Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 34
bhavet tattvajayād bhinnaṃ phalaṃ tattvaṃ phalarthinām /
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi
pauṣkarasaṃhitāyāṃ tattvasamākhyānaṃ nāma
trayastriṃ'dhyāyaḥ ||
atha catustriṃśodhyāyaḥ
śrībhagavānuvāca ---
kṣetre vāyatane divye tīrthoddeśena saṃkutne /
kṣudradmāṇivimukte ca vane tūpavane śubhe
bhūgṛhe vā gireḥ śṛṅge gupte devagṛhāntare /
svāsthyaṃ matvaikadeśe vā goṣṭhe dvijaparigrahe
ardharātrād atikrānte kāle kamattrasaṃbhava /
khamantrasyāgratastveva tattvābhyāsaṃ samācaret
tatra śrramajaye ttrabdhe dattvārdhyaṃ mantramūrdhani /
ghaṇṭāśabdasamopetaṃ dhūpaṃ dattvā mahāmate
stutvā pradakṣiṇīkṛtya śucisthāne tu sāstare /
kṛṣṇājinapraticchanne kutape kambale tu vā
nidrāṃ santyajya vai brahman pāvane śayane sthitaḥ /
brāhme muhūrte cotthāya pañcāṅgaṃ snānam ācaret
plavane vāpsu madhye vā sandhyāṃ kṛtvā yathāvidhi /
tasyāgrataścopaviśya nirmalaṃ darpaṇaṃ dvija
darśayitvopasaṃhṛtya mantraṃ hṛtkamalodare /
pratiṣṭhitaṃ nitya mantraṃ vinā sthala jalātmakān
mantrān kriyāṅgasaṃruddhān saṃhṛtya tadanantaram /
śeṣamardhyādikaṃ sarvaṃ bhuktapūrveṇa vai saha
pāṇinā toyapūrṇena viṣvaksenāya cārpya ca /
prāgvad abhyasi nikṣipya samāhṛtya tadākhilam
svadehādupasaṃhāramantrāṇāmapi cācaret /
manasātmani viprendra kuryād bhogārjanaṃ tataḥ
bhagavadyāgasidhyarthaṃ śuddhena draviṇena ca /
yācayitvā ca pātrebhyo vaiṣṇavebhyo hi nānyathā
pauṣkara uvāca ---
atyarthena jagannātha bhūyobhūyaḥ praśaṃsasi /
bhogebhyo dhūpadānaṃ ca ghaṇṭādhvanisamanvitam
mahattāṃ jñātumicchāmi pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā /
yathāvad dhūpaghaṇṭābhyāṃ dhūpāgnerdhārakasya ca
svarūpaṃ dhūpadhūmasya lakṣaṇaṃ pratyudīryatām /
śrībhagavānuvāca ---
śabdabrahmaikadehāyāḥ lakṣaṇaṃ kamalodbhava /
pramāṇamatiśuddhaṃ ca saprameyaṃ nibodhatu
samamardhasamaṃ jyeṣṭham āyāma(dhama?)m atha madhyamam /
tattribhāgasamaṃ viddhi caturthāśaṃ tu kanyasam
tribhāgena taducchrāyād dvā daśāṃśānvitena tu /
pramāṇena tu vistāraṃ trividhaṃ tu vidhīyate
kṛtvā sūtraparicchinnaṃ prākpratyagdakṣiṇottaram /
caturaśrāyataṃ kṣetram evamāpādya vai purā
tiryagūrdhvagataissūtrai bhaṅktvā saṃpūryate ?tataḥ /
tatra pañcordhvasūtrāṇi dadyād ekādaśāni ca
bhujākhyāni ca vai yāni vibhāgam atha me śṛṇu /
sārdhaistu pañcabhirbhāgaiḥ śabdakṣetraṃ vidhīyate
tatra cakraṃ ca kamalaṃ sarvadaśyaṃ prakalpya ca /
śaṅkhaṃ kamalasaṃbhūtaṃ muktāhārādikaṃ kramāt
valayatritayāntasthaṃ muktāhāraṃ suvartulam /
bhāgārdhenāgrataḥ kuryāt tyaktvārdhār dhaṃ tadūrdhvataḥ
śiṣṭenāṃśena mahatā bhāgārdhena tadūrdhvataḥ /
nābhikṣetrānvitaṃ cakraṃ dvādaśāraṃ vidhīyate
kevalaṃ kartarībhirvā miśraṃ kṣmāmiśritairvaśāt /
ṣoḍaśāraṃ tu vā vipra śataśṛṅgaṃ manoharam
sāṃśenāthordhvabhāgena karṇikākesarānvitam /
caturviṃśaddalaṃ padmam āpādya kamalodbhava
cakranābherdalāgrāṇāṃ varjayitvāntaraṃ dhiyā /
yathābhimatamānaṃ ca suślakṣṇaracanojjhitam
dalamadhyaniviṣṭaṃ va kiñjalkanicayaṃ śubham /
kuryād vā karṇikālagnam ucchritaṃ ca susaṃhatam
ūrdhve mārgadvayenātha bhāgena śubhalakṣaṇam /
karṇikāvaniviśrāntam ardhadvaśyaṃ ca śaṅkharāṭ
bhuvanāvattriyogena valībhūtena bhūṣitam /
oṅkārāvartarūpeṇa kumbhaṃ tasyāṃśasaṃmitam
kumbhoparyatha cārdhena bhāgena tu śanaiḥ śanaiḥ /
kalaśaṃ ku (ku)śatāṃ ?nītvā cchidradeśāvadheḥ kramāt
śaṅkhakumbhāvadhervipra śātanīyaṃ ca digdvayāt /
matsyavallāñchanaṃ caiva ardham ardhaṃ padadvayāt
caturaṃśārdhavistīrṇā prathamā bhuvanāvalī /
dvitīyā viratā cānyā tṛtīyā bhāgasaṃmitā
ā agrāt svadhiyā tvīṣadūrdhvāntaṃ kamalodbhava /
anupātavaśānmadhyaṃ kṣāmaṃ kṣetraṃ vidhīyate
śaṅkhopari yathā kāryaṃ tathā tadavadhāraya /
sārdhabhāgacatuṣkeṇa taducchrāya mahāmate
vistāraṃ sārdhabhāgena gadāyāṃ vihitaṃ tu vai /
muṣṭisaṃjñaṃ tu yatpīṭhaṃ kuryād bhāgonnataṃ dvija
caturaśraṃ tu vā ślakṣaṇaṃ citrakarmavibhūṣitam /
vṛttāyāṃ caturaśraṃ tu turyāśraṃ vartule smṛtam
tulyarūpaṃ hi vā brahman karagrāhaṃ ca tatra yat /
tattvaṣṭāgraṃ (śraṃ)tu vā vṛttaṃ sāmānyaṃ sarvataḥ smṛtam
muṣṭerūrdhvagataṃ kuryād gadāstambhaṃ ca pūrvavat /
viddhi taṃ saptaparvaṃ tu granthikā śuktibhiryutam
muktāvaligaṇopetaṃ tīkṣṇāśraṃ(graṃ)caturaśrakam /
valayākṛtirūpeṇa yuktaṃ tārāgaṇena ca
śuktivṛndasametena vartulaṃ vā samāpya ca /
racanārahitaṃ ślakṣṇaṃ kevalaṃ caturaśrakam
aṣṭāśraṃ ca suvṛttaṃ vā svapramāṇena lakṣitam /
kuryād evaṃ gadāstambham atha tanmastakopari
bhāgadvayonnataṃ kuryād dvibhujaṃ vā caturbhujam /
prāguktaṃ pravibhaktāṅgaṃ pakṣamaṇḍalamaṇḍitam
tatpakṣavistṛtaṃ kuryāccaturbhāgasamaṃ dvija /
tribhāgavitataṃ cātha pucchapakṣadvayaṃ hi tat
tatsamaṃ vitataṃ caiva mukhyapāṇiyugaṃ tu vai /
vidheyaṃ kamattrodbhūta tasya saṃpuṭavadyathā
pakṣavatprasṛtaṃ svasthaṃ vedādhyayanacihnitam /
mantrajātarataṃ caiva vidheyaṃ vā savistaram
prastāryaṃ vidhinānena svayaṃ kṣititattre tataḥ /
śilpinaścaiva draṣṭavyaṃ pramāṇenākṛtaiḥ (?teḥ)saha
nyūnatvam atiriktaṃ vā ato hetostadagrataḥ /
pūrayedghṛdayenaiva svadhiyā karmaṇā svayam
calantaṃ garbhamānena tīkṣṇalohena nirmitam /
bhāgārdhenādhikaṃ kṣetrāt śabdavyañjakamabjaja
etāvad ādyaṃ vihitaṃ nirmāṇaṃ taijasaṃ mahat /
vyaktaṃ yatrāśritaṃ kāttraṃ nābhisthaṃ kamalodbhava
tatra cākramarāvṛndaṃ svakaṃ dvādaśakaṃ smṛtam /
tadeva ṣoḍaśāraṃ ca varṇaiḥ saha napuṃsakaiḥ
varṇānāṃ trividhaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ kamalodbhava /
saṃsthitaṃ vaikharīniṣṭhaṃ paśyantī pūrvamabjaja
arāśritadviṣaṭkāre vāksvarūpaṃ paraṃ hi yat /
tatraiva ṣoḍaśāre ca tatrevākartarīṣu ca
madhyamākhyasvarūpeṇa nityameva hi vartate /
ata ūrdhvaṃ caturviṃśatsaṃkhyaṃ varṇaguṇaṃ hi yat
dalajālaṃ hi yatpadmaṃ parijñeyaṃ mahāmate /
makārasaṃjñaṃ yadvarṇaṃ viddhi sā padmakarṇikā
śaṅkhaṃ yakāravarṇaṃ samuṣṭīke gadāgrahe /
rādayaḥsapta ye varṇā hāntāḥ parvagadātmakāḥ
kṣāntaṃ patatrirāṅviddhi evaṃ kamalasaṃbhava /
śabdabrahmasvarūpaṃ ca ghaṇṭāvigrahalakṣaṇā
vijñeyā bhagavacchaktiḥ ṣāṅguṇyāntargatā hi sā /
tejogaṇasamopetā tejastad dravyarūpadhṛk
ghaṇṭākhyameta dvai viddhi adhyakṣīyaṃ guṇadvayam /
śabdabrahmatvaheyaṃ yad hṛdayākāśamadhyagam
nityoditamanaupamyaṃ manasā (syā)dagocaram /
upadeṣṭum ato 'nyeṣām abhaktānāṃ na yujyate
parasvarūpamantrāṇām etallakṣaṇam abjaja /
daśaprakāre yacchabde visargānte ' kṣarādike
nānāmantrasvarūpe ca vartate varṇavigrahe /
bhogamokṣaprade mantre ya āptaḥ sadgurormukhāt
pañcasthānagataṃ jñeyaṃ bhaktairdivyakriyāparaiḥ /
bahisthaṃ pratimādau tu jihvāgre hṛtkuśeśaye
dhūpadhūmaśikhāyāṃ ca ghaṇṭāśabde sulakṣaṇe /
svarūpaṃ jyotireṣāṃ tat bhāsayatsaṃsthitaṃ hṛdi
madhyamena svarūpeṇa abhyucchinnaṃ mahāmate /
dhūpadhūmāśritaṃ viddhi vaikharīvigrahaṃ punaḥ
ghaṇṭāyāṃ cālyamānāyām acchinnam anubhūtaye(yate) /
asyām āśritya ye saṃsthā jñātavyāstu sadaiva hi
nityam arcanakāle tu sādhakaiḥ siddhilālasaiḥ /
kālavaikhānaropetam anantaṃ śabdacodake
muktāhārāśritaṃ śaṅkhaṃ ghaṇṭāyā vadane sthitam /
saṃsthitaṃ ca mahābuddhe tadūrdhve gaganāśritam
cakraṃ yasminnaroddeśe dvādaśātmā sthito raviḥ /
māsātmanā punaḥ saiva kartarīṣvavatiṣṭhati (?te )
ṣoḍaśātmakalātmā vai kalādehastu candramāḥ /
sarveṣu vṛttakṣetreṣu varuṇaḥ svayameva hi
tattvasaṃvalitāvyaktapadmapatrāśritastu vai /
jīvaḥ kamalakiñjalke karṇikāśrita īśvaraḥ
śaṅkhāhitaśca praṇavo vidyāṃ viddhi gadāśritam /
prāṇādhidaivaṃ garuḍam ityevaṃ devatāgaṇam
dhyātvābhyarcya purārdhyāyaiḥ dhūpayitvā yathāvidhi /
pīṭhapratiṣṭhitāṃ kṛtvā kāleṣu kamalodbhava
saṃcālanīyā vaidheṣu tāni me gadataḥ gṛṇu /
gaṇeśapīṭhamadhyasthadevānām arcane tataḥ
āhutīkālamantrāṇāṃ dhūpadāne viśeṣataḥ /
japastutyavasānābhyāṃ pravṛtte cāgnitarpaṇe
pūrṇāhutipradāne ca mantrāṇāṃ ca visarjane /
viṣvakasenārcanākāle tatpūjāpratipādane
nāto 'nyathā syāt vihitaṃ cālanaṃ siddhimicchatā /
pramāṇaṃ lakṣaṇopetaṃ saprameyaṃ sadaivatam
yathāvad aravindottha mukhyam ityudinaṃ sphuṭam /
mukhyābhāsāni cānyāni rūpāṇyasya nibodhame
yathoktaṃ trividhaṃ mānaṃ vistārāyām asaṃjñitam /
cakrādigarūḍāntena pañcasaṃkhyoditenatu
saṃcālyābhimatenaiva yogyasthānāśritena ca /
pādanīracanāṃ vipra sarvāsāṃ ca vidhīyate
padmaṃ kuryāt tadūrdhve tu praphullaṃ cordhvakarṇikam /
vitataṃ dīrghapatraṃ tu kiñjalkanicayānvitam
tatkarṇikāśritaṃ kuryāt śaṅkhādyaṃ tritayaṃ hi yat /
vaktrasūtrasamīpe tu cakraṃ vā kevalaṃ dvija
kṛtvā padmānvitaṃ paścāt śakhaṃ pūrvaṃ hi tat trayam /
yathoditaṃ ca saṃpādya sarvaṃ garuḍapaścimam
vimuktacakrapadmasya kṣetrasyopari padmaja /
śaṅkhaṃ gadāṃ khagendraṃ ca saṃpādya caturānana
kavāṭopari padmaṃ tu dīrghacchadam adhomukham /
śaṅkhacihna vinirmuktaṃ gadanālakhagānvitam
samānena sabhūmervai śaṅkhaṃ kṛtvā yathoditam /
gadā kāryā tadūrdhve tu pannāgārisamanvitā
kuryād vā garuḍoddeśe ūrdhvavaktraṃ ca hetikam /
kamalaṃ vā khavaktraṃ tu taduddeśe vidhīyate
śaṅkhaṃ ca dakṣiṇāvartaṃ valitritayabhūṣitam /
ekaikam evam āpādya śaṅkhacakrāmbujojjhite
suślakṣṇavartule kṣetre muktātāragaṇānane /
nirmuktalāñchanā ghaṇṭā vighnānām āśrayā bhavet
lāñchitenānvitā vipra vighnavidrāviṇī hi sā /
ataḥ salāñchanā kāryā nūnaṃ bhartṛphalāptaye
Original text: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0