādhakānāṃ tu mantraikaniratātmanām /
mantrākṛteḥ prabuddhasya guptaṃ kṛtvārcanaṃ hitam
atha dārvādikānāṃ tu dhātūtthānāṃ samāhitaḥ /
racanāsaṃniveśaṃ ca sastaṃbhānāṃ nibodhatu
tathā staṃbhavimuktānāṃ bhūbhāgāṅghriniveśinām /
bāhulyaṃ ca svavistārāt tṛtīyāṃśasamaṃ smṛtam
praṇālaṃ tatsamaṃ dairghyād vistṛtervārdhasaṃmitam /
vibhajya susamair bhāgair adhamaṃ balavatpurā
svalpā dvādaśasaṃkhyaistu madhyamāstu dvisaptakaiḥ /
dvir aṣṭasaṃkhyair vitatāstatrādyānāṃ tu madhyataḥ
vidheyaṃ ṣaḍbhir aṃśaistu pīṭhaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ śubham /
suvṛttaṃ caturaśraṃ vā svapadmaṃ kevalaṃ tvatha
cakrāmburuhayuktaṃ vā taducchrāyaṃ vidhīyate /
ardhabhāgena bāhulyāt tatsārdhaṃ sakajasya ca
samaṃ sacakrapadmasya tayoḥ pūrvoktalakṣaṇam /
vihitaṃ kintu viprendra caturaśrasya kalpayet
koṇeṣu śaṅkhanirmāṇaṃ śaṅkhādyaṃ vā catuṣṭayam /
vartulasya na te kāryāstathaiva kamalodbhava
cakrapadmaviyuktasya caturāśrāśrayasya ca /
yaduktaṃ cakrapadmābhyām ardhe tuṅgatvam abjaja
na kevalasya vihitaṃ mantrāspadasya ca /
tad abjaṃ nikhanenmadhyād dvyaṃśaṃ dvyaṃśaṃ samantataḥ
khātaṃ bhāgaṃ samaṃ caiva sārdhaṃ dairghyād vidhīyate /
jalāśrayaṃ tu paritaḥ khātād bhaṅgasamaṃ bahiḥ
sopavītaṃ ca vihitam antarekhāśrayasthite /
dvādaśāṃśakṛtānāṃ ca ityeṣām aṃśakalpanā
vihitā kāṣṭhavargāṇāṃ śailajānām api dvija /
bhaṅgād vibhaktibhirbhāgairmātraṃ yatkalpitaṃ purā
tanmadhye munibhirbhāgaiḥ sarvaṃ pūrvoktam ācaret /
bhāgadvayaṃ dvayaṃ caiva parito nikhanet kramāt
janmāśrayaṃ tu bhāgena sārdhena paritaḥ smṛtam /
tatordhvam uktamānaṃ yat tatra tad vihitaṃ tu vai
vibhajya tat ṣoḍaśadhā madhye bhāgāṣṭakena vai /
vidheyam akhilaṃ prāgvad bhāgāt pādena vai saha
parito nikhaned droṇīṃ brahman bhāgadvayena tu /
jalāśrayaṃ tu vihitaṃ pādonena dvayena vā
āpādya cakraṃ prāguktaṃ kamalādyaṃ yathoditam /
navapadmamayīṃ kuryāt saṃsthitiṃ cārcane vibhoḥ
yathāyathā ca vistāraṃ samabhyūhya tathātathā /
ādāya khātapūrvebhyo madhyadeśe tu yojayet
vibhaktaṃ bhavate yena kṣetraṃ ced ambujasya ca /
navānām api padmānām atha mantravarāśritam
padmaṃ sādhāraṇājjālaṃ yujyate 'bhyarcitaṃ yathā /
iti vistīrṇabhāgānāṃ vibhāgaṃ hi yathoditam
kṛtvātha racayed yatnād bāhulyaṃ mekhalādikaiḥ /
jalāśrayasamenādau tad uddeśāt krameṇa tu
śodhayitvānupādena bāhulyaṃ dikcatuṣṭayāt /
tricatuḥ pañca vā ṣaḍ vā tataḥ pucchāśriter bhajet
tridhā vibhaktaṃ soṣṇīṣaṃ sapadmaṃ mekhalātrayam /
catur vibhaktenoṣṇīṣaṃ mekhalāṣaṭkamadhyagam
kuryād vai kiṅkiṇījāladvayena nalinīṃ śubhām /
munibhakte tu bāhulye ṣoḍhā kamalasaṃbhava
bhāgenoṣṇīṣavargaṃ tu ślathagātrāgravad bhavet /
tadadhaḥ śuktikākāraṃ sūtraṃ chinnaṃ vidhīyate
adhastācchuktibhāgasya vṛttaṃ kuryāt sakarṇikam /
vṛttāsanaṃ ca vihitaṃ caturaśraṃ samantataḥ
tadadhastritayaṃ kuryānmekhalānāṃ sulakṣaṇam /
sapādāścoktapādebhyaḥ kiñcitkiñcid yathākramam
sthitirantarasūtrīyā vibhāgajananī hitā /
santyajyoṣṇīṣapīṭhāṃśaṃ garuḍaṃ ca kṛtāñjalim
svavaktreṇāpareṇaiva yuktaṃ pāṇidvayena tu /
kuryāt pūrvāparābhyāṃ vā manye bhadrāsanasya ca
gaṃgāyamunayor madhye varuṇaṃ yādasāṃ patim /
madhyatastad udagbhāge bhadrapīṭhasya kalpayet
pārśvadvaye pramāṇasya samudraṃ ratnapātradhṛt /
vidheyaṃ saumyamūrtiṃ ca divyair jalacaraiḥ saha
dikcatuṣkam ataḥ śeṣam āpūryaṃ kiṅkiṇīgaṇaiḥ /
dravyaje calabimbe vā aṅgulaiḥ parinirmite
athordhvaṃ tu nṛpādīnāṃ hitaṃ nānāniveśanam /
mahādhanānāṃ cānyeṣāṃ śubhepsūnāṃ ca kīrtaye
nānādharmapratiṣṭhānaṃ tatra tāvat samācaret /
rājā vā sādhakaścānyo lokadaṃ svargadaṃ hi yat
vṛṣotsargaphalenāśu nivṛttiṃ tasya karmaṇaḥ /
kṛtvā tadanu vai kuryād hareḥ saṃsthāpanaṃ punaḥ
viśeṣakarmanicayaṃ pratyastama (? me) ti yatra vai /
saṃkalpād eva nādharmamājīvam abhivindati
samyak samāpto yenaiva tenānyasmin hi janmani /
vivekajaṃ paraṃ jñānam āpnuyānmokṣasiddhidam
nānyena karmaṇā yasmād viṣakīrṇena karmaṇā /
jāyate parayā śāntirdharmavaśyo 'kṣayapradaḥ
pauṣkara uvāca ---
nānādharmapratiṣṭhānaṃ lokānāṃ hitakāmyayā /
jñātum icchāmi bhagavan tvattaḥ saṃdehaśāntaye
śrībhagavānuvāca ---
pañcāyatanūparvaṃ prāk kṛtvā devālayaṃ śubham /
kāmanārahitenaiva cetasā vimalena tu
dharmārtham āśritaṃ tasmin puraṃ kuryād dvijāspadam /
sarvalokeṣu sāmānyaṃ sarvadoṣakṣayaṅkaram
sarvadharmottamaṃ caiva sarvadā sarvakāmadam /
pravaraṃ pañcakālajñasamūhaṃ bhagavanmayam
ṣaṭkarmanirataṃ cāpi trayīdharmaparāyaṇam /
jñātiśuddhaṃ parijñāya nirdvandvaṃ ca parasparam
dāśāgnihotrasaṃyuktaṃ vedādhyayanatatparam /
nadīśailavanopete duṣṭaprāṇivivarjite
sasyaśāliphalāḍhye tu snigdhaśaṣpasamākule /
svādutoyaprade deśe suprākāravibhūṣite
tam āsādya śubhaṃ tatra pūjayitvā jagatprabhum /
tataḥ snātvānuliptaṃ ca vastrālaṃkārabhūṣitam
tāmraśāsanapūrvaṃ tu brāhmaṇaṃ viniveśya ca /
āsaneṣu samūhantaṃ pādyārdhyakusumair yajet
taṃ ca dhūpaiḥ sugandhaiśca tāmbūlena mahāmate /
yathākramopadiṣṭeṣu dadyāt pāṇau kuśodakam
dvādaśākṣaramantreṇa pramādyam iti pāṭhayet /
pratiṣṭhāsīti vai sāma kuryād vai prārthanāṃ tataḥ
yathāvad arcanīyaśca madanugrahakāmyayā /
svagṛhe puṇḍarīkākṣa svakulotthena karmaṇā
sahasaddharmacāriṇyā vyaktavedyāṃ yathāgamam /
samidādīni cāgnīnām agnervā śaktyapekṣayā
traikālyamā ca kartavyaṃ svadharmaḥ paripālyatām /
praveśaṃ na samāpannā dā (? d dā) tavyaṃ pāpakarmaṇām
saṃskāryā svasutāḥ kanyā bhṛtyāmātyāḥ svavaṃśajāḥ /
vaiṣṇavena vidhānena kāryāste bhagavanmayāḥ
ā muhūrtāt tu vai brāhmād yāvadādityadarśanam /
snānapūjājapastotrapāṭhaiḥ saṃdhyāṃ samācaret
yāgasādhanabhogānām upārjanam anantaram /
tataḥ snānaṃ tu vidhivad yathoktaṃ vidhinā hitam
sāyam ābhūtaśuddhiṃ ca antaryāgam anantaram /
yathoktavidhinā cātha kuryād ārādhanaṃ bahiḥ
tato 'gnihavanaṃ caiva kriyāṃ paitrīm anantaram /
balidānaṃ ca bhūtānām atithīnām athārcanam
bandhubhṛtyasamopetam ātmayāgam anantaram /
ṛksāmapūrvaṃ svādhyāyam itihāsādicintanam
ācartavyaṃ samādhānaṃ svahṛtpadmāntare tataḥ /
trayodaśāṅgam ityuktam āhnikaṃ bhagavanmayam
kāryaṃ vai pratyahaṃ bhaktyā kṣīyamāṇe kṣapāgame /
saṃnyāsam ācared bhūyaḥ kuryādgrahaṇam asya vai
deśikendramukhenaivam ājñātuṃ gṛhamedhinām /
dattvā nirgatya vai tatra kartā kuryāt pradakṣiṇam
iti brahmapratiṣṭhānaṃ vidhānaṃ kathitaṃ ca te /
vaiṣṇavīyaiḥ pālanīyaṃ nṛpendraiśca svasiddhaye
svasiddhāntapratiṣṭhānam athedānīṃ nibodhatu /
maṭham āyatane kṛtvā vṛttipūrvam akṛtrimam
vaṇikkuṭumbabhṛtakairyuktaṃ dāsagaṇena tu /
vāpyo gharaṭṭajā[liṭanyaḥ saha vātāyanaiḥ sthitāḥ
tatrānnaṃ vyañjanopetaṃ bhakṣyakānnādikaṃ bahu /
vividhaṃ sādhayitvāṃ prāk snātvā tu guruṇā saha
dvādaśākṣarapūrvaistu mantrair nyastatanuḥ sudhīḥ /
arcayitvā jagannāthaṃ parameśvaram acyutam
abhyāgatān samāhūya brāhyaṇān vedapāragān /
idaṃ tad amṛtaṃ cānnam idamāyuḥ prajāpatiḥ
idaṃ viṣṇuridaṃ prāṇam idaṃ jīvam idaṃ param /
sarvasattvahitārthaṃ ca anuyāgaṃ pratiṣṭhitam
pañcabhūtajagadyoner annamūrte janārdana /
ā bhūtasaṃplavaṃ kālaṃ bhava sannihitastviha
codayed ṛṅmayān prāgvat sāmajñād dve pare śrutī /
gurur abhyarthanīyaśca sakuṭumbena vai purā
abhyāgatagaṇenāpi saha cānyaiḥ pareṇa tu /
yoktavyaṃ pālanīyaṃ ca madanugrāhyayā dhiyā
tarpayeta tato 'nnena annād arcārcitena tu /
samūham upaviṣṭaṃ tu ucchiṣṭaṃ śodhayet tataḥ
yāyāt pradakṣiṇīkṛtya abhyāgatagaṇaṃ tatam /
idam annapratiṣṭhānam uktam acyutabhāvinām
jñānapratiṣṭhānam (77-143)
param uddharaṇopāyaṃ tathākhilasukhapradam /
atha jñānapratiṣṭhānam idānīm avadhāraya /
yatkṛtvā jāyate jñānaṃ vivekasahitaṃ hi yat
pariśuddhān samuccitya pañcarātrīyasañcayān /
sadāgamādikān kṛtsnān vedevadāṅgasaṃyutān
smṛtismṛtyantaropetān itihāsasamanvitān /
ānvīkṣakībhir vidyābhiḥ saśabdākhyābhisaṃvṛtān
nadī (? ndi) nāgarakairvarṇaivividhān varṇasaṃcayān /
pūrayitvā vinikṣipya saṃpuṭeṣvakṣayeṣu ca
grathayitvāsitādyena sūtreṇa sudṛḍhena tu /
susthire suprasiddhe ca nṛpanāgarasevite
dvijoṣitebhyaḥ saṃkīrṇe satsamūhena pālite /
samīpe 'śmamayaṃ veśma lohayantrasamanvitam
sakavāṭārgalopetaṃ sudhādhavalitaṃ śubham /
kañjasthayā vāgīśvaryā bhūṣitaṃ citrabhūṣayā
śaṅkhacakragadāpadmakaraprodyatayā tayā /
prodvahantyākṣamālāṃ tu śāstrasañcayahastayā
varadābhayadāyinyā siddhādyairvāntayā paraiḥ /
tataḥ prāgvat kṛtanyāsaḥ śuklāmbaradharaḥ śuciḥ
lohayantrāyane tasmin praṇavādhiṣṭhite 'rcite /
yathākramaṃ samāropya śāstrasaṃgrahapustakān
pūjitāṃstu samālabdhānnetravastraistu veṣṭitān /
dvādaśākṣaramantreṇa pūjayitvā paṭhed idam
viśuddhajñānadehāya viṣṇave paramātmane /
supratiṣṭhitam akṣayyaṃ tiṣṭha śāstrātmaneha vai
ajñānām upakārārthaṃ prabodhajananāya ca /
muktvā tvāmevam akṣayyaṃ kṣayavanto 'marādayaḥ
uktvaivam arcayed bhūyo vedavedāntavigraham /
sadāgamādyairbhagavatpurāṇādyair alaṃkṛtam
pratyahaṃ parayā bhaktyā vidyāpīṭhasya cāgrataḥ /
śabdabrahmamayaṃ pīṭhaṃ bhadrapīṭhe purodite
niyuktaṃ cārcane kuryād apramattaṃ dvijottama /
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya dhūpaṃ dattvā kṣamāpeyat
sañcāradāne 'rthināṃ ca saṃcayaṃ tatra saṃcayet /
śāsanāvanibandhāṃ ca tasya vṛttiṃ supuṣkalām
kṛtvā tacchāsanaṃ dadyād jñānakośānupālane /
tasmin devagṛhe paścād brahmacārīṃstu pāṭhayet
mantradvayaṃ puroddiṣṭaṃ svayaṃ baddhāñjaliḥ paṭhet /
ajñānatimirāndhānāṃ janānām avivekinām
śāstrapīṭhapratiṣṭhānāt jñānam eti ca nirmalam /
etasmād utthitenaiva phalena mahatā hariḥ
prītim āyātu paramāṃ phalaṃ me nopayujyate /
vidyāpīṭhapratiṣṭhānam idaṃ samyak prakāśitam
phalārthināṃ jñānaniṣṭhaṃ phalaṃ yacchati cepsitam /
vāpīkūpataṭākānām ārāmāṇāṃ ca mokṣaṇam
pratiṣṭhāpanapūrvaṃ ca svargadaṃ hi phalārthinām /
karmasanyāsināṃ viṣṇostatpunastatpadapradam
kāraṇaṃ jagatām īśo bhūtaḥ sarveśvaro 'cyutaḥ /
śabdātmikām amūrtāṃ ca jñānakarmātmalakṣaṇām
samāsādya svarūpeṇa jagatyām avatiṣṭhate /
tanmayaṃ deham āśritya yatsatyāhlādam uttamam
sāmarāṇām ṛṣīṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ mahāmate /
evaṃ nānārasamayīṃ śaktiṃ viṭapavigrahām
dāvānalasthasa (?pra) karīṃ nānāvyaktamayaiḥ svaraiḥ /
pravālapatrakusumamārutāmbuvimiśritaiḥ
ajaṅgamāṃ pādapākhyāṃ patrapuṣphalapradām /
mūrtiṃ devopavaraṇīṃ bhūmiṃ vai prathamāṃśakām
aparāṃ jaṅgamāṃ mūrtiṃ saurabhaṃ saṃśritāspadām /
tatastad utthitaistāvat pañcaupaniṣadātmakaiḥ
mantritaiḥ pañcabhirmantrairgomayādyair yathākramam /
saha ṛksāmapūrvaistu kuśodakasamanvitaiḥ
śuddhaye 'pi ca tatkhātaṃ paryukṣya paritaḥ purā /
nayet pāvanatāṃ paścād ambunā paripūritām
kṣmāgatenāthavādye(?pye)na ko (? kau) penālpena vā dvija /
akṣāreṇa sutoyena sāṃprataṃ śītalena ca
saṃbhave sati he(?hai)mena deśakālavaśād api /
krītena tāṭakīyena pallave(?ṣvane)noddhṛtena vā
gobrāhmaṇānāṃ sāṃmūlyaṃ (? mukhyaṃ) gatvā śatapadādikam /
khātamadhye vinikṣipya sa khāto vitato mahān
bahukāle jalasthāyī yathābhimatavistṛtaḥ /
kāryo vai sarvadiksevyo 'navasthā jāyate yathā
kulastrījanavṛddhānāṃ sneham āharatāṃ bhṛśam /
dhanurdvayasamaṃ kuryānnimnatvena tu sarvadā
sārdhakārmukatulyaṃ vā ekajyāniṣṭhameva vā /
dhanurdvayāt samārabhya yāvad dhanuḥśataṃ tu vai
vihite khātavistāre hyata ūrdhvaṃ yathā ca te /
tatpārthivaṃ ca vāyavyaṃ saumyam āgneyameva ca
caturaśrāyataṃ caiva āpādya śubhalakṣaṇam /
samūbhāgavaśāccaiva padavīgaṇabhūṣitam
vṛkṣavallīgaṇopetaṃ śāḍvalasthalabhūṣitam /
pāthikāvāsakairyuktaṃ tathā viśrāmatoraṇaiḥ
evaṃ kṛtvā yathoddiṣṭaṃ yatra govigrahakṣitau /
avadhārya ca sandhārya khātahrāsaṃ ca kurvatī
kālaṃ pravṛttiparyantaṃ tarpayantī ca tajjalam /
evaṃ saṃskṛtya ca tataḥ prāgbhāgam api vīkṣayan
pratyagbhāgasthitaḥ kartā guruṇā brāhmaṇaiḥ saha /
taduddhṛtenāmbhasātha athavānyena sāṃpratam
mṛdā gomayayutayā tatkālaṃ lepayet sthalam /
dvādaśārṇena gāyatryā sāmnā vai vāsudhena tu
pūrvadakṣiṇasaumyānāṃ digbhāgānāṃ yathākramam /
homārtham ṛgyajuḥsāmapāṭhakān viniveśya ca
sthaleṣu vālakīyeṣu kuṇḍeṣu suśubheṣu vā /
dvādaśākṣaramantreṇa kṛtanyāsasvakena vā
mṛtpiṇḍam ekam ādāya svātamadhyāt tu pātrakam /
kauśeyakusumopete āsane viniveśya ca
toyapūrṇaṃ tadūrdhve tu kalaśaṃ kāñcanodaram /
vastreṇa veṣṭitaṃ samyak kuṅkumādyair vilepitam
puṣpasraṅmañjarīdūrvādarbhabījaphalodakam /
sitopavītam āśubhraṃ netram uṣṇīṣabhṛnnyaset
pārthivena ca śūnyena jīvayuktena bhāvayet /
sabindunāmaye(?le)nātha sāmṛtenācyutaṃ vibhum
nārāyaṇaṃ parāṃ mūrtim utthitāṃ madhuradhvaneḥ /
padmamante niyoktavyam asya bījatrayasya ca
nārāyaṇāya bhagavaṃstato bhūtātmane namaḥ /
snānapūrvaṃ pratiṣṭhānam ācartavyaṃ yathāvidhi
dvādaśākṣaramantreṇa athavāṣṭākṣareṇa tu /
ṣaḍakṣareṇa saṃpādya pūrṇāntā havanakriyā
arcayitvā yathāśakti gurupūrvān dvijottamān /
samādāyātha kalaśaṃ pūrṇaṃ palvalajaṃ hi yat
kartā vinikṣipet pūrvaṃ mṛtpiṇḍaṃ puṣkarodare /
kalaśodakam utkīrya imaṃ mantram udīrayet
āmūrte bhagavan nātha vāsudevāmṛtātmane /
ācandratārakaṃ kālaṃ tiṣṭha tvaṃ supratiṣṭhitam
māmakasyāñjasā trāṇaṃ nātha sānugasaṃyutān /
devān pitṝn sasādhyāṃśca bhūtānyāpyāyitā sadā
phalena tu ihotthena yātu prītiṃ parāṃ bhavān /
tṛptirbhavatu bhūtānāṃ trailokyodaravartinām
ityuktvā pāṭhayet sāma dhruvādyau ṛṅmayāṃstataḥ /
pratiṣṭhāsīti vai sāma sāmajñān brāhmaṇottamān
pūjanair vividhaiḥ paścāt tadutthena tu sāmbhasam /
tarpayed brāhmaṇān sarvān khātakartṝna tathākhilān
prasādya dānapūrveṇa deśikān vibhave sati /
dīnānāthāṃstathā bhṛtyānanantaphalasiddhaye
suvarṇavasudhādānaṃ yathāśaktyā samācaret /
kanyādānaṃ vṛṣotsargaṃ pitṛśrāddhapuraḥsaram
vadhabandhotthitaṃ doṣaṃ dhanadaṇḍotthitaṃ ca yat /
vicāraṇīyaṃ lokānām arthayitvā nareśvaram
kintu vī (?vi) dhyantaram idaṃ vihitaṃ sati saṃbhave /
pradhānaphalavṛkṣaṃ tu aśvatthaviṭapaṃ tu vā
ārāmasaṃpratiṣṭhāyāṃ saṃskṛtya snānakarmaṇām /
samālabhya svalaṃkṛtya upavetya yathāvidhi
vāsasā veṣṭitaṃ kṛtvā puṣpasrakparibhūṣitam /
homāntam akhilaṃ prāgvat samantraṃ tatsamācaret
tena yāti paraṃ kartā pāraṃ saṃsāravāridheḥ /
phalamūlānnādipratiṣṭhā (143-219)
phalamūlānnapratiṣṭhāṃ śṛṇu vakṣye phalārthinām /
nānnadānāt paraṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate
sadyaḥprītikaraṃ hṛdyaṃ prāṇadaṃ prāṇināmapi /
utpattāvapi saṃskāre rasam annasya kīrtitam
annād bhavanti bhūtāni tasmāt sarvaṃ pratiṣṭhitam /
tacca pratiṣṭhitaṃ yena tena sarvaṃ pratiṣṭhitam
ātmanā saha loke 'smin svarloke brahmasaṃjñite /
yāvajjīvaṃ ca nīrogo vased duḥkhavivarjitaḥ
putradāradhanair annair vṛddhiṃ yāti kṣaṇāt kṣaṇam /
prāpnoti paramāṃ pūjām utkṛṣṭebhyo mahattarām
devatā ṛṣayaḥ siddhāstasya saṃcintayanti ca /
nityam eva parāṃ vṛddhimāyuṣaḥ saha connatām
hṛṣṭaḥ puṣṭastato bhūtvā tṛpto bhavati sarvadā /
bhuktvā bhogān suvipulānante nārāyaṇālayam
yāti candrapratīkāśairvimānairdevanirmitaiḥ /
svargādau sarvaloke tu sthitvā kalpaśatān bahūn
kālāt punar ihāyāti deśe sarvottame śubhe /
satāṃ kule samāsādya janma jātyuttamaṃ mahat
jāyate rūpavān vāgmī vidyājñānaparāyaṇaḥ /
dviṣatām api sarveṣāṃ pūjyaḥ priyataraḥ sadā
śīlavāñ śauryasaṃpanno dhṛtyutsāhasamanvitaḥ /
dvijadevaparo nityaṃ dātā bhūtahite rataḥ
ekāntī dharmavettā vai nārāyaṇaparāyaṇaḥ /
trivargam akhilaṃ bhuktvā yathābhimatalakṣaṇaḥ
janmābhyastaṃ śubhaṃ karma kṛtvānantaguṇaṃ punaḥ /
jñānam āsādyate yena prayāti paramaṃ padam
na hi vai kūpavāpīnāṃ surabhīṇāṃ ca pūjanam /
dadyācchuddhaṃ hi tādātmyaṃ vidhānaṃ sarvam ācaret
nītvāṅgabhāvam asmiṃśca gogaṇaṃ bhagavadgṛhe /
snānopabhogapūrvāṇāṃ vibhor analatarpaṇāt
prītyarthaṃ surabhīṇāṃ tu pratipādyaṃ tu śāsanam /
tam agniṃ govrajopetaṃ dhṛtadīpasamanvitam
devavat pālanīyaṃ ca yāvad ācandratārakam /
aniśaṃ jvalamānaṃ ca vaset karmakaraiḥ saha
ṣaḍaśītimukhādyaṃ vai kālam āsādya puṇyadam /
kuṇḍaṃ sulakṣaṇaṃ kṛtvā divyādyairveṣṇavairgṛhe
svayaṃ pratiṣṭhite vāpi dharmaskandheṣu vai purā /
dvādaśākṣaramantrādyaiḥ śubhaiḥ sūktaistu vaiṣṇavaiḥ
ṛgyajuḥsahasāmaistu devadevapraśaṃsakaiḥ /
evaṃ hotā śanaiścāpi saṃpaṭhecchāntike kṛte
ghṛtādyair akṣataiḥ pītaiḥ sitakṛṣṇānvitaistilaiḥ /
saṃskṛtya cānalaṃ kuṇḍaṃ prājāpatyena karmaṇā
āhutīnāṃ tu juhuyāt sahasrād ayutāvadhi /
śatādyaṃ ca sahasrāntaṃ tāmrajena sruveṇa tu
pālīyenāṣṭamāṃśena dhṛtaṃ tu juhuyāt tataḥ /
akāmo vā sakāmo vā dadyāt pūrṇāhutiṃ tataḥ
nārāyaṇastu vedātmā sahavedamukhena tu /
dadātyabhimatān kāmān upāyaṃ naiṣṭhikaṃ tu vai
evaṃ kṛte tu saṃpādyād badhnīyād dhiṣaṇopari /
saptāhaṃ vasudhārāṃ ca trirātram athavā śubham
ekāhaṃ vā svaśaktyā tu tad vidhānam athocyate /
nirdhūme vitate kuṇḍe dṛḍhaiḥ kāṣṭhaistu yājñikaiḥ
kṛtvāgniṃ mekhalābhūmer adhikaṃ śibikopamam /
dhanurdvayocchrite vātha tadūrdhve tāmrajaṃ tatam
kaṭāhakaṃ yojanīyaṃ kāṣṭhaje valaye dṛḍhe /
sthiravaṃśacatuṣpāde padavīsahanakṣame
aṅgulair atha mānīyaiścatuḥsaṃkhyaistu connatam /
haimīṃ suvarṇamānotthāṃ śalākāṃ sarvataḥ samām
tatpramāṇasamopetaṃ madhyame tu kaṭāhake /
vedhaṃ kuryācca lohena vastrāpūtam athāharet
vyājahīnaṃ ghṛtaṃ havyaṃ sugandhi śubhalakṣaṇam /
kaṭāhake samutkīrya yatna [pūrva]parikṣaya(?ṣkṛta)m
pravahaṃ dinarātrīyaṃ kālaṃ yat trividhaṃ smṛtam ? /
etāvad uktam ārabhya devam ātmānaṃ akṣamam
āprabhātā[ntama]thavādyaṃ vāharayet praharaṃ ghṛtam /
praharadvitayaṃ vātha praharatrayam eva vā
praharāṇāṃ catuṣkaṃ vā svasāmarthyādyapekṣayā /
ādau ṣaṭprasthamānāt tu catuḥprasthāntameva hi
pravāham āharecchaktyā pālikaṃ tu ghṛtasya vā /
adhibhūtādhidevāḍhyaṃ stṛtvādhyātmatayā ghṛtam
pavitram amṛtaṃ brahma ājyam adhyātmameva hi /
adhidevaṃ paraṃ vahnir adhibhūtaṃ ca gogaṇam
smṛtam uktaṃ mamaivaṃ hi vasu matvā svarūpadhṛk /
tadvāraparimāṇena vidhitvena ca vartate
svadaridram imaṃ lokaṃ kṛtsnaṃ vai yatprabhāvataḥ /
vitatena tu pātreṇa sthagayitvā kaṭāhakam
daivatvenārcanīyaṃ ca bhagavān puruṣottamaḥ /
sāṃprataṃ cārghyapuṣpādyair vasugarbhakaṭāhake
anugrahakarastvāste svayaṃ śraddhāvatāṃ nṛṇām /
ārambhād eva niṣpattiparyantaṃ śubhakarmaṇām
arcayitvā namaskṛtya dvādaśārṇena cācyutam /
tato 'nulepanaṃ dadyāt puṣpasragdhūpam eva hi
naivedyaṃ madhuparkādyaṃ sabhakṣyaṃ saphalaṃ mahat /
atha sarveśvaraṃ bhaktyā vibhum āyatanasthitam
mahatā vibhavenaiva snānapūrveṇa karmaṇā /
pūjayitvā yathānyāyaṃ satsūktaiḥ samyaguttamaiḥ
rahasyamantrapūvaistu sāṣṭārṇadvādaśākṣaraiḥ /
jānubhyām avaniṃ kṛtvā natamūrdhāgrato bhavet
tadekakṣema pūrvaṃ tu viniveśya idaṃ paṭhet /
paraṃ vasu ghṛtā ṛktvaṃ sarvaṃ saṃpūritaṃ tvayā
tāreyaṃ paramā śaktisvamiyā(?svāmitvā)deva pūjitaḥ(?tā) /
vāsādyānanam āgneyatulyaṃ yajñasya vai phalam
sumahadgokulopetaṃ grāmaṃ yad viṣayoditam /
tatpālakānāṃ viprāṇāṃ śāsanena samāpya ca
yathā nocchidyate caiva kīrtidharmaparaṃ mahat /
nṛpeṇaitat tathā kāryaṃ yaśodharmavivṛddhaye
ṣaṭkād yad adhikaṃ caiva saśubhaṃ kīrtitaṃ trayam /
goṣṭham agniṃ ca dīpaṃ ca aṅgam āyataneṣu tat
dharmajñaiḥ pālanīyaṃ ca vicchedo na bhaved yathā /
yasmād vahnimukhenaiva trayastriṃśattu koṭayaḥ
pratyahaṃ tṛptim atulāṃ vibudhānāṃ prayānti ca /
dadhikṣīrājyapūrvaistu vividhairgosamutthitaiḥ
prītim abhyeti bhagavān upahāraistu sāttvikaiḥ /
paramādityavat sarvam ābhāsayati tejasā
prabhāvāccaiva dīpasya nityaṃ sannihitasya ca /
yo 'dhikṛtya jagannāthaṃ ṣaḍaśītimukhāsu ca
tithiṣvarcyastu bhagavān kalaśe maṇḍane 'nale /
sopavāsaḥ śuciḥ snātaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ
praṇavādinamontena mantreṇānena bhaktitaḥ /
prīyatāṃ mama deveśo dharmādhyakṣo vṛṣākapiḥ
gohito gopatirgoptā sarvamāvṛtya ca sthitaḥ /
tato 'nulipte bhūbhāge kutapaḥ kevalaṃ tu vā
abhuktamahataṃ śuddhaṃ prastīryaṃ satilākṣatam /
samastabījaṃ sakuśaṃ siddhārthakasamanvitam
tad bahistejasaṃ dadyāt pūrṇaṃ prāgāditaḥ kramāt /
pātrāṣṭakaṃ payaḥ śālidadhyakṣatarasaistilaiḥ
ghṛtena sarvabījaistu vastrairyavanikā bahiḥ /
iṣubhiḥ saha sūtraistu barhipakṣaiḥ suviṣṭaraiḥ
jātabījaśarāvāśca pūrṇakumbhamukhasthitāḥ /
pūrṇaśākhāsametāśca taruśākhābhyalaṃkṛtāḥ
dikṣu prajvalitair dīpaiḥ saha nyasya ṛgādikaiḥ /
tato 'vatārya tanmadhye surabhiṃ kṛtamaṇḍanām
sālaṃkṛtāṃ savastrāṃ ca ghaṇṭācāmarabhūṣitām /
saratnahemakumudāṃ tacchṛṅgaparibhūṣitām
muktāpravālalāṅgūlāṃ rajatāṅghrim abhipriyām /
lalāṭadarpaṇāṃ śrīmatsraguṣṇīṣabalāṃ mahat
evam evātha vīryadhvaṃ surabhiṃ kṛtamaṇḍanām /
yauvanasthāmadhṛṣṭāṃ ca vāmabhāge vṛṣasya ca
kāṃsyopadohasaṃyuktāṃ pūrvedyur adhivāsitām /
nandāsunandāsurabhiśītalākhyapadānvitām
catvāro dhenavaḥ sthāpyāḥ prāgādau tatra saṃmukham /
suśaktivibhavopetā dugdhadohapradakṣamāḥ
sagarbhāśca savatsāśca prasūtāśca sakṛt sakṛt /
iṣṭadevam athoddiśya digbhāgān sāṃprataṃ tu vai
hetinā ca tadīyena candanenātvacotsṛjet /
vṛṣṇikṣetrasametaṃ ca tasya cāsaṃbhavāt tu vai
ānuguṇyaṃ yathāśaktyā tanmūlyaṃ tu na kalpya ca /
caturṇām agnihotrāṇāṃ bahiḥsthāḥ pratipādya ca
vastrālaṃkaraṇopetaṃ mūlyaṃ ca surabhīyakam /
vasudhāṃ vasudhārthaṃ vā vṛṣopakaraṇaṃ hi yat
praṇipādya gurorbhaktyā vṛṣabhaṃ surabhiṃ tyajet /
dakṣiṇe skandhadeśe ca hetinābhimatena ca
lohenānalataptena mudraṇīyaṃ kṣaṇena ca /
evaṃ kṛtvā vṛṣatyāgaṃ taduddeśena vai punaḥ
prabhūtam annadānaṃ ca dadyāccaiva sadakṣiṇam /
samantranātham uddiśya hyātmanor'the parasya vā
vṛṣotsargaṃ hi yaḥ kuryād brahmalokaṃ vrajatyasau /
vṛṣo hi bhagavān dharmo loke kāmārthabandhataḥ
tena tyaktena saṃtyaktaṃ janmaduḥkhaṃ hi śāśvatam /
prakṛtyā saha vai śaśvat surabhī savinaśvarā
tad viśeṣācca tisro yāḥ śaktayo madanātmikāḥ /
buddhir asmīti pūrvā ca pañcendriyam athāparā
vinivartanti sarvāstā gotvamāśritya ye sthitāḥ /
nānādharmapratiṣṭhānaṃ vṛṣotsargeṇa vai saha
uktam abjasamudbhūta idānīm avadhāraya /
apavargapradaṃ divyaṃ sūcitaṃ yat punaḥ punaḥ
Original text: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0