પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 34

ભવેત્ તત્ત્વજયાદ્ ભિન્નં ફલં તત્ત્વં ફલર્થિનામ્ ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ
પૌષ્કરસંહિતાયાં તત્ત્વસમાખ્યાનં નામ
ત્રયસ્ત્રિંઽધ્યાયઃ ॥
અથ ચતુસ્ત્રિંશોધ્યાયઃ
શ્રીભગવાનુવાચ ---
ક્ષેત્રે વાયતને દિવ્યે તીર્થોદ્દેશેન સંકુત્ને ।
ક્ષુદ્રદ્માણિવિમુક્તે ચ વને તૂપવને શુભે

ભૂગૃહે વા ગિરેઃ શૃઙ્ગે ગુપ્તે દેવગૃહાન્તરે ।
સ્વાસ્થ્યં મત્વૈકદેશે વા ગોષ્ઠે દ્વિજપરિગ્રહે

અર્ધરાત્રાદ્ અતિક્રાન્તે કાલે કમત્ત્રસંભવ ।
ખમન્ત્રસ્યાગ્રતસ્ત્વેવ તત્ત્વાભ્યાસં સમાચરેત્

તત્ર શ્ર્રમજયે ત્ત્રબ્ધે દત્ત્વાર્ધ્યં મન્ત્રમૂર્ધનિ ।
ઘણ્ટાશબ્દસમોપેતં ધૂપં દત્ત્વા મહામતે

સ્તુત્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શુચિસ્થાને તુ સાસ્તરે ।
કૃષ્ણાજિનપ્રતિચ્છન્ને કુતપે કમ્બલે તુ વા

નિદ્રાં સન્ત્યજ્ય વૈ બ્રહ્મન્ પાવને શયને સ્થિતઃ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય પઞ્ચાઙ્ગં સ્નાનમ્ આચરેત્

પ્લવને વાપ્સુ મધ્યે વા સન્ધ્યાં કૃત્વા યથાવિધિ ।
તસ્યાગ્રતશ્ચોપવિશ્ય નિર્મલં દર્પણં દ્વિજ

દર્શયિત્વોપસંહૃત્ય મન્ત્રં હૃત્કમલોદરે ।
પ્રતિષ્ઠિતં નિત્ય મન્ત્રં વિના સ્થલ જલાત્મકાન્

મન્ત્રાન્ ક્રિયાઙ્ગસંરુદ્ધાન્ સંહૃત્ય તદનન્તરમ્ ।
શેષમર્ધ્યાદિકં સર્વં ભુક્તપૂર્વેણ વૈ સહ

પાણિના તોયપૂર્ણેન વિષ્વક્સેનાય ચાર્પ્ય ચ ।
પ્રાગ્વદ્ અભ્યસિ નિક્ષિપ્ય સમાહૃત્ય તદાખિલમ્

સ્વદેહાદુપસંહારમન્ત્રાણામપિ ચાચરેત્ ।
મનસાત્મનિ વિપ્રેન્દ્ર કુર્યાદ્ ભોગાર્જનં તતઃ

ભગવદ્યાગસિધ્યર્થં શુદ્ધેન દ્રવિણેન ચ ।
યાચયિત્વા ચ પાત્રેભ્યો વૈષ્ણવેભ્યો હિ નાન્યથા

પૌષ્કર ઉવાચ ---
અત્યર્થેન જગન્નાથ ભૂયોભૂયઃ પ્રશંસસિ ।
ભોગેભ્યો ધૂપદાનં ચ ઘણ્ટાધ્વનિસમન્વિતમ્

મહત્તાં જ્ઞાતુમિચ્છામિ પ્રમાણં લક્ષણં તથા ।
યથાવદ્ ધૂપઘણ્ટાભ્યાં ધૂપાગ્નેર્ધારકસ્ય ચ

સ્વરૂપં ધૂપધૂમસ્ય લક્ષણં પ્રત્યુદીર્યતામ્ ।
શ્રીભગવાનુવાચ ---
શબ્દબ્રહ્મૈકદેહાયાઃ લક્ષણં કમલોદ્ભવ ।
પ્રમાણમતિશુદ્ધં ચ સપ્રમેયં નિબોધતુ

સમમર્ધસમં જ્યેષ્ઠમ્ આયામ(ધમ?)મ્ અથ મધ્યમમ્ ।
તત્ત્રિભાગસમં વિદ્ધિ ચતુર્થાશં તુ કન્યસમ્

ત્રિભાગેન તદુચ્છ્રાયાદ્ દ્વા દશાંશાન્વિતેન તુ ।
પ્રમાણેન તુ વિસ્તારં ત્રિવિધં તુ વિધીયતે

કૃત્વા સૂત્રપરિચ્છિન્નં પ્રાક્પ્રત્યગ્દક્ષિણોત્તરમ્ ।
ચતુરશ્રાયતં ક્ષેત્રમ્ એવમાપાદ્ય વૈ પુરા

તિર્યગૂર્ધ્વગતૈસ્સૂત્રૈ ભઙ્ક્ત્વા સંપૂર્યતે ?તતઃ ।
તત્ર પઞ્ચોર્ધ્વસૂત્રાણિ દદ્યાદ્ એકાદશાનિ ચ

ભુજાખ્યાનિ ચ વૈ યાનિ વિભાગમ્ અથ મે શૃણુ ।
સાર્ધૈસ્તુ પઞ્ચભિર્ભાગૈઃ શબ્દક્ષેત્રં વિધીયતે

તત્ર ચક્રં ચ કમલં સર્વદશ્યં પ્રકલ્પ્ય ચ ।
શઙ્ખં કમલસંભૂતં મુક્તાહારાદિકં ક્રમાત્

વલયત્રિતયાન્તસ્થં મુક્તાહારં સુવર્તુલમ્ ।
ભાગાર્ધેનાગ્રતઃ કુર્યાત્ ત્યક્ત્વાર્ધાર્ ધં તદૂર્ધ્વતઃ

શિષ્ટેનાંશેન મહતા ભાગાર્ધેન તદૂર્ધ્વતઃ ।
નાભિક્ષેત્રાન્વિતં ચક્રં દ્વાદશારં વિધીયતે

કેવલં કર્તરીભિર્વા મિશ્રં ક્ષ્મામિશ્રિતૈર્વશાત્ ।
ષોડશારં તુ વા વિપ્ર શતશૃઙ્ગં મનોહરમ્

સાંશેનાથોર્ધ્વભાગેન કર્ણિકાકેસરાન્વિતમ્ ।
ચતુર્વિંશદ્દલં પદ્મમ્ આપાદ્ય કમલોદ્ભવ

ચક્રનાભેર્દલાગ્રાણાં વર્જયિત્વાન્તરં ધિયા ।
યથાભિમતમાનં ચ સુશ્લક્ષ્ણરચનોજ્ઝિતમ્

દલમધ્યનિવિષ્ટં વ કિઞ્જલ્કનિચયં શુભમ્ ।
કુર્યાદ્ વા કર્ણિકાલગ્નમ્ ઉચ્છ્રિતં ચ સુસંહતમ્

ઊર્ધ્વે માર્ગદ્વયેનાથ ભાગેન શુભલક્ષણમ્ ।
કર્ણિકાવનિવિશ્રાન્તમ્ અર્ધદ્વશ્યં ચ શઙ્ખરાટ્

ભુવનાવત્ત્રિયોગેન વલીભૂતેન ભૂષિતમ્ ।
ઓઙ્કારાવર્તરૂપેણ કુમ્ભં તસ્યાંશસંમિતમ્

કુમ્ભોપર્યથ ચાર્ધેન ભાગેન તુ શનૈઃ શનૈઃ ।
કલશં કુ (કુ)શતાં ?નીત્વા ચ્છિદ્રદેશાવધેઃ ક્રમાત્

શઙ્ખકુમ્ભાવધેર્વિપ્ર શાતનીયં ચ દિગ્દ્વયાત્ ।
મત્સ્યવલ્લાઞ્છનં ચૈવ અર્ધમ્ અર્ધં પદદ્વયાત્

ચતુરંશાર્ધવિસ્તીર્ણા પ્રથમા ભુવનાવલી ।
દ્વિતીયા વિરતા ચાન્યા તૃતીયા ભાગસંમિતા

આ અગ્રાત્ સ્વધિયા ત્વીષદૂર્ધ્વાન્તં કમલોદ્ભવ ।
અનુપાતવશાન્મધ્યં ક્ષામં ક્ષેત્રં વિધીયતે

શઙ્ખોપરિ યથા કાર્યં તથા તદવધારય ।
સાર્ધભાગચતુષ્કેણ તદુચ્છ્રાય મહામતે

વિસ્તારં સાર્ધભાગેન ગદાયાં વિહિતં તુ વૈ ।
મુષ્ટિસંજ્ઞં તુ યત્પીઠં કુર્યાદ્ ભાગોન્નતં દ્વિજ

ચતુરશ્રં તુ વા શ્લક્ષણં ચિત્રકર્મવિભૂષિતમ્ ।
વૃત્તાયાં ચતુરશ્રં તુ તુર્યાશ્રં વર્તુલે સ્મૃતમ્

તુલ્યરૂપં હિ વા બ્રહ્મન્ કરગ્રાહં ચ તત્ર યત્ ।
તત્ત્વષ્ટાગ્રં (શ્રં)તુ વા વૃત્તં સામાન્યં સર્વતઃ સ્મૃતમ્

મુષ્ટેરૂર્ધ્વગતં કુર્યાદ્ ગદાસ્તમ્ભં ચ પૂર્વવત્ ।
વિદ્ધિ તં સપ્તપર્વં તુ ગ્રન્થિકા શુક્તિભિર્યુતમ્

મુક્તાવલિગણોપેતં તીક્ષ્ણાશ્રં(ગ્રં)ચતુરશ્રકમ્ ।
વલયાકૃતિરૂપેણ યુક્તં તારાગણેન ચ

શુક્તિવૃન્દસમેતેન વર્તુલં વા સમાપ્ય ચ ।
રચનારહિતં શ્લક્ષ્ણં કેવલં ચતુરશ્રકમ્

અષ્ટાશ્રં ચ સુવૃત્તં વા સ્વપ્રમાણેન લક્ષિતમ્ ।
કુર્યાદ્ એવં ગદાસ્તમ્ભમ્ અથ તન્મસ્તકોપરિ

ભાગદ્વયોન્નતં કુર્યાદ્ દ્વિભુજં વા ચતુર્ભુજમ્ ।
પ્રાગુક્તં પ્રવિભક્તાઙ્ગં પક્ષમણ્ડલમણ્ડિતમ્

તત્પક્ષવિસ્તૃતં કુર્યાચ્ચતુર્ભાગસમં દ્વિજ ।
ત્રિભાગવિતતં ચાથ પુચ્છપક્ષદ્વયં હિ તત્

તત્સમં વિતતં ચૈવ મુખ્યપાણિયુગં તુ વૈ ।
વિધેયં કમત્ત્રોદ્ભૂત તસ્ય સંપુટવદ્યથા

પક્ષવત્પ્રસૃતં સ્વસ્થં વેદાધ્યયનચિહ્નિતમ્ ।
મન્ત્રજાતરતં ચૈવ વિધેયં વા સવિસ્તરમ્

પ્રસ્તાર્યં વિધિનાનેન સ્વયં ક્ષિતિતત્ત્રે તતઃ ।
શિલ્પિનશ્ચૈવ દ્રષ્ટવ્યં પ્રમાણેનાકૃતૈઃ (?તેઃ)સહ

ન્યૂનત્વમ્ અતિરિક્તં વા અતો હેતોસ્તદગ્રતઃ ।
પૂરયેદ્ઘૃદયેનૈવ સ્વધિયા કર્મણા સ્વયમ્

ચલન્તં ગર્ભમાનેન તીક્ષ્ણલોહેન નિર્મિતમ્ ।
ભાગાર્ધેનાધિકં ક્ષેત્રાત્ શબ્દવ્યઞ્જકમબ્જજ

એતાવદ્ આદ્યં વિહિતં નિર્માણં તૈજસં મહત્ ।
વ્યક્તં યત્રાશ્રિતં કાત્ત્રં નાભિસ્થં કમલોદ્ભવ

તત્ર ચાક્રમરાવૃન્દં સ્વકં દ્વાદશકં સ્મૃતમ્ ।
તદેવ ષોડશારં ચ વર્ણૈઃ સહ નપુંસકૈઃ

વર્ણાનાં ત્રિવિધં રૂપં સર્વેષાં કમલોદ્ભવ ।
સંસ્થિતં વૈખરીનિષ્ઠં પશ્યન્તી પૂર્વમબ્જજ

અરાશ્રિતદ્વિષટ્કારે વાક્સ્વરૂપં પરં હિ યત્ ।
તત્રૈવ ષોડશારે ચ તત્રેવાકર્તરીષુ ચ

મધ્યમાખ્યસ્વરૂપેણ નિત્યમેવ હિ વર્તતે ।
અત ઊર્ધ્વં ચતુર્વિંશત્સંખ્યં વર્ણગુણં હિ યત્

દલજાલં હિ યત્પદ્મં પરિજ્ઞેયં મહામતે ।
મકારસંજ્ઞં યદ્વર્ણં વિદ્ધિ સા પદ્મકર્ણિકા

શઙ્ખં યકારવર્ણં સમુષ્ટીકે ગદાગ્રહે ।
રાદયઃસપ્ત યે વર્ણા હાન્તાઃ પર્વગદાત્મકાઃ

ક્ષાન્તં પતત્રિરાઙ્વિદ્ધિ એવં કમલસંભવ ।
શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપં ચ ઘણ્ટાવિગ્રહલક્ષણા

વિજ્ઞેયા ભગવચ્છક્તિઃ ષાઙ્ગુણ્યાન્તર્ગતા હિ સા ।
તેજોગણસમોપેતા તેજસ્તદ્ દ્રવ્યરૂપધૃક્

ઘણ્ટાખ્યમેત દ્વૈ વિદ્ધિ અધ્યક્ષીયં ગુણદ્વયમ્ ।
શબ્દબ્રહ્મત્વહેયં યદ્ હૃદયાકાશમધ્યગમ્

નિત્યોદિતમનૌપમ્યં મનસા (સ્યા)દગોચરમ્ ।
ઉપદેષ્ટુમ્ અતો ઽન્યેષામ્ અભક્તાનાં ન યુજ્યતે

પરસ્વરૂપમન્ત્રાણામ્ એતલ્લક્ષણમ્ અબ્જજ ।
દશપ્રકારે યચ્છબ્દે વિસર્ગાન્તે ઽ ક્ષરાદિકે

નાનામન્ત્રસ્વરૂપે ચ વર્તતે વર્ણવિગ્રહે ।
ભોગમોક્ષપ્રદે મન્ત્રે ય આપ્તઃ સદ્ગુરોર્મુખાત્

પઞ્ચસ્થાનગતં જ્ઞેયં ભક્તૈર્દિવ્યક્રિયાપરૈઃ ।
બહિસ્થં પ્રતિમાદૌ તુ જિહ્વાગ્રે હૃત્કુશેશયે

ધૂપધૂમશિખાયાં ચ ઘણ્ટાશબ્દે સુલક્ષણે ।
સ્વરૂપં જ્યોતિરેષાં તત્ ભાસયત્સંસ્થિતં હૃદિ

મધ્યમેન સ્વરૂપેણ અભ્યુચ્છિન્નં મહામતે ।
ધૂપધૂમાશ્રિતં વિદ્ધિ વૈખરીવિગ્રહં પુનઃ

ઘણ્ટાયાં ચાલ્યમાનાયામ્ અચ્છિન્નમ્ અનુભૂતયે(યતે) ।
અસ્યામ્ આશ્રિત્ય યે સંસ્થા જ્ઞાતવ્યાસ્તુ સદૈવ હિ

નિત્યમ્ અર્ચનકાલે તુ સાધકૈઃ સિદ્ધિલાલસૈઃ ।
કાલવૈખાનરોપેતમ્ અનન્તં શબ્દચોદકે

મુક્તાહારાશ્રિતં શઙ્ખં ઘણ્ટાયા વદને સ્થિતમ્ ।
સંસ્થિતં ચ મહાબુદ્ધે તદૂર્ધ્વે ગગનાશ્રિતમ્

ચક્રં યસ્મિન્નરોદ્દેશે દ્વાદશાત્મા સ્થિતો રવિઃ ।
માસાત્મના પુનઃ સૈવ કર્તરીષ્વવતિષ્ઠતિ (?તે )

ષોડશાત્મકલાત્મા વૈ કલાદેહસ્તુ ચન્દ્રમાઃ ।
સર્વેષુ વૃત્તક્ષેત્રેષુ વરુણઃ સ્વયમેવ હિ

તત્ત્વસંવલિતાવ્યક્તપદ્મપત્રાશ્રિતસ્તુ વૈ ।
જીવઃ કમલકિઞ્જલ્કે કર્ણિકાશ્રિત ઈશ્વરઃ

શઙ્ખાહિતશ્ચ પ્રણવો વિદ્યાં વિદ્ધિ ગદાશ્રિતમ્ ।
પ્રાણાધિદૈવં ગરુડમ્ ઇત્યેવં દેવતાગણમ્

ધ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય પુરાર્ધ્યાયૈઃ ધૂપયિત્વા યથાવિધિ ।
પીઠપ્રતિષ્ઠિતાં કૃત્વા કાલેષુ કમલોદ્ભવ

સંચાલનીયા વૈધેષુ તાનિ મે ગદતઃ ગૃણુ ।
ગણેશપીઠમધ્યસ્થદેવાનામ્ અર્ચને તતઃ

આહુતીકાલમન્ત્રાણાં ધૂપદાને વિશેષતઃ ।
જપસ્તુત્યવસાનાભ્યાં પ્રવૃત્તે ચાગ્નિતર્પણે

પૂર્ણાહુતિપ્રદાને ચ મન્ત્રાણાં ચ વિસર્જને ।
વિષ્વકસેનાર્ચનાકાલે તત્પૂજાપ્રતિપાદને

નાતો ઽન્યથા સ્યાત્ વિહિતં ચાલનં સિદ્ધિમિચ્છતા ।
પ્રમાણં લક્ષણોપેતં સપ્રમેયં સદૈવતમ્

યથાવદ્ અરવિન્દોત્થ મુખ્યમ્ ઇત્યુદિનં સ્ફુટમ્ ।
મુખ્યાભાસાનિ ચાન્યાનિ રૂપાણ્યસ્ય નિબોધમે

યથોક્તં ત્રિવિધં માનં વિસ્તારાયામ્ અસંજ્ઞિતમ્ ।
ચક્રાદિગરૂડાન્તેન પઞ્ચસંખ્યોદિતેનતુ

સંચાલ્યાભિમતેનૈવ યોગ્યસ્થાનાશ્રિતેન ચ ।
પાદનીરચનાં વિપ્ર સર્વાસાં ચ વિધીયતે

પદ્મં કુર્યાત્ તદૂર્ધ્વે તુ પ્રફુલ્લં ચોર્ધ્વકર્ણિકમ્ ।
વિતતં દીર્ઘપત્રં તુ કિઞ્જલ્કનિચયાન્વિતમ્

તત્કર્ણિકાશ્રિતં કુર્યાત્ શઙ્ખાદ્યં ત્રિતયં હિ યત્ ।
વક્ત્રસૂત્રસમીપે તુ ચક્રં વા કેવલં દ્વિજ

કૃત્વા પદ્માન્વિતં પશ્ચાત્ શખં પૂર્વં હિ તત્ ત્રયમ્ ।
યથોદિતં ચ સંપાદ્ય સર્વં ગરુડપશ્ચિમમ્

વિમુક્તચક્રપદ્મસ્ય ક્ષેત્રસ્યોપરિ પદ્મજ ।
શઙ્ખં ગદાં ખગેન્દ્રં ચ સંપાદ્ય ચતુરાનન

કવાટોપરિ પદ્મં તુ દીર્ઘચ્છદમ્ અધોમુખમ્ ।
શઙ્ખચિહ્ન વિનિર્મુક્તં ગદનાલખગાન્વિતમ્

સમાનેન સભૂમેર્વૈ શઙ્ખં કૃત્વા યથોદિતમ્ ।
ગદા કાર્યા તદૂર્ધ્વે તુ પન્નાગારિસમન્વિતા

કુર્યાદ્ વા ગરુડોદ્દેશે ઊર્ધ્વવક્ત્રં ચ હેતિકમ્ ।
કમલં વા ખવક્ત્રં તુ તદુદ્દેશે વિધીયતે

શઙ્ખં ચ દક્ષિણાવર્તં વલિત્રિતયભૂષિતમ્ ।
એકૈકમ્ એવમ્ આપાદ્ય શઙ્ખચક્રામ્બુજોજ્ઝિતે

સુશ્લક્ષ્ણવર્તુલે ક્ષેત્રે મુક્તાતારગણાનને ।
નિર્મુક્તલાઞ્છના ઘણ્ટા વિઘ્નાનામ્ આશ્રયા ભવેત્

લાઞ્છિતેનાન્વિતા વિપ્ર વિઘ્નવિદ્રાવિણી હિ સા ।
અતઃ સલાઞ્છના કાર્યા નૂનં ભર્તૃફલાપ્તયે