Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 33
iti śrīpāñcarātre sahopaniṣadi pauṣkara -
saṃhitāyām ārādhanalopavicāraḥ nāma
dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ||
atha trayastriṃśo 'dhyāyaḥ
pauṣkara uvāca ---
navamūrteḥ parijñātaṃ pūrvaṃm ārādhanaṃ mayā /
nānātvenāpavargārthaṃ na jñātaṃ caturātmanaḥ
śrībhagavānuvāca ---
anujjhitasvarūpasya devasya caturātmanaḥ /
kevalasyārcanāt mokṣaṃ bhavete tad dvidhārcanāt
nānāphalāptaye brahmannānārūpadharasya ca /
nānātvenārcanaṃ bhūyaḥ śṛṇu samyagyathāsthitam
vyāpakaṃ paramātmānam ādidevam adhokṣajam /
prāg arcanīyaṃ sarvatra pūjānte cāpi madhyataḥ
tataḥ prabhavayogena prākpatrādi samarcayet /
catuṣkaṃ saṃkarṣaṇādyaṃ kramānnārāyaṇāntima(ka )m
punarapyayayogena vandhyādhīrāpadāvadhi ? /
nārāyaṇādyaṃ yaṣṭavyaṃ saṃkarṣaṇāntameva hi
evam āgneyapadme tu pradyumnādyaṃ catuṣṭayam /
śabdabrahmādidevāntam arcanīyaṃ sadaiva hi
dakṣiṇe tu aniruddhādyaṃ garuḍāsanapaścimam /
vihitaṃ caiva vinyāsaṃ prabhavāpyayalakṣaṇam
nārāyaṇanṛsiṃhāntaṃ rakṣaḥpadmer'cayet tataḥ /
pratyag diksaṃsthite padme brahmādyaṃ kṣmādharāntimam
saṃkarṣaṇāvasānāntaṃ viṣṇvādyaṃ mārute 'mbuje
nṛkesariṃ varāhaṃ ca jñānādyodakṛdyudak ?
trayaṃ saṃkaṣaṇādyaṃ yat īśāne kṣmādharādikam /
prabhavenāpi ayenaiva mānanīyam ataḥ kramāt
navasaṃkhyam idaṃ vipra prathamaṃ yatprakīrtitam /
tadīyaṃ jāyate tasya prabhāvaṃ tat kamārcanāt
---------------------navamūrtimayaṃ mahat /
cāturātmyacaturvargaphaladaṃ bhāvitātmanām
nānāphalāpitara ācirāt jāyate ca phalārthinām /
svātantryeṇārcanāt nityam eteṣāṃ caturātmanām
yasya yasya caturmūrteḥ prathamaṃ yat prakīrtitam /
tadīyaṃ jāyate tasya prabhāvaṃ tatkramārcamāt
etāvad uktaṃ hi phalaṃ sanniveśavaśāt tu vai /
yataḥ pratihataṃ vīryam aiśvaryaṃ prabhavāpyaye
taṃ vipraṃ mantramūrtīnāṃ mantram apratimaprabham /
anantaṃ svaprakāśatvam anaupamyaṃ jagatprabhoḥ
parameśvaramūrtīnāṃ parijñānavaśāt sati /
anādinidhano 'nantaḥ karmiṇāṃ pratipattaye
taduttāraṇasidhyarthaṃ vyūhatām āgataḥ svayam /
prāṇecchāśabdakālakhyacaturātmatayā nava
aviśeṣasvarūpasya devasyaiva mahātmanaḥ /
nityasannihitāśeṣaśakternityoditasya ca
śabdavitsaṃbhavānandaviśeṣairgamitasya ca /
idaṃ uktaṃ mayā yogaṃ bhavināṃ bhavaśāntaye
aheyam api abhinnaṃ ca prapañcaṃ paramātmanaḥ /
satyarūpasya vai samyak kṣobhaṃ niśreyasapradam
yasya sāṃsārikī māyācakramicchāvaśāt punaḥ /
nirgatā yatra muhyanti ṛṣayaḥ sāmarā narāḥ
yāvannānugṛhītā vai deśikavyaktigena ca /
ṣāḍguṇyamūrtinānena pareṇa caturātmanā (naḥ )
asyārādhanakāle tu bahirvā hṛdayāmbare /
kadambapuṣpavad vyaktiṃ saṃsmaret ṣaḍguṇojjvalām
bahvātmanā cārcakena caturvarṇamayena ca /
svareṇa vākṣareṇaiva kevalena sabindunā
bāhyopacāranāmnā tu suprasiddhena kenacit /
mukhyenābhimatenaiva manasaḥ tuṣṭidena ca
nyasyāṅgāni svakānyasya prāk saṃpūrṇaguṇāni ca /
svamantrairarcanenaiva sthānabhedaṃ vinābjaja
tasmin kadambakusumasadṛśe mantragolake /
dvādaśākṣaramantreṇa tvabhinnena tu sāṃpratam
vyaktim āpādya vai tasyāṃ punarvarṇakrameṇa tu /
aṅgopāṅgasthitiṃ kuryāt sthāneṣu hṛdayādiṣu
hṛdi mūrdhni śikhāyāṃ ca skandhyoḥ karamadhyataḥ /
netrayoḥ udare pṛṣṭhe deśe bāhudvaye tataḥ
urubhyāṃ jānuyugme ca pādayoḥtadanantaram /
tatra praṇavapūrvaṃ tu ṣaḍvarṇāstvāḍgikā matāḥ
ṣaḍupāṅgābhidhāstvanye eteṣāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu /
yat supratiṣṭhitaṃ śuddhaṃ sāmānyaṃ yad anāvṛtam
prabuddhaṃ bhāsvaraṃ nityaṃ jñānaṃ sākṣāt tad ācyutam /
svasya śaktisamūhasya balādyasyākhilasya ca
udayasthitisaṃhārakāraṇe 'ṅgātmanā punaḥ /
viśeṣatāṃ samāyāti svarūpam api cātyajan
mantreśāmāntraśaktīnām anantānāṃ tu tadvija /
nānāsāmarthyavargānāṃ hṛdayaṃ ratnadīpavat
ātmaprakāśakaṃ caiva balādīnāṃ tathā ca tat /
sarvātiśāyi caiśvaryaṃ yadguṇaṃ pārameśvaram
tacchiraḥ sarvamantrāṇāṃ śrīmad bhogāpavargadam /
yā bhūriśaktibhiḥ pūrṇā śaktirvai pārameśvarī
ūrdhvatejovahā śuddhā viddhi māntrī śikhā tu sā /
dhairyaṃ yannāparaṃ prāṇād ācyutaṃ dhṛtilakṣaṇāt
tad eva kavacaṃ viddhi mantrāṇāṃ hi balātmakam /
yad apratihataṃ vīryam aiśvaryaṃ prabhavāpyayam
tad vipra mantramūrtīnām astram apratimaprabham /
yadanantaprakāśatvam anaupamyaṃ jagatprabhoḥ
tannetraṃ tatparijñānāt dhāma cālakṣyate param /
hṛdā saha pralīnaṃ ca tatkeṣāṃcinmahāmate
svakaṃ ujjhitya vai kṣetraṃ jñānam uddīpayed sthitam /
mantrāṇāṃ netramantraṃ tu īśvarecchāvaśād dvija
kvacid aṅgacatuṣkasya antasthā (ñja )janavatprabhā /
vartate mūrdhapūrvasya ratneṣviva upāśrayam
vācakena vinā tasmāt tadīyājñāmayaprabhā /
bhagavatkarmakuśalaiḥ parijñeyārcanā ---tāḥ
ityāṅgikī sthitistāvat sarvatra nyāsakarmaṇi /
prakāśitābjasaṃbhūta tvaupāṅgaṃ niścayaṃ śṛṇu
kroḍīkaroti vai yena jñānadharmeṇa sarvadā /
vahirvā viṣayaṃ svalpam upāṅgam udaram ca tat
saṃsiddham upacarād vai anye 'pyevaṃ mahāmate /
upāyadharmavad yastu siddhimokṣavaśāt punaḥ
pṛṣṭhataḥ sarvadāne ca aiśvaryasya phalātmanaḥ /
pṛṣṭhasaṃjñām upāṅgaṃ tad dvitīyam amalekṣaṇa
dvyātmakaṃ hi yad ullāsaṃ vibhoḥ śaktyātmano dvija /
sutīkṣṇam atisaumyaṃ ca tad upāṅgaṃ bhujābhidham
vibhūtiśaktervyaktasya nānābījasya yanmahat /
rasaṃ vīryamayaṃ kṣetram ūrusaṃjñaṃ tadātmakam
yatsarvajñasya śaktervai vidyāvidyātmakaṃ vapuḥ /
jānvākhyaṃ tad upāṅgaṃ vai pañcamaṃ parikīrtitam
ācyutasthitiśaktiryat svaguṇaṃ hi vilakṣaṇam /
saṃdhārakatvam abjākṣa tat pādāhvam udāhṛnam
sṛṣṭisaṃsthitisaṃhāranyāse svātmani vā prabhoḥ /
dvādaśākṣarapūrvāṇāṃ pūrvāṅgopāṅgakalpanā
sā punaḥ svalpavarṇānām adhikākṣaravartinām /
hīnātiriktarūpāpi tad aṅgāḥ parameśvara
evaṃ bhajanti māṃ nityaṃ prakriyārthaṃ tu vai punaḥ /
svakṣetreṣu arcayen nāmnā natinā praṇavena tu
varṇādhikānāṃ mantrāṇām upāṅgeṣvidamācaret /
saha dvādaśamānaiva varṇena samudīraṇā
sāmānyaśabdabhāvena syād eva hṛnmayī sthitā /
akārādisvareṇaiva kādinā vā sabindunā
svakhyañjanamiśreṇa piṇḍībhūtena pāṇinā /
yatra dvijendra vihitaṃ vyaktidānaṃ purāṇiṣu
aṅgopāṅgamayī vyāptiḥ smartavyā vānyalakṣaṇā /
jñānāṅgopāṅganirmuktā mantrajñānaprabhātmikā
yā parā prakṛtirvāṇī cidrūpā nirmalāṃ parā /
pūritādhyakṣabhāvena niṣkalena mahātmanā
śarīram iva jīvena sthūlasūkṣmād vilakṣaṇam /
sthūlaṃ bhūtamatha tatra sūkṣmaṃ puryaṣṭakābhidham
dehastham ātmatattvaṃ tu bhogaṃ viṣayajaṃ yathā /
bhunakti tadvad ādatte pūrṇavyaktigataḥ prabhuḥ
sarvathā tu svamantreṇa mantreśaṃ mūrtisaṃsthitam /
bhogairjapaiḥ tathā stotrairvividhairvahnitarpaṇaiḥ
dānairviśeṣayāgaistu pitṛtarpaṇapaścimaiḥ /
netavyam atulāṃ prītiṃ prayogaiḥ prativācakaiḥ
mantreśasyārcanaṃ kuryāt kramāttadanu pauṣkara /
tanmūrtivācakādīnāṃ mantreśānāṃ hi mānanām
antaraṅgāṅgayuktānāṃ lāñchanānāmapi dvija /
bhogabhūmau tu tanmūrtau kintu bhogāvanestu te
yathoktalakṣaṇāḥ sarve dhyātavyāstu yathākramam /
mantramūrtau sadehe ca prasphuratkiraṇojjvalāḥ
yā parā prakṛtirmāntrī vaiśvarūpyāttu sā punaḥ /
nānānāmākṣaratvena nānāmūrtitvam eva ca
ato na vihitaṃ vitra mūrtidānaṃ pṛthak pṛthak /
mūlamantravad anyeṣāṃ mantrāṇāṃ pṛthag akṣaraiḥ
kāraṇānirgatāḥ kecidvacaktiśaktiguṇairyutāḥ /
pṛthak vyaktimayāḥ cānye mantranāthāstadicchayā
ekaḥ sarveśvaro 'nanto jīvānām anukaṃpayā /
nānāmantrasvarūpeṇa saṃsthitiṃ svecchayā yathā
prakṛtyekā tathā bahvī hyādheyānāṃ mahātmanām /
lokanāthecchayā vipra bahudhā saṃvyavasthitā
yā parā prakṛtirmāntrī vāsudevākhyalakṣaṇā /
ṣāḍguṇyavigrahā sarvaśaktitattvaguṇānvitā
kośabhūtatvam āpannā svayam ānandalakṣaṇā /
prakāśaikasvabhāve tu sūkṣme sve mantravigrahe
japāt saṃsmaraṇād yasya svavyaktisthasya pūjanāt /
tad abhinnaṃ paraṃ śāntaṃ param āpnoti tad vratī
evam ekatvam āpannaṃ yor'cayati acyutaṃ vibhum /
nityākṛtadha(?na )rastasya bhogamokṣau karasthitau
śuddhasaṃvitsvabhāvānāṃ jñānādiguṇināṃ tu vai /
svamantraśaktivyūhānāṃ vyaktaye parameśvaraḥ
svecchayā śabdaśaktiṃ svām anabhivyaktalakṣaṇām /
prakāśya cābjasaṃbhūta yasyāṃ mantramayaṃ vapuḥ
te sarvajñaguṇaiścātha mantraiḥ saṃproktalakṣaṇāḥ /
anugrahārthaṃ bhavināṃ nibadhnanti sthitiṃ sthirām
lipivyūhe tu vividhairbīja(?jaiḥ )piṇḍavad ātmike /
kevale 'pi ca saṃmiśre bhūrisaṃkhye japātmike
jñaśuddhiḥ cid adhiṣṭhātṛvaśād amarapūjitā /
yasyopacāramantratvam āmūlād upayānti ca
śabdadehāḥ punaḥ tu ete mantrā mananadharmiṇaḥ /
aparicyutarūpāśca nānātvam upayānti ca
nānākāravaśāccaiva nānāsattvavaśād api /
śraddhābhaktivaśānnānā nānāphalavaśāt punaḥ
nānājātivaśāccāpi nānādeśavaśāt punaḥ /
nānākālavaśād brahman nānāsādhanasaṃbhramaiḥ
mokṣaikaniratānāṃ ca narāṇām ātmasiddhaye /
viṣayākṣiptacittānāṃ bhūtaye bhavinām api
pauṣkara uvāca ---
tvayoktaṃ bhagavad yāgaṃ śuddhasattvasya karmiṇaḥ /
jitondriyasya bhaktasya mantrasiddhasya cācyuta
yogaṃ tattvajayārthaṃ vai jñātum icchāmi ahaṃ punaḥ /
vidhivad yat parijñānaṃ mantrajño labhate sthitam /
nivātācaladīpābhe samādhau pārameśvare
śrībhagavān uvāca ---
pradhānayogam uktaṃ te karmayogād anantaram /
tad gārhasthasya ca munervihitaṃ nānyayājinaḥ
tathā paramahaṃsasya lokabāhyasthitasya ca /
tattvayogaṃ ato vakṣye bhūmikābhinnalakṣaṇam
śuddhaye 'khilatattvānāṃ kṛtadīkṣasya pauṣkara /
śaśvat sākṣtāt tu karaṇe nānāsiddhivyapekṣayā
apavargāptaye caiva jñānāvaraṇaśāntaye /
śuddhasaṃvit svabhāvena paramātmani tiṣṭhati
citprakāśasvarūpeṇa mantrātmani mahāmate /
vibhavavyūhayogena karmaṇācchādya saṃsthitaḥ
vyāptaḥ pareṇa vibhunā sarvaśaktyātmakena tu /
yam ācchādya sthitaḥ samyag bodhyaṃ taṃ sarvadābjaja
asaṅkīrṇam asaṃkhyaṃ ca vāsanāśatavāsitam /
guruṇā anugṛhītasya mantraikaniratasya ca
samagraṃ tattvajālaṃ tad vinivartati nānyathā /
atastu labdhalakṣeṇa karmatantraratena ca
nityaṃ tattvajayaṃ kāryaṃ svarūpaprāptaye tu vai /
vyāpakaḥ sarvaśaktyātmā samārādhya vibhāvya ca
tattvādhiṣṭhātṛbhāvena āpādān mastakāvadhi /
jñātavyaṃ sthānabhedena dīkṣāyāṃ kathitaṃ yathā
kadalīpuṭhavaccātha tato modakavad dvija /
tajjāyārtha samabhyasya yogam evam tridhā amalam
kintu cābhyā (bhyaḥ?)samānasya ?moham āyā(?ye )ti sāṃpratam /
nidrālasyaśramaśvāsaśūnyadṛṣṭitvam abjaja
ṣaṭkośalakṣaṇaṃ viddhi savighnaṃ te tadātmanā /
niścayāt tad jayed etad astradhyānād japād api
prāṇādīnāṃ tu vāyūnāṃ kṛtvā tu vijayaṃ purā /
sukhāsanopaviṣṭastu gurvaṅghriṃ vandayed dhiyā
vyāpakatvena cārādhya nyastvākāraśarīragam /
tataḥ tādātmyam ālambya cittaṃ bāhyastham ācaret
hṛtpuṇḍarīkamadhye tu tridhāma bhuvanodare /
praṇavenāparaṃ brahma sarvaśaktimayaṃ dvija
abhyasyābhyāsayogena prathamaṃ bhāvayet tataḥ /
kuryāt tattvajayābhyāsaṃ vidhinānena vai dvijaḥ
praṇavādyantaruddhena hṛdā saṃjñāpareṇa vā /
sahasraraśmiṃ dhyāyed vai tattvajālaṃ pṛthak pṛthak
japād vilayam āyāti tattvajñānaṃ śanaiḥ śanaiḥ /
ādhāraṃ praṇavaṃ śabdaṃ hṛnmantraḥ tanmaye tataḥ
tattvato bhavahṛt śabdaṃ tatsaṃjñaṃ praṇavodare /
svātmānaṃ praṇavaṃ śabdam ātmānandamaye harau
evaṃ krameṇa kṣmādīnāṃ tanmantrāṇāṃ jayaṃ dvija /
kuryāt svakaraṇānāṃ ca indriyāṇāṃ parājayam
iti tridaśakaṃ jitvā tattvānāṃ cāvyayena tu /
tato manaḥ tu ahaṃkāraṃ buddhiṃ guṇagaṇaṃ kramāt
tamo rajaḥ sattvasaṃjñaṃ dhyātvā japtvā parityajet /
sūkṣmaṃ saṃdhātasaṃjñaṃ tu svaguṇebhyo vilakṣaṇam
sākṣātkṛtvātha saṃtyajya avyaktaṃ ca jayet tataḥ /
kāraṇaṃ yat prapañcasya asyoktasyāparasya ca
nānāmatiniviṣṭasya svavikalpotthitasya ca /
kālatattvam ataḥ cintyaṃ bhūtabhavyabhavātmakam
suddhikṛd yad anantasya sadasad-lakṣaṇasya ca /
prapañcasya mahābuddhe dhyātvā evaṃ tritayaṃ tyajet
upāyalakṣaṇaṃ dharmaṃ catuḥ saṃkhyaṃ hi lakṣaṇam /
jñānakriyecchātrāṇākhyaśaktisaṃjñaṃ hi śāśvatam
sākṣāt kuryād japād dhyānād yogābhyāsād athordhvataḥ /
upādeyam ato brahman samūhaṃ vyāpakaṃ dhruvam
saptasaṃjñaṃ padaṃ divyaṃ dhyātavyaṃ karmaśāntaye /
śabdabrahmāvasānaṃ ca jñātavyaṃ ca sadoditam
śabdabrahmasvarūpasya parasya paramātmanaḥ /
amūrtasya ca tanmūrteḥ sthitiḥ sā ṣaḍguṇātmikā
śabdabrahmana samabhyasya guṇaṣaṭkād anantaram /
anuccāryaṃm avarṇaṃ taṃ nirāvaraṇam asvaram
sadbrahmavācakaṃ tad vai vāṅmayātītam acyutam /
svakhyañjanarūpāśca sarveṣāṃ mūrtivācakāḥ
svaviśeṣācca bahavo daśūlakṣaṇalakṣitāḥ /
akṣarasvaravarṇākhyaghoṣa(ṣo?)rāgasvarātmakāḥ
dhvaniḥ kūṭastathā sphoṭavisargāntā mahāmate /
ebhyaḥ saṃkīrṇarūpābhyo yatne vākyatarātmanā
āmokṣāt sarvasiddhīnāṃ pradātā siddhibhāg bhavet /
dhyātā tasmin hi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
samyagvetti tadābhyāsāt svārādhyenānurañjanāt /
vilakṣaṇaṃ ca tad dhyānaṃ dhyānādhyātmakam abjaja
prakāśānandarūpe ca nānābhūtaṃ hi yad bahiḥ /
te dve sacchabdanāthasya ūrmiḥ sūkṣmatamā amalā
yathā saha samaṃ yāti tattvajñastu avyaye pade /
ātmalābham ataḥ prāpya parasmāt parameśvarāt
jñānakarmaratānāṃ ca śraddhāsaṃyamasevinām /
āstikānāṃ jitākṣāṇāṃ sadbhaktānāṃ sadā bhavet
na etad vācyaṃ abhaktāya nāstikāya kadācana /
na kutarkaṃ atiṣṭhāya karmabrahmojjhitāya ca
ā prabhātāt niśāntaṃ ca vyāpāraṃ pārameśvaram /
lokātītāstu ye viprāḥ teṣāṃ tad hṛdayaṃgamam
laukikavyavahārasthā bahavo 'nye ca neśvarāḥ /
śūnyabrahmaikaniṣṭhāya vākprapañcadhiyānvitāḥ
pauṣkara uvāca ---
tattvagrāmasya bhedaiśca heyopādeyalakṣaṇam /
jñātum icchāmi vidhivat tan mamā cakṣva śāśvata
śrī bhagavān uvāca ---
yathā kṣīrasya vai snehaṃ bhedena na tu vartate /
evaṃ hi viddhi sarveṣāṃ tattvānāṃ parameśvaraḥ
ekatvena pṛthaktvena samādhau proktam abhyaset /
kevalaṃ hi yathāpūrvam udviṣṭaṃ ca tadāptaye
ākṣiteḥ karaṇagrāmam indriyākhyagaṇānvitam /
uttamavyaktaparyantaṃ prapañcaṃ tad anaśvaram
nānāmūrtisamākhyaṃ ca bhogakṣetraṃ hi karmiṇām /
sukhaduḥkhaguṇopetaṃ mohamāyāmayaṃ dṛḍham
ajñānaṃ tu tadāsaktervardhane tu kṣaṇāt kṣaṇam /
jñānād vilayam āyāti tasmāt nityaṃ hi tad dvija
heyabhāvanayā cintyam upāyaṃ yadyapi sphuṭam /
siddhīnām ātmalābhe tu tatrāpyasthiram eva tat
sāram ādāya vai tasmātsādhanaṃ yogasiddhaye /
manobuddhirahaṅkāraḥ sattvaṃ sattvavatāṃ vara
catuṣkam udaṃ avyaktaṃ brahmaprāptyā nivartate /
athopakaraṇaṃ divyaṃ pañcaśaktyopalakṣitam
kālajñānakriyākhyecchāprāṇasaṃjñaṃ mahāmate /
aheyam aparaṃ nityaṃ karmaṇyānāṃ ca siddhikṛt
tattvavṛndasya vijaye guṇaṣaṭkopalabdhaye /
cāturātmyaparijñāne śabdabrahmāptaye tu vai
prakāśānandalābhe tu nirvikalpapadāptaye /
navaprakāreṇānena prākprāptena gurormukhāt
prākṛtenācyutīyena sādhyasādhanavastunā /
tad nāsti yad na ca āpnoti sākṣātkārāttu sādhakaḥ
siddhadhyāna jayāt svaṃ svaṃ phalaṃ yacchati vai sadā /
etasmāt kāraṇāt sādhyaṃ sādhyasyānyasya sādhanam
tacca jñānādikaṃ ṣaṭkaṃ brahmatattvavilakṣaṇam /
aṇimādyaṣṭakaṃ caivam ato 'nyaṃ rocate hi yat
prabhavaḥ pralayaśvaiva aiśvaryaṃ sarvatomukham /
ādhyātmam ādhidaivatyam ādhibhūtātmanā dvija
tattvābhyāsasamādhau tu jñātavyaṃ tattvacintakaiḥ /
śabdabrahmapadād eva kṣityante tattvasaṃgrahe
adhyātmaṃ paramaṃ brahma sāmānyaṃ viddhi sarvadā /
jñātavyam adhidaivaṃ ca seśvaraṃ praṇavaṃ tathā
svaṃ svaṃ svabhāvaṃ sarvasya sthūlasūkṣmaparātmakam /
vijñeyam adhibhūtatvaṃ sākṣātkamalalocana
sāmānyam etat sarvatra dhyeyam adhyātmapūrvakam /
saviśeṣam ayo vakṣye śruṇuṣvaikāgramānasaḥ
nistaraṅgaṃ paraṃ brahma śabdabrahmaṇi akṛtrime /
adhyātmaṃ dvija boddhavyaṃ mantrakoṭyā hyanekaśaḥ
adhidaivatyabhāvena tasminneva sadā sthitāḥ /
adhibhūtaṃ tu boddhavyaṃ tad vāktttvacayaṃ tu yat
adhyātmaguṇaṣaṭkākhyaṃ śabdabrahma yathoditam /
cāturātmyaṃ parijñeyam adhidaivam anākṛti
śaktivyūham asaṃkhyaṃ yad guṇebhyaḥ pravadanti tu /
tadviśeṣasvarūpaṃ ca ādhibhūtaṃ tu viddhi tat
prāṇaśaktestu cādhyātmaṃ ṣāḍguṇyam akhilaṃ hi yat /
adhidaivatam abjākṣo vāsudevaḥ sanātanaḥ
adhibhūtam apānādyā vāyavo viśvadhārakāḥ /
icchāśakteḥ paratvena sthitaṃ jñānabaladvayam
jñeyaṃ tad adhidaivaṃ ca paraḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ /
sāmarthyam adhibhūtaṃ ca sarvatattvāśritaṃ hi yat
dvayam aiśvaryavīryākhyam adhyātmaṃ viddhi pauṣkara /
kriyāśaktestu daivatyaṃ pradyumnaḥ parameśvaraḥ
mahatprakāśaprasaram adhibhūtaṃ sadoditam /
tejaḥ śaktirdvijādhyātmam avyaktam amalekṣaṇa
arkenduvahnitritayaṃ daivataṃ parikīrtitam /
guṇatrayam asaṅkīrṇam adhibhūtaṃ mahāmate
guṇatrayasya cādhyātmaṃ saṅghātakaraṇaṃ svakam /
sattvasya daivataṃ vahnī rajasaḥ tvaṃ amṛtātpa(?spa)dam
tamasastapano viṣṇuḥ satva (?tve )[jñānā]dhibhūtatā /
rajasyarāgo vijñeyam adhibhūtaṃ mahāmate
mahāmohaṃ hi tamasastvadhibhūtaṃ prakīrtitam /
adhyātmaṃ cetano buddherdharmaṃ sadadhidevatā
sa vai rāgaṃ ?dvijaiśvaryam adhibhūtaṃ tadātmakam /
ahaṅkārākhyatattvasya buddhiḥ adhyātmam abjaja
adhidaivaṃ parijñeyaṃ kālavaiśvānaro mahān /
mahattvam adhibhūtaṃ ca manaso 'tha nirucyate
adhyātmaṃ tu ahaṅkāro nṛvarāhaḥ prajāpatiḥ /
vijñeyam adhidaivaṃ ca saṃkalpaṃm adhibhūtatā
pañcānām indriyāṇāṃ tu adhyātmaṃ ca manaḥ smṛtam /
kālātmadaivataṃ viddhi adhibhūtaṃ sukhādikam
vāgādīnāṃ dvijādhyātmaṃ vyūhaṃm indriyakaṃ tu yat /
adhidaivaṃ tu boddhavyaṃ viśvarūpākhyam acyutam
vyāpāram adhibhūtaṃ ca aṣṭayonyātmakaṃ hi yat /
tanmātrāṇāṃ sabhūtānāṃm adhyātmam amalekṣaṇa
sūsūkṣmaṃ karaṇavyūham adhidaivaṃ nibodhatu /
vaibhavaṃ bhagavadvyūhaṃ vicitraṃ viddhi padmaja
boddhavyaṃm adhibhūtaṃ ca tattvabhūmijayaiṣiṇām /
uktam adhyātmapūrvaṃ yat tritayaṃ yogasiddhaye
prabhāvena krameṇaiva tatpunaḥ caturānana /
āpyayena krameṇaiva abhyastaiḥ sarvayoginām
ā (kṣiteḥ?)sarvaśaktyātmā padaparyantaṃ ācyutam /
tattvabuddhanirāsārthaṃ yogābhyāsaṃm idaṃ smṛtam
Original text: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0