Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 40

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ āgamanirṇayo nāma ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||
(samudita ślokasaṃkhyā 38)
atha catvāriṃśo 'dhyāyaḥ
pauṣkara uvāca ---
parijñātaṃ mayā deva doṣopaśamanaṃ mahat /
śāntikaṃ paramaṃ yad vai vyatyayāt saumanasyakṛt

śāstrasaṃbandhaparyantaṃ prasaṅgāt tvadanugrahāt /
nānādharmapratiṣṭhā ca bhavināṃ svargadā ca yā

idānīṃ jñātum icchāmi tvattaḥ saṃkṣepatastataḥ /
sarahasyaṃ jagadyoneḥ pratimālakṣaṇādikam

saṃvidhānaṃ pratiṣṭhākhyam aśeṣaṃ pūrvacoditam /
kṣatadoṣāstu yer'cānāṃ madhūcchiṣṭoditāḥ kriyāḥ

tāstvayoktāḥ purā deva mānonmānādikairvinā /
āmūrdhadeśakeśīyaṃ caraṇāntaṃ hi lakṣaṇam

mayā yathāvanna jñātaṃ naipuṇyena jagatpate /
śrībhagavānuvāca ---
nānādharmapratiṣṭhānaṃ purā kṛtvā tu pauṣkara /
mokṣārtham ācarecchuddhāṃ pratiṣṭhām ācyutīṃ parām

sulakṣaṇe tu bhūbhāge gavyair bhaktena vai purā /
prāgdiksiddhisametaṃ tu vasudhālakṣaṇaṃ ca te

sphuṭam uktaṃ pratiṣṭhārthaṃ vijñātavyaṃ tad eva hi /
jalāśrayādikā yā bhūrvividhaiśca vibhūṣitā

vanaughavanasaṃyuktair grāmaiḥ saha purādikaiḥ /
pratigrahaṃ pratiṣṭhārthaṃ pūrvavad vidhipūrvakam

saṃpādya kusumārāmaparyantaṃ ca suvistaram /
uttamaṃ vanayātrāntaṃ tataḥ kuryāt sadeśikaḥ

horādyena ca lagnena muhūrtenārcitena ca /
śakune gāgane bhaume cittasaukhyaprade śubhe

kiñcid adhvāvaśiṣṭe tu vastavyaṃ ca vanād bahiḥ /
śubhe grahe 'nukūle ca nakṣatre vāsare 'pi ca

kuryād vanapraveśaṃ ca tatreṣṭā vanadevatāḥ /
ādāya lakṣaṇopetam upalaṃ vai sitādikam

susnigdhaṃ susvanaṃ śuddhaṃ doṣairhīnaṃ sphuṭādikaiḥ /
vṛkṣaṃ vā lakṣaṇopetam akṣataṃ saralaṃ dṛḍham

phalaṃ (?la) puṣpapradaṃ sthūlaṃ sakṣīraṃ vā tadujjhitam /
nānājāti ca karmaṇyaṃ yajñāṅgānāṃ guṇāvaham

sattvādyaṃ tad adhiṣṭhātṛbalidānapuraḥsaram /
kṛtvā visarjanaṃ caiva madhvājyāktena deśikaḥ

śastreṇa praharaṃ dadyācchetavyaṃ śilpinā tataḥ /
candanaṃ syandanaṃ tatra tathā surabhicandanam

agaru karṇikāraṃ ca kāśmaryaṃ raktacandanam /
bilvāmalakacūtāśca tālavarṇakasiṃhakāḥ

śrīparṇī nālikeraṃ ca nāgamātṛkapīnakam /
gavyaṃ kapitthaṃ ca tathā hima-tālatamālakam

badaraṃ khadiraṃ phalgu madhūkaṃ kiṃśukadrumam /
phālavetaṃ ca kharjūraṃ nīpanāraṅgaśiśupam

pippalaṃ vṛkṣam aśvatthaṃ pippalīviṭapaṃ mahat /
suradāru harītakyaṃ bakulaṃ cāpyudumbaram

kālākhyaṃ puṣpakūlaṃ ca vairaṃ cānyat phaladrumam /
phālāsyaṃ bhūrjavṛkṣaṃ ca palāśaṃ kṛtamardakam

tindukaṃ bījasāraṃ ca mātuluṅgadrumaṃ mahat /
rājavṛkṣaṃ kohitakaṃ sunābhikuṭakārjunam

saralaṃ kuṭajaḥ śākaḥ śamīśrīveṣṭaketakāḥ /
asanaspandanākhyaṃ ca stabachastabaketi ca

sāravanto makhīyā ye susiddhā lokapūjitāḥ /
grāhyāstarūttamāḥ sarve karmaṇi sthāpanādike

ekaikatālavṛddhyā tu dvādaśāntakarāvadhi /
dviraṣṭakaṃ tu bimbānām evaṃ syād aparaṃ tu vai

prayojanavaśenaiva taravo bimbakarmaṇi /
vihitāḥ kramaśastvete svalpānām ādināṃ mahat

kecit phalavaśenaiva vihitāśca phalārthinām /
niṣkāmānāṃ ca vihitāḥ sarve sarvaphalapradāḥ

etaiḥ pūrvoditāḥ kāryāḥ saptāṅgaistoraṇāḥ śubhāḥ /
agnikāryopayogyāni sruvādīnyuditāni vai

agnāvindhanakāṣṭhāni samitparidhayastathā /
ārādhanārthaṃ mantrāṇāṃ bhadrapīṭhāni puṣkara

mantrabimbānyaśeṣāṇi tatpīṭhāni tathaiva ca /
prāsādādīni citrāṇi prākārasahitāni ca

śayanānyāsanādīni devopakaraṇāni ca /
rathādirathayātrārthaṃ vaiṣṇaveṣūtsaveṣu ca

ketudaṇḍāni dīrghāṇi śikharāṇāṃ śiropari /
āhareta yathāśāstraṃ chāyāśuṣkakṛtāni ca

bhaṅgabhedakrimicchidrasiṃhaṛkṣanakhakṣataiḥ /
doṣair aśanipātādyair nāhared dūṣitāni vai

pauṣkara uvāca ---
bhagavan bhadrapīṭhānāṃ pratimānāṃ ca lakṣaṇam /
devīyapiṇḍikānāṃ ca prāsādānāṃ tathaiva ca

yathāvad jñātum icchāmi rathādīnāṃ ca saṃsthitim /
pramāṇaṃ dhvajadaṇḍānāṃ maṇḍapān maṇḍayanti ye

śrībhagavānuvāca ---
svānukūladine śuddhe gurūṇāṃ saṃmatena ca /
mānam ādau tu sarvatra cintayet saha śilpinā

suniveśena saha vai sarvam āpādayet tataḥ /
yānyuktāni purā brahman vyaktisthānāni vai vibhoḥ

dvayaṃ tebhyaḥ śubhataraṃ bhadrapīṭham akṛtrimam /
mānonmānapramāṇāḍhyaṃ divyam ākāram abjaja

tatra tāvat suvarṇādyair lohaiḥ śubhataraiḥ smṛtaḥ /
śubhā bhagavadākārāḥ śailajāḥ samanantaram

kāṣṭhaṃ lepaṃ tathālekhyam iṣṭaṃ bhūtivyapekṣayā /
tatrāptānāṃ dvijārcāsu sthitirmokṣāptaye smṛtā

sevāparāṇāṃ āptānāṃ bhūtaye 'marayājinām /
makhahomaparāṇāṃ tu divi devāsanāptaye

yatīnāṃ muktasaṅgānāṃ hṛdi sarveśvare harau /
ehi (? hīti) śreṣṭhataraṃ vipra arcādeśaṃ sulakṣaṇam

cittaprasādam atulaṃ yatrābhyeti samarcanāt /
yatnena ca samāpādya mantraiḥ saṃskṛtya vaidikaiḥ

mṛdbhūtitīrthatoyādyair mūladravyaiḥ supāvanaiḥ /
saṃsmarecca maṇisvarṇatāratāmramayairvinā

svadehavad upādeyair nāḍīvyūhaiḥ savāyavaiḥ /
dhātubhiḥ somasūryāgnisahajñānādikairguṇaiḥ

guṇakāraṇataḥ kṣmāntaṃ yad anyattattvasaṃgraham /
dravyam āśritya vai baimbaṃ vartate yad idaṃ mahat

tatra hṛtkamalākāśe mantraratnaprabhojjvalam /
brahmabhāvanayā nyastaṃ yacchati prātimaṃ phalam

śraddhāparāṇāṃ kartṝṇāṃ phalatābhyeti ca sthiram /
pratipattiṃ parāṃ brāhmīm ākāraṃ prati sarvadā

prāpnoti sadvaśād ante jñānam ātmaprakāśakam /
pratimānām ato mānaṃ sāṃprataṃ cāvadhāraya

tālapramāṇād ekaikaṃ hrāsayet aṅgulaṃ kramāt /
caturaṅgulaparyantaṃ yāvanmānaṃ punastataḥ

ekaikaṃ vardhayed vipra śamaparyantam aṅgulam /
tāladvayonnatiṃ yāvaccalārcānām atordhvataḥ

acalānāṃ dvijārcānāṃ vdyaṅgulaṃ vdyaṅgulaṃ kramāt /
catuḥśamāvadhiṃ yāvad atordhvaṃ tu samācaret

ekaikaṃ tālavṛddhayā tu dvādaśāntakarāvadhi /
vardhayed ata ūrdhvaṃ tu sapādaṃ tālameva ca

ādhikyena dvijārcānāṃ jāyate 'nyaccatuṣṭayam /
dadyāt tadunnater bhūyo vṛddhyarthaṃ dvādaśāṅgulāt

tṛtīyāṃśaṃ tṛtīyāṃśāt pratimātritayasya ca /
bhūyastadunnater dadyāt tālārdhaṃ tālam eva vā

dvitīyapratimānāṃ tu ucchrāyeṇa varaṃ bhavet /
śamam ekaṃ tatordhvaṃ tu unmānārthaṃ tu vardhayet

ekaivārcā bhaved anyā vardhayed ata ūrdhvataḥ /
kramācchatāvadhiṃ yāvat sāṃśāt tālādvijottama

yathābhimata ucchrāyasiddhaye 'bhimatāptaye /
bhūyo bhūyonnatiṃ kuryāt prādurbhāvākṛtervaśāt

prayojanavaśāccāpi mahattvaṃ bimbakarmaṇi /
vihitaṃ kramaśaścaiva svasvamānādinā saha

tathā phalavaśāccaiva vijñeyaṃ hi phalārthinā /
niṣkāmānāṃ ca kathitaṃ sarvaṃ sarvaphalāptaye

mānato bahudhā proktam ityevaṃ pratimāgaṇam /
dhātumṛcchailadārūtthaṃ yathāsaṃpattito dvija

adhirudhya svavṛkṣotthabhinnair avayavasthitiḥ /
varṇakaiḥ samavetā(?tai)śca baddhaiḥ śastrāmbarādikaiḥ

bhinnaiḥ snāyvasthimāṃsādyairjīvānāṃ vigrahaṃ yathā /
mantrāṇām evam abjottha vyaktirdhātvādikī smṛtā

aprabuddhaiḥ prabuddhairyā caturvargaphalāptaye /
pūjyate vividhairbhogair antaḥ saṃpūjanād bahiḥ

citraśailamayīṃ muktvā pratimāṃ mahatīṃ ca yām /
mṛddhātudārujaṃ vipra ghaṭate katham anyathā

pramāṇapariśuddhaistu bhinnair avayavair vinā /
etāvat pratimāṃ vipra mānamātram udāhṛtam

bhaktiśraddhāparāṇāṃ ca pūjārthaṃ hi calācalam /
tatrāyatanatīrthānāṃ yātrāyāṃ gamane calā

pratimāprayatānāṃ ca dadyād doṣadikaṃ vinā /
pūjitāmuṣmikīṃ siddhim aihikīṃ ca prayacchati

ato bhinnāsanārūḍhā svāśrame svāśramāntare /
tasmāccalānām arcānāṃ bhinnaṃ pīṭhaṃ śubhapradam

calasthiravibhāgena vihitaṃ sarvam eva hi /
mṛṇmayā leśataḥ proktāḥ prāntapīṭhāstu kevalāḥ

idānīṃ saviśeṣeṇa vakṣye bhaṅgāsanāttu vai /
sāṃprataṃ bhadrapīṭhānāṃ dārujānāṃ ca lakṣaṇam

vyāpakaṃ hi yad anyeṣāṃ śailahemādikātmanām /
dviṣaṭkāṅgulamānācca dvihastāntaṃ mahāmate

kuryād aṅgulavṛddhyā tu bhadrapīṭhagaṇaṃ śubham /
trividhair aṅgulaiḥ prāgvad yathābhimatalakṣaṇaiḥ

dvidaśāṅgulaparyantāḥ sarve saṃkṣiptalakṣaṇāḥ /
sarvaikahastaniṣṭhāstu madhyamānāḥ prakīrtitāḥ

ata ūrdhvaṃ dvihastāntā mānato vitatāḥ smṛtāḥ /
ādyārcā kramaśo viddhi prādhānyaṃ cottarottaram

phalādhikyena saha vai arghyapuṣpādinārcanāt /
sapraṇālāścatuṣpādāḥ sarve sadracanānvitāḥ

ekapādāmbarasthā ye boddhavyāḥ pārthivairvinā /
pranālarahitāste vai pādagātravibhūṣitāḥ

darpaṇodaravat kāryāḥ pariśiṣṭā mahāmate /
muktāmālāsamopetair ardhacandraiḥ sadarpaṇaiḥ

karṇikāvitatopetaiḥ karṇikākamalacchadaiḥ /
haṃsairvidyādharaiścāpi saṃyuktair antarāntarā

yathā śobhānurūpeṇa evaṃ saṃpādya sāṃpratam /
bāhulyaṃ bhadrapīṭhīyaṃ praṇālenopaśobhitam

tadārādhyasya vai kuryād uttareṇa tu sarvadā /
svātmano dakṣiṇe bhāge tallakṣaṇam athocyate

vistṛte bhadrapīṭhasya tṛtīyāṃśena madhyataḥ /
pūrvoddiṣṭena dairghyeṇa ślakṣṇaṃ vā racanānvitam

prollasantaṃ yathā bhāti snānābhaṃ (?mbhaḥ) nikhanet tataḥ /
samāṃśenāgrato bhāgairvibhajya susamaistribhiḥ

mūlataḥ kaṇṭhadeśād dvau bhāgau bāhyād viśodhya ca /
tridhāgraṃ mūlataḥ kṛtvā madhyamaṃ vrajanirgatam

jalopabhogakānto 'pi viddhi bhāgadvayopari /
racanoparyududdiṣṭā kāryā karmāṇinī ? ca sā

makarānanarūpā sā tyājyā kāpilalakṣaṇā /
tṛtīyāṃśena vistārād bhūgataḥ sāṅghrisantatiḥ

samudgatā na vai kuryād bāhulyaracanānvitā /
sarvato bhadrabimbaiva madhyato gātrakānvitā

bhūṣayed gātradeśebhyaḥ puṣpaiḥ patraistu sāṅkuraiḥ /
bhavecchaśikalākāralāñchanaiḥ svadhiyāthavā

kuryāt taduttare padmaṃ sacakraṃ kevalaṃ tu vā /
ānataṃ taṃ bahiḥ kuryād ābhogaṃ vānanaṃ mahat

tadānanaṃ tatheśānye bhāgāntena susaṃyutam /
vidheyaṃ ca tathābhogaṃ dakṣiṇāvartalakṣaṇam

saṃniveśama (?na) taḥsvāṅgaṃ gātra[madhyāntaṭagaiḥ saha /
na ca prāsādabhadraṃ ca ekāgram avadhāraya

ardhenārdhyācca pīṭhāt tu vistīrṇaṃ pṛṣṭhadeśataḥ /
vidheyaṃ caturaśraṃ tu suvṛttaṃ vāmabhāgataḥ

bāhulyavantaṃ bāhulyāt tasmiṃ[ścaiva] śiro nyaset /
stambhaṃ suvṛttaṃ vihitaṃ ślakṣṇaṃ vā caturaśrakam

aṣṭāśram athavā ramyaracanāracitaṃ tu vā /
bāhulyāt triguṇād dīrghaṃ vihitaṃ stambhaveṣṭanam

latāvitānapatrāḍhyair vanair upavanaiḥ saha /
dhyānāsaktairmunīndraistu vedādhyayanatatparaiḥ

śaṅkhacakragadāpadmamūrtāmūrtairmahāmate /
sākṣasūtrakarairvāpi siddhestu bhagavanmayaiḥ

ityeṣāṃ racanāṃ kuryād aparāṃ vābjasaṃbhava /
praphullapadmairāpūrāt karṇikākesarānvitaiḥ

uparyupari saṃmūḍhaiḥ karmabhistvevameva vā /
sragdaṇḍavad vidheyaṃ vā nālaṃ bhadrāsanīyakam

pṛṣṭhadeśe tu yad bhaktaṃ vṛttādyaṃ parikalpitam /
cakrādhārasvabhāvena ūrdhvavaktrāmbujātmanā

nītvā tad bāhyataḥ kuryāccakraṃ sarvāṅgacihnitam /
caturbhiḥ kūrmavat kuryāt staṃmbham ādhāram uttamam

samatvenāsanīyasya vistārasya mahāmate /
vistāraṃ tasya tenaiva sārdhena vihitastu vai

māhendramaṇḍalākāraṃ vṛttaṃ vā vasudhāvane /
samaṃ vā mastakoddeśād anupātena saṃkaṭam

tribhāgaṃ samatulyaṃ vā budhnadeśācca vistṛteḥ /
samāpādyaiva saṃskṛtya prāgvad vai bhavanānvitam

saṃnidhīkṛtya mantreśaṃ mantraṃ mokṣāptaye tu vai /
yaṣṭavyaṃ parayā bhaktyā svaśaktyā vā phalāptaye

mahatā vibhavenaiva sādhakaiḥ svagṛhasthitaiḥ /
ete bhedāsya vihitā aṣṭāśrāḥ kamalodbhava

ṣaḍaśrā vartulāścāpi caturasrā athāpi vā /
svadalena samopetaṃ caturaśrasya kalpayet

tadāsya sattvasiddhyarthaṃ sarvadaivaṃ mahāmate /
vibhavānuguṇenaiva proktamānāt tu sādhitam