Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 34

34.1

bhavet tattvajayād bhinnaṃ phalaṃ tattvaṃ phalarthinām /
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi
pauṣkarasaṃhitāyāṃ tattvasamākhyānaṃ nāma
trayastriṃ'dhyāyaḥ ||
atha catustriṃśodhyāyaḥ
śrībhagavānuvāca ---
kṣetre vāyatane divye tīrthoddeśena saṃkutne /
kṣudradmāṇivimukte ca vane tūpavane śubhe

34.2

bhūgṛhe vā gireḥ śṛṅge gupte devagṛhāntare /
svāsthyaṃ matvaikadeśe vā goṣṭhe dvijaparigrahe

34.3

ardharātrād atikrānte kāle kamattrasaṃbhava /
khamantrasyāgratastveva tattvābhyāsaṃ samācaret

34.4

tatra śrramajaye ttrabdhe dattvārdhyaṃ mantramūrdhani /
ghaṇṭāśabdasamopetaṃ dhūpaṃ dattvā mahāmate

34.5

stutvā pradakṣiṇīkṛtya śucisthāne tu sāstare /
kṛṣṇājinapraticchanne kutape kambale tu vā

34.6

nidrāṃ santyajya vai brahman pāvane śayane sthitaḥ /
brāhme muhūrte cotthāya pañcāṅgaṃ snānam ācaret

34.7

plavane vāpsu madhye vā sandhyāṃ kṛtvā yathāvidhi /
tasyāgrataścopaviśya nirmalaṃ darpaṇaṃ dvija

34.8

darśayitvopasaṃhṛtya mantraṃ hṛtkamalodare /
pratiṣṭhitaṃ nitya mantraṃ vinā sthala jalātmakān

34.9

mantrān kriyāṅgasaṃruddhān saṃhṛtya tadanantaram /
śeṣamardhyādikaṃ sarvaṃ bhuktapūrveṇa vai saha

34.10

pāṇinā toyapūrṇena viṣvaksenāya cārpya ca /
prāgvad abhyasi nikṣipya samāhṛtya tadākhilam

34.11

svadehādupasaṃhāramantrāṇāmapi cācaret /
manasātmani viprendra kuryād bhogārjanaṃ tataḥ

34.12

bhagavadyāgasidhyarthaṃ śuddhena draviṇena ca /
yācayitvā ca pātrebhyo vaiṣṇavebhyo hi nānyathā

34.13

pauṣkara uvāca ---
atyarthena jagannātha bhūyobhūyaḥ praśaṃsasi /
bhogebhyo dhūpadānaṃ ca ghaṇṭādhvanisamanvitam

34.14

mahattāṃ jñātumicchāmi pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā /
yathāvad dhūpaghaṇṭābhyāṃ dhūpāgnerdhārakasya ca

34.15

svarūpaṃ dhūpadhūmasya lakṣaṇaṃ pratyudīryatām /
śrībhagavānuvāca ---
śabdabrahmaikadehāyāḥ lakṣaṇaṃ kamalodbhava /
pramāṇamatiśuddhaṃ ca saprameyaṃ nibodhatu

34.16

samamardhasamaṃ jyeṣṭham āyāma(dhama?)m atha madhyamam /
tattribhāgasamaṃ viddhi caturthāśaṃ tu kanyasam

34.17

tribhāgena taducchrāyād dvā daśāṃśānvitena tu /
pramāṇena tu vistāraṃ trividhaṃ tu vidhīyate

34.18

kṛtvā sūtraparicchinnaṃ prākpratyagdakṣiṇottaram /
caturaśrāyataṃ kṣetram evamāpādya vai purā

34.19

tiryagūrdhvagataissūtrai bhaṅktvā saṃpūryate ?tataḥ /
tatra pañcordhvasūtrāṇi dadyād ekādaśāni ca

34.20

bhujākhyāni ca vai yāni vibhāgam atha me śṛṇu /
sārdhaistu pañcabhirbhāgaiḥ śabdakṣetraṃ vidhīyate

34.21

tatra cakraṃ ca kamalaṃ sarvadaśyaṃ prakalpya ca /
śaṅkhaṃ kamalasaṃbhūtaṃ muktāhārādikaṃ kramāt

34.22

valayatritayāntasthaṃ muktāhāraṃ suvartulam /
bhāgārdhenāgrataḥ kuryāt tyaktvārdhār dhaṃ tadūrdhvataḥ

34.23

śiṣṭenāṃśena mahatā bhāgārdhena tadūrdhvataḥ /
nābhikṣetrānvitaṃ cakraṃ dvādaśāraṃ vidhīyate

34.24

kevalaṃ kartarībhirvā miśraṃ kṣmāmiśritairvaśāt /
ṣoḍaśāraṃ tu vā vipra śataśṛṅgaṃ manoharam

34.25

sāṃśenāthordhvabhāgena karṇikākesarānvitam /
caturviṃśaddalaṃ padmam āpādya kamalodbhava

34.26

cakranābherdalāgrāṇāṃ varjayitvāntaraṃ dhiyā /
yathābhimatamānaṃ ca suślakṣṇaracanojjhitam

34.27

dalamadhyaniviṣṭaṃ va kiñjalkanicayaṃ śubham /
kuryād vā karṇikālagnam ucchritaṃ ca susaṃhatam

34.28

ūrdhve mārgadvayenātha bhāgena śubhalakṣaṇam /
karṇikāvaniviśrāntam ardhadvaśyaṃ ca śaṅkharāṭ

34.29

bhuvanāvattriyogena valībhūtena bhūṣitam /
oṅkārāvartarūpeṇa kumbhaṃ tasyāṃśasaṃmitam

34.30

kumbhoparyatha cārdhena bhāgena tu śanaiḥ śanaiḥ /
kalaśaṃ ku (ku)śatāṃ ?nītvā cchidradeśāvadheḥ kramāt

34.31

śaṅkhakumbhāvadhervipra śātanīyaṃ ca digdvayāt /
matsyavallāñchanaṃ caiva ardham ardhaṃ padadvayāt

34.32

caturaṃśārdhavistīrṇā prathamā bhuvanāvalī /
dvitīyā viratā cānyā tṛtīyā bhāgasaṃmitā

34.33

ā agrāt svadhiyā tvīṣadūrdhvāntaṃ kamalodbhava /
anupātavaśānmadhyaṃ kṣāmaṃ kṣetraṃ vidhīyate

34.34

śaṅkhopari yathā kāryaṃ tathā tadavadhāraya /
sārdhabhāgacatuṣkeṇa taducchrāya mahāmate

34.35

vistāraṃ sārdhabhāgena gadāyāṃ vihitaṃ tu vai /
muṣṭisaṃjñaṃ tu yatpīṭhaṃ kuryād bhāgonnataṃ dvija

34.36

caturaśraṃ tu vā ślakṣaṇaṃ citrakarmavibhūṣitam /
vṛttāyāṃ caturaśraṃ tu turyāśraṃ vartule smṛtam

34.37

tulyarūpaṃ hi vā brahman karagrāhaṃ ca tatra yat /
tattvaṣṭāgraṃ (śraṃ)tu vā vṛttaṃ sāmānyaṃ sarvataḥ smṛtam

34.38

muṣṭerūrdhvagataṃ kuryād gadāstambhaṃ ca pūrvavat /
viddhi taṃ saptaparvaṃ tu granthikā śuktibhiryutam

34.39

muktāvaligaṇopetaṃ tīkṣṇāśraṃ(graṃ)caturaśrakam /
valayākṛtirūpeṇa yuktaṃ tārāgaṇena ca

34.40

śuktivṛndasametena vartulaṃ vā samāpya ca /
racanārahitaṃ ślakṣṇaṃ kevalaṃ caturaśrakam

34.41

aṣṭāśraṃ ca suvṛttaṃ vā svapramāṇena lakṣitam /
kuryād evaṃ gadāstambham atha tanmastakopari

34.42

bhāgadvayonnataṃ kuryād dvibhujaṃ vā caturbhujam /
prāguktaṃ pravibhaktāṅgaṃ pakṣamaṇḍalamaṇḍitam

34.43

tatpakṣavistṛtaṃ kuryāccaturbhāgasamaṃ dvija /
tribhāgavitataṃ cātha pucchapakṣadvayaṃ hi tat

34.44

tatsamaṃ vitataṃ caiva mukhyapāṇiyugaṃ tu vai /
vidheyaṃ kamattrodbhūta tasya saṃpuṭavadyathā

34.45

pakṣavatprasṛtaṃ svasthaṃ vedādhyayanacihnitam /
mantrajātarataṃ caiva vidheyaṃ vā savistaram

34.46

prastāryaṃ vidhinānena svayaṃ kṣititattre tataḥ /
śilpinaścaiva draṣṭavyaṃ pramāṇenākṛtaiḥ (?teḥ)saha

34.47

nyūnatvam atiriktaṃ vā ato hetostadagrataḥ /
pūrayedghṛdayenaiva svadhiyā karmaṇā svayam

34.48

calantaṃ garbhamānena tīkṣṇalohena nirmitam /
bhāgārdhenādhikaṃ kṣetrāt śabdavyañjakamabjaja

34.49

etāvad ādyaṃ vihitaṃ nirmāṇaṃ taijasaṃ mahat /
vyaktaṃ yatrāśritaṃ kāttraṃ nābhisthaṃ kamalodbhava

34.50

tatra cākramarāvṛndaṃ svakaṃ dvādaśakaṃ smṛtam /
tadeva ṣoḍaśāraṃ ca varṇaiḥ saha napuṃsakaiḥ

34.51

varṇānāṃ trividhaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ kamalodbhava /
saṃsthitaṃ vaikharīniṣṭhaṃ paśyantī pūrvamabjaja

34.52

arāśritadviṣaṭkāre vāksvarūpaṃ paraṃ hi yat /
tatraiva ṣoḍaśāre ca tatrevākartarīṣu ca

34.53

madhyamākhyasvarūpeṇa nityameva hi vartate /
ata ūrdhvaṃ caturviṃśatsaṃkhyaṃ varṇaguṇaṃ hi yat

34.54

dalajālaṃ hi yatpadmaṃ parijñeyaṃ mahāmate /
makārasaṃjñaṃ yadvarṇaṃ viddhi sā padmakarṇikā

34.55

śaṅkhaṃ yakāravarṇaṃ samuṣṭīke gadāgrahe /
rādayaḥsapta ye varṇā hāntāḥ parvagadātmakāḥ

34.56

kṣāntaṃ patatrirāṅviddhi evaṃ kamalasaṃbhava /
śabdabrahmasvarūpaṃ ca ghaṇṭāvigrahalakṣaṇā

34.57

vijñeyā bhagavacchaktiḥ ṣāṅguṇyāntargatā hi sā /
tejogaṇasamopetā tejastad dravyarūpadhṛk

34.58

ghaṇṭākhyameta dvai viddhi adhyakṣīyaṃ guṇadvayam /
śabdabrahmatvaheyaṃ yad hṛdayākāśamadhyagam

34.59

nityoditamanaupamyaṃ manasā (syā)dagocaram /
upadeṣṭum ato 'nyeṣām abhaktānāṃ na yujyate

34.60

parasvarūpamantrāṇām etallakṣaṇam abjaja /
daśaprakāre yacchabde visargānte ' kṣarādike

34.61

nānāmantrasvarūpe ca vartate varṇavigrahe /
bhogamokṣaprade mantre ya āptaḥ sadgurormukhāt

34.62

pañcasthānagataṃ jñeyaṃ bhaktairdivyakriyāparaiḥ /
bahisthaṃ pratimādau tu jihvāgre hṛtkuśeśaye

34.63

dhūpadhūmaśikhāyāṃ ca ghaṇṭāśabde sulakṣaṇe /
svarūpaṃ jyotireṣāṃ tat bhāsayatsaṃsthitaṃ hṛdi

34.64

madhyamena svarūpeṇa abhyucchinnaṃ mahāmate /
dhūpadhūmāśritaṃ viddhi vaikharīvigrahaṃ punaḥ

34.65

ghaṇṭāyāṃ cālyamānāyām acchinnam anubhūtaye(yate) /
asyām āśritya ye saṃsthā jñātavyāstu sadaiva hi

34.66

nityam arcanakāle tu sādhakaiḥ siddhilālasaiḥ /
kālavaikhānaropetam anantaṃ śabdacodake

34.67

muktāhārāśritaṃ śaṅkhaṃ ghaṇṭāyā vadane sthitam /
saṃsthitaṃ ca mahābuddhe tadūrdhve gaganāśritam

34.68

cakraṃ yasminnaroddeśe dvādaśātmā sthito raviḥ /
māsātmanā punaḥ saiva kartarīṣvavatiṣṭhati (?te )

34.69

ṣoḍaśātmakalātmā vai kalādehastu candramāḥ /
sarveṣu vṛttakṣetreṣu varuṇaḥ svayameva hi

34.70

tattvasaṃvalitāvyaktapadmapatrāśritastu vai /
jīvaḥ kamalakiñjalke karṇikāśrita īśvaraḥ

34.71

śaṅkhāhitaśca praṇavo vidyāṃ viddhi gadāśritam /
prāṇādhidaivaṃ garuḍam ityevaṃ devatāgaṇam

34.72

dhyātvābhyarcya purārdhyāyaiḥ dhūpayitvā yathāvidhi /
pīṭhapratiṣṭhitāṃ kṛtvā kāleṣu kamalodbhava

34.73

saṃcālanīyā vaidheṣu tāni me gadataḥ gṛṇu /
gaṇeśapīṭhamadhyasthadevānām arcane tataḥ

34.74

āhutīkālamantrāṇāṃ dhūpadāne viśeṣataḥ /
japastutyavasānābhyāṃ pravṛtte cāgnitarpaṇe

34.75

pūrṇāhutipradāne ca mantrāṇāṃ ca visarjane /
viṣvakasenārcanākāle tatpūjāpratipādane

34.76

nāto 'nyathā syāt vihitaṃ cālanaṃ siddhimicchatā /
pramāṇaṃ lakṣaṇopetaṃ saprameyaṃ sadaivatam

34.77

yathāvad aravindottha mukhyam ityudinaṃ sphuṭam /
mukhyābhāsāni cānyāni rūpāṇyasya nibodhame

34.78

yathoktaṃ trividhaṃ mānaṃ vistārāyām asaṃjñitam /
cakrādigarūḍāntena pañcasaṃkhyoditenatu

34.79

saṃcālyābhimatenaiva yogyasthānāśritena ca /
pādanīracanāṃ vipra sarvāsāṃ ca vidhīyate

34.80

padmaṃ kuryāt tadūrdhve tu praphullaṃ cordhvakarṇikam /
vitataṃ dīrghapatraṃ tu kiñjalkanicayānvitam

34.81

tatkarṇikāśritaṃ kuryāt śaṅkhādyaṃ tritayaṃ hi yat /
vaktrasūtrasamīpe tu cakraṃ vā kevalaṃ dvija

34.82

kṛtvā padmānvitaṃ paścāt śakhaṃ pūrvaṃ hi tat trayam /
yathoditaṃ ca saṃpādya sarvaṃ garuḍapaścimam

34.83

vimuktacakrapadmasya kṣetrasyopari padmaja /
śaṅkhaṃ gadāṃ khagendraṃ ca saṃpādya caturānana

34.84

kavāṭopari padmaṃ tu dīrghacchadam adhomukham /
śaṅkhacihna vinirmuktaṃ gadanālakhagānvitam

34.85

samānena sabhūmervai śaṅkhaṃ kṛtvā yathoditam /
gadā kāryā tadūrdhve tu pannāgārisamanvitā

34.86

kuryād vā garuḍoddeśe ūrdhvavaktraṃ ca hetikam /
kamalaṃ vā khavaktraṃ tu taduddeśe vidhīyate

34.87

śaṅkhaṃ ca dakṣiṇāvartaṃ valitritayabhūṣitam /
ekaikam evam āpādya śaṅkhacakrāmbujojjhite

34.88

suślakṣṇavartule kṣetre muktātāragaṇānane /
nirmuktalāñchanā ghaṇṭā vighnānām āśrayā bhavet

34.89

lāñchitenānvitā vipra vighnavidrāviṇī hi sā /
ataḥ salāñchanā kāryā nūnaṃ bhartṛphalāptaye

Original text: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc