પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 33

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે સહોપનિષદિ પૌષ્કર -
સંહિતાયામ્ આરાધનલોપવિચારઃ નામ
દ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
પૌષ્કર ઉવાચ ---
નવમૂર્તેઃ પરિજ્ઞાતં પૂર્વંમ્ આરાધનં મયા ।
નાનાત્વેનાપવર્ગાર્થં ન જ્ઞાતં ચતુરાત્મનઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ---
અનુજ્ઝિતસ્વરૂપસ્ય દેવસ્ય ચતુરાત્મનઃ ।
કેવલસ્યાર્ચનાત્ મોક્ષં ભવેતે તદ્ દ્વિધાર્ચનાત્

નાનાફલાપ્તયે બ્રહ્મન્નાનારૂપધરસ્ય ચ ।
નાનાત્વેનાર્ચનં ભૂયઃ શૃણુ સમ્યગ્યથાસ્થિતમ્

વ્યાપકં પરમાત્માનમ્ આદિદેવમ્ અધોક્ષજમ્ ।
પ્રાગ્ અર્ચનીયં સર્વત્ર પૂજાન્તે ચાપિ મધ્યતઃ

તતઃ પ્રભવયોગેન પ્રાક્પત્રાદિ સમર્ચયેત્ ।
ચતુષ્કં સંકર્ષણાદ્યં ક્રમાન્નારાયણાન્તિમ(ક )મ્

પુનરપ્યયયોગેન વન્ધ્યાધીરાપદાવધિ ? ।
નારાયણાદ્યં યષ્ટવ્યં સંકર્ષણાન્તમેવ હિ

એવમ્ આગ્નેયપદ્મે તુ પ્રદ્યુમ્નાદ્યં ચતુષ્ટયમ્ ।
શબ્દબ્રહ્માદિદેવાન્તમ્ અર્ચનીયં સદૈવ હિ

દક્ષિણે તુ અનિરુદ્ધાદ્યં ગરુડાસનપશ્ચિમમ્ ।
વિહિતં ચૈવ વિન્યાસં પ્રભવાપ્યયલક્ષણમ્

નારાયણનૃસિંહાન્તં રક્ષઃપદ્મેર્ઽચયેત્ તતઃ ।
પ્રત્યગ્ દિક્સંસ્થિતે પદ્મે બ્રહ્માદ્યં ક્ષ્માધરાન્તિમમ્

સંકર્ષણાવસાનાન્તં વિષ્ણ્વાદ્યં મારુતે ઽમ્બુજે
નૃકેસરિં વરાહં ચ જ્ઞાનાદ્યોદકૃદ્યુદક્ ?

ત્રયં સંકષણાદ્યં યત્ ઈશાને ક્ષ્માધરાદિકમ્ ।
પ્રભવેનાપિ અયેનૈવ માનનીયમ્ અતઃ ક્રમાત્

નવસંખ્યમ્ ઇદં વિપ્ર પ્રથમં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદીયં જાયતે તસ્ય પ્રભાવં તત્ કમાર્ચનાત્

---------------------નવમૂર્તિમયં મહત્ ।
ચાતુરાત્મ્યચતુર્વર્ગફલદં ભાવિતાત્મનામ્

નાનાફલાપિતર આચિરાત્ જાયતે ચ ફલાર્થિનામ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્ચનાત્ નિત્યમ્ એતેષાં ચતુરાત્મનામ્

યસ્ય યસ્ય ચતુર્મૂર્તેઃ પ્રથમં યત્ પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદીયં જાયતે તસ્ય પ્રભાવં તત્ક્રમાર્ચમાત્

એતાવદ્ ઉક્તં હિ ફલં સન્નિવેશવશાત્ તુ વૈ ।
યતઃ પ્રતિહતં વીર્યમ્ ઐશ્વર્યં પ્રભવાપ્યયે

તં વિપ્રં મન્ત્રમૂર્તીનાં મન્ત્રમ્ અપ્રતિમપ્રભમ્ ।
અનન્તં સ્વપ્રકાશત્વમ્ અનૌપમ્યં જગત્પ્રભોઃ

પરમેશ્વરમૂર્તીનાં પરિજ્ઞાનવશાત્ સતિ ।
અનાદિનિધનો ઽનન્તઃ કર્મિણાં પ્રતિપત્તયે

તદુત્તારણસિધ્યર્થં વ્યૂહતામ્ આગતઃ સ્વયમ્ ।
પ્રાણેચ્છાશબ્દકાલખ્યચતુરાત્મતયા નવ

અવિશેષસ્વરૂપસ્ય દેવસ્યૈવ મહાત્મનઃ ।
નિત્યસન્નિહિતાશેષશક્તેર્નિત્યોદિતસ્ય ચ

શબ્દવિત્સંભવાનન્દવિશેષૈર્ગમિતસ્ય ચ ।
ઇદં ઉક્તં મયા યોગં ભવિનાં ભવશાન્તયે

અહેયમ્ અપિ અભિન્નં ચ પ્રપઞ્ચં પરમાત્મનઃ ।
સત્યરૂપસ્ય વૈ સમ્યક્ ક્ષોભં નિશ્રેયસપ્રદમ્

યસ્ય સાંસારિકી માયાચક્રમિચ્છાવશાત્ પુનઃ ।
નિર્ગતા યત્ર મુહ્યન્તિ ઋષયઃ સામરા નરાઃ

યાવન્નાનુગૃહીતા વૈ દેશિકવ્યક્તિગેન ચ ।
ષાડ્ગુણ્યમૂર્તિનાનેન પરેણ ચતુરાત્મના (નઃ )

અસ્યારાધનકાલે તુ બહિર્વા હૃદયામ્બરે ।
કદમ્બપુષ્પવદ્ વ્યક્તિં સંસ્મરેત્ ષડ્ગુણોજ્જ્વલામ્

બહ્વાત્મના ચાર્ચકેન ચતુર્વર્ણમયેન ચ ।
સ્વરેણ વાક્ષરેણૈવ કેવલેન સબિન્દુના

બાહ્યોપચારનામ્ના તુ સુપ્રસિદ્ધેન કેનચિત્ ।
મુખ્યેનાભિમતેનૈવ મનસઃ તુષ્ટિદેન ચ

ન્યસ્યાઙ્ગાનિ સ્વકાન્યસ્ય પ્રાક્ સંપૂર્ણગુણાનિ ચ ।
સ્વમન્ત્રૈરર્ચનેનૈવ સ્થાનભેદં વિનાબ્જજ

તસ્મિન્ કદમ્બકુસુમસદૃશે મન્ત્રગોલકે ।
દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ ત્વભિન્નેન તુ સાંપ્રતમ્

વ્યક્તિમ્ આપાદ્ય વૈ તસ્યાં પુનર્વર્ણક્રમેણ તુ ।
અઙ્ગોપાઙ્ગસ્થિતિં કુર્યાત્ સ્થાનેષુ હૃદયાદિષુ

હૃદિ મૂર્ધ્નિ શિખાયાં ચ સ્કન્ધ્યોઃ કરમધ્યતઃ ।
નેત્રયોઃ ઉદરે પૃષ્ઠે દેશે બાહુદ્વયે તતઃ

ઉરુભ્યાં જાનુયુગ્મે ચ પાદયોઃતદનન્તરમ્ ।
તત્ર પ્રણવપૂર્વં તુ ષડ્વર્ણાસ્ત્વાડ્ગિકા મતાઃ

ષડુપાઙ્ગાભિધાસ્ત્વન્યે એતેષાં લક્ષણં શૃણુ ।
યત્ સુપ્રતિષ્ઠિતં શુદ્ધં સામાન્યં યદ્ અનાવૃતમ્

પ્રબુદ્ધં ભાસ્વરં નિત્યં જ્ઞાનં સાક્ષાત્ તદ્ આચ્યુતમ્ ।
સ્વસ્ય શક્તિસમૂહસ્ય બલાદ્યસ્યાખિલસ્ય ચ

ઉદયસ્થિતિસંહારકારણે ઽઙ્ગાત્મના પુનઃ ।
વિશેષતાં સમાયાતિ સ્વરૂપમ્ અપિ ચાત્યજન્

મન્ત્રેશામાન્ત્રશક્તીનામ્ અનન્તાનાં તુ તદ્વિજ ।
નાનાસામર્થ્યવર્ગાનાં હૃદયં રત્નદીપવત્

આત્મપ્રકાશકં ચૈવ બલાદીનાં તથા ચ તત્ ।
સર્વાતિશાયિ ચૈશ્વર્યં યદ્ગુણં પારમેશ્વરમ્

તચ્છિરઃ સર્વમન્ત્રાણાં શ્રીમદ્ ભોગાપવર્ગદમ્ ।
યા ભૂરિશક્તિભિઃ પૂર્ણા શક્તિર્વૈ પારમેશ્વરી

ઊર્ધ્વતેજોવહા શુદ્ધા વિદ્ધિ માન્ત્રી શિખા તુ સા ।
ધૈર્યં યન્નાપરં પ્રાણાદ્ આચ્યુતં ધૃતિલક્ષણાત્

તદ્ એવ કવચં વિદ્ધિ મન્ત્રાણાં હિ બલાત્મકમ્ ।
યદ્ અપ્રતિહતં વીર્યમ્ ઐશ્વર્યં પ્રભવાપ્યયમ્

તદ્ વિપ્ર મન્ત્રમૂર્તીનામ્ અસ્ત્રમ્ અપ્રતિમપ્રભમ્ ।
યદનન્તપ્રકાશત્વમ્ અનૌપમ્યં જગત્પ્રભોઃ

તન્નેત્રં તત્પરિજ્ઞાનાત્ ધામ ચાલક્ષ્યતે પરમ્ ।
હૃદા સહ પ્રલીનં ચ તત્કેષાંચિન્મહામતે

સ્વકં ઉજ્ઝિત્ય વૈ ક્ષેત્રં જ્ઞાનમ્ ઉદ્દીપયેદ્ સ્થિતમ્ ।
મન્ત્રાણાં નેત્રમન્ત્રં તુ ઈશ્વરેચ્છાવશાદ્ દ્વિજ

ક્વચિદ્ અઙ્ગચતુષ્કસ્ય અન્તસ્થા (ઞ્જ )જનવત્પ્રભા ।
વર્તતે મૂર્ધપૂર્વસ્ય રત્નેષ્વિવ ઉપાશ્રયમ્

વાચકેન વિના તસ્માત્ તદીયાજ્ઞામયપ્રભા ।
ભગવત્કર્મકુશલૈઃ પરિજ્ઞેયાર્ચના ---તાઃ

ઇત્યાઙ્ગિકી સ્થિતિસ્તાવત્ સર્વત્ર ન્યાસકર્મણિ ।
પ્રકાશિતાબ્જસંભૂત ત્વૌપાઙ્ગં નિશ્ચયં શૃણુ

ક્રોડીકરોતિ વૈ યેન જ્ઞાનધર્મેણ સર્વદા ।
વહિર્વા વિષયં સ્વલ્પમ્ ઉપાઙ્ગમ્ ઉદરમ્ ચ તત્

સંસિદ્ધમ્ ઉપચરાદ્ વૈ અન્યે ઽપ્યેવં મહામતે ।
ઉપાયધર્મવદ્ યસ્તુ સિદ્ધિમોક્ષવશાત્ પુનઃ

પૃષ્ઠતઃ સર્વદાને ચ ઐશ્વર્યસ્ય ફલાત્મનઃ ।
પૃષ્ઠસંજ્ઞામ્ ઉપાઙ્ગં તદ્ દ્વિતીયમ્ અમલેક્ષણ

દ્વ્યાત્મકં હિ યદ્ ઉલ્લાસં વિભોઃ શક્ત્યાત્મનો દ્વિજ ।
સુતીક્ષ્ણમ્ અતિસૌમ્યં ચ તદ્ ઉપાઙ્ગં ભુજાભિધમ્

વિભૂતિશક્તેર્વ્યક્તસ્ય નાનાબીજસ્ય યન્મહત્ ।
રસં વીર્યમયં ક્ષેત્રમ્ ઊરુસંજ્ઞં તદાત્મકમ્

યત્સર્વજ્ઞસ્ય શક્તેર્વૈ વિદ્યાવિદ્યાત્મકં વપુઃ ।
જાન્વાખ્યં તદ્ ઉપાઙ્ગં વૈ પઞ્ચમં પરિકીર્તિતમ્

આચ્યુતસ્થિતિશક્તિર્યત્ સ્વગુણં હિ વિલક્ષણમ્ ।
સંધારકત્વમ્ અબ્જાક્ષ તત્ પાદાહ્વમ્ ઉદાહૃનમ્

સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારન્યાસે સ્વાત્મનિ વા પ્રભોઃ ।
દ્વાદશાક્ષરપૂર્વાણાં પૂર્વાઙ્ગોપાઙ્ગકલ્પના

સા પુનઃ સ્વલ્પવર્ણાનામ્ અધિકાક્ષરવર્તિનામ્ ।
હીનાતિરિક્તરૂપાપિ તદ્ અઙ્ગાઃ પરમેશ્વર

એવં ભજન્તિ માં નિત્યં પ્રક્રિયાર્થં તુ વૈ પુનઃ ।
સ્વક્ષેત્રેષુ અર્ચયેન્ નામ્ના નતિના પ્રણવેન તુ

વર્ણાધિકાનાં મન્ત્રાણામ્ ઉપાઙ્ગેષ્વિદમાચરેત્ ।
સહ દ્વાદશમાનૈવ વર્ણેન સમુદીરણા

સામાન્યશબ્દભાવેન સ્યાદ્ એવ હૃન્મયી સ્થિતા ।
અકારાદિસ્વરેણૈવ કાદિના વા સબિન્દુના

સ્વખ્યઞ્જનમિશ્રેણ પિણ્ડીભૂતેન પાણિના ।
યત્ર દ્વિજેન્દ્ર વિહિતં વ્યક્તિદાનં પુરાણિષુ

અઙ્ગોપાઙ્ગમયી વ્યાપ્તિઃ સ્મર્તવ્યા વાન્યલક્ષણા ।
જ્ઞાનાઙ્ગોપાઙ્ગનિર્મુક્તા મન્ત્રજ્ઞાનપ્રભાત્મિકા

યા પરા પ્રકૃતિર્વાણી ચિદ્રૂપા નિર્મલાં પરા ।
પૂરિતાધ્યક્ષભાવેન નિષ્કલેન મહાત્મના

શરીરમ્ ઇવ જીવેન સ્થૂલસૂક્ષ્માદ્ વિલક્ષણમ્ ।
સ્થૂલં ભૂતમથ તત્ર સૂક્ષ્મં પુર્યષ્ટકાભિધમ્

દેહસ્થમ્ આત્મતત્ત્વં તુ ભોગં વિષયજં યથા ।
ભુનક્તિ તદ્વદ્ આદત્તે પૂર્ણવ્યક્તિગતઃ પ્રભુઃ

સર્વથા તુ સ્વમન્ત્રેણ મન્ત્રેશં મૂર્તિસંસ્થિતમ્ ।
ભોગૈર્જપૈઃ તથા સ્તોત્રૈર્વિવિધૈર્વહ્નિતર્પણૈઃ

દાનૈર્વિશેષયાગૈસ્તુ પિતૃતર્પણપશ્ચિમૈઃ ।
નેતવ્યમ્ અતુલાં પ્રીતિં પ્રયોગૈઃ પ્રતિવાચકૈઃ

મન્ત્રેશસ્યાર્ચનં કુર્યાત્ ક્રમાત્તદનુ પૌષ્કર ।
તન્મૂર્તિવાચકાદીનાં મન્ત્રેશાનાં હિ માનનામ્

અન્તરઙ્ગાઙ્ગયુક્તાનાં લાઞ્છનાનામપિ દ્વિજ ।
ભોગભૂમૌ તુ તન્મૂર્તૌ કિન્તુ ભોગાવનેસ્તુ તે

યથોક્તલક્ષણાઃ સર્વે ધ્યાતવ્યાસ્તુ યથાક્રમમ્ ।
મન્ત્રમૂર્તૌ સદેહે ચ પ્રસ્ફુરત્કિરણોજ્જ્વલાઃ

યા પરા પ્રકૃતિર્માન્ત્રી વૈશ્વરૂપ્યાત્તુ સા પુનઃ ।
નાનાનામાક્ષરત્વેન નાનામૂર્તિત્વમ્ એવ ચ

અતો ન વિહિતં વિત્ર મૂર્તિદાનં પૃથક્ પૃથક્ ।
મૂલમન્ત્રવદ્ અન્યેષાં મન્ત્રાણાં પૃથગ્ અક્ષરૈઃ

કારણાનિર્ગતાઃ કેચિદ્વચક્તિશક્તિગુણૈર્યુતાઃ ।
પૃથક્ વ્યક્તિમયાઃ ચાન્યે મન્ત્રનાથાસ્તદિચ્છયા

એકઃ સર્વેશ્વરો ઽનન્તો જીવાનામ્ અનુકંપયા ।
નાનામન્ત્રસ્વરૂપેણ સંસ્થિતિં સ્વેચ્છયા યથા

પ્રકૃત્યેકા તથા બહ્વી હ્યાધેયાનાં મહાત્મનામ્ ।
લોકનાથેચ્છયા વિપ્ર બહુધા સંવ્યવસ્થિતા

યા પરા પ્રકૃતિર્માન્ત્રી વાસુદેવાખ્યલક્ષણા ।
ષાડ્ગુણ્યવિગ્રહા સર્વશક્તિતત્ત્વગુણાન્વિતા

કોશભૂતત્વમ્ આપન્ના સ્વયમ્ આનન્દલક્ષણા ।
પ્રકાશૈકસ્વભાવે તુ સૂક્ષ્મે સ્વે મન્ત્રવિગ્રહે

જપાત્ સંસ્મરણાદ્ યસ્ય સ્વવ્યક્તિસ્થસ્ય પૂજનાત્ ।
તદ્ અભિન્નં પરં શાન્તં પરમ્ આપ્નોતિ તદ્ વ્રતી

એવમ્ એકત્વમ્ આપન્નં યોર્ઽચયતિ અચ્યુતં વિભુમ્ ।
નિત્યાકૃતધ(?ન )રસ્તસ્ય ભોગમોક્ષૌ કરસ્થિતૌ

શુદ્ધસંવિત્સ્વભાવાનાં જ્ઞાનાદિગુણિનાં તુ વૈ ।
સ્વમન્ત્રશક્તિવ્યૂહાનાં વ્યક્તયે પરમેશ્વરઃ

સ્વેચ્છયા શબ્દશક્તિં સ્વામ્ અનભિવ્યક્તલક્ષણામ્ ।
પ્રકાશ્ય ચાબ્જસંભૂત યસ્યાં મન્ત્રમયં વપુઃ

તે સર્વજ્ઞગુણૈશ્ચાથ મન્ત્રૈઃ સંપ્રોક્તલક્ષણાઃ ।
અનુગ્રહાર્થં ભવિનાં નિબધ્નન્તિ સ્થિતિં સ્થિરામ્

લિપિવ્યૂહે તુ વિવિધૈર્બીજ(?જૈઃ )પિણ્ડવદ્ આત્મિકે ।
કેવલે ઽપિ ચ સંમિશ્રે ભૂરિસંખ્યે જપાત્મિકે

જ્ઞશુદ્ધિઃ ચિદ્ અધિષ્ઠાતૃવશાદ્ અમરપૂજિતા ।
યસ્યોપચારમન્ત્રત્વમ્ આમૂલાદ્ ઉપયાન્તિ ચ

શબ્દદેહાઃ પુનઃ તુ એતે મન્ત્રા મનનધર્મિણઃ ।
અપરિચ્યુતરૂપાશ્ચ નાનાત્વમ્ ઉપયાન્તિ ચ

નાનાકારવશાચ્ચૈવ નાનાસત્ત્વવશાદ્ અપિ ।
શ્રદ્ધાભક્તિવશાન્નાના નાનાફલવશાત્ પુનઃ

નાનાજાતિવશાચ્ચાપિ નાનાદેશવશાત્ પુનઃ ।
નાનાકાલવશાદ્ બ્રહ્મન્ નાનાસાધનસંભ્રમૈઃ

મોક્ષૈકનિરતાનાં ચ નરાણામ્ આત્મસિદ્ધયે ।
વિષયાક્ષિપ્તચિત્તાનાં ભૂતયે ભવિનામ્ અપિ

પૌષ્કર ઉવાચ ---
ત્વયોક્તં ભગવદ્ યાગં શુદ્ધસત્ત્વસ્ય કર્મિણઃ ।
જિતોન્દ્રિયસ્ય ભક્તસ્ય મન્ત્રસિદ્ધસ્ય ચાચ્યુત

યોગં તત્ત્વજયાર્થં વૈ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ અહં પુનઃ ।
વિધિવદ્ યત્ પરિજ્ઞાનં મન્ત્રજ્ઞો લભતે સ્થિતમ્ ।
નિવાતાચલદીપાભે સમાધૌ પારમેશ્વરે

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ---
પ્રધાનયોગમ્ ઉક્તં તે કર્મયોગાદ્ અનન્તરમ્ ।
તદ્ ગાર્હસ્થસ્ય ચ મુનેર્વિહિતં નાન્યયાજિનઃ

તથા પરમહંસસ્ય લોકબાહ્યસ્થિતસ્ય ચ ।
તત્ત્વયોગં અતો વક્ષ્યે ભૂમિકાભિન્નલક્ષણમ્

શુદ્ધયે ઽખિલતત્ત્વાનાં કૃતદીક્ષસ્ય પૌષ્કર ।
શશ્વત્ સાક્ષ્તાત્ તુ કરણે નાનાસિદ્ધિવ્યપેક્ષયા

અપવર્ગાપ્તયે ચૈવ જ્ઞાનાવરણશાન્તયે ।
શુદ્ધસંવિત્ સ્વભાવેન પરમાત્મનિ તિષ્ઠતિ

ચિત્પ્રકાશસ્વરૂપેણ મન્ત્રાત્મનિ મહામતે ।
વિભવવ્યૂહયોગેન કર્મણાચ્છાદ્ય સંસ્થિતઃ

વ્યાપ્તઃ પરેણ વિભુના સર્વશક્ત્યાત્મકેન તુ ।
યમ્ આચ્છાદ્ય સ્થિતઃ સમ્યગ્ બોધ્યં તં સર્વદાબ્જજ

અસઙ્કીર્ણમ્ અસંખ્યં ચ વાસનાશતવાસિતમ્ ।
ગુરુણા અનુગૃહીતસ્ય મન્ત્રૈકનિરતસ્ય ચ

સમગ્રં તત્ત્વજાલં તદ્ વિનિવર્તતિ નાન્યથા ।
અતસ્તુ લબ્ધલક્ષેણ કર્મતન્ત્રરતેન ચ

નિત્યં તત્ત્વજયં કાર્યં સ્વરૂપપ્રાપ્તયે તુ વૈ ।
વ્યાપકઃ સર્વશક્ત્યાત્મા સમારાધ્ય વિભાવ્ય ચ

તત્ત્વાધિષ્ઠાતૃભાવેન આપાદાન્ મસ્તકાવધિ ।
જ્ઞાતવ્યં સ્થાનભેદેન દીક્ષાયાં કથિતં યથા

કદલીપુઠવચ્ચાથ તતો મોદકવદ્ દ્વિજ ।
તજ્જાયાર્થ સમભ્યસ્ય યોગમ્ એવમ્ ત્રિધા અમલમ્

કિન્તુ ચાભ્યા (ભ્યઃ?)સમાનસ્ય ?મોહમ્ આયા(?યે )તિ સાંપ્રતમ્ ।
નિદ્રાલસ્યશ્રમશ્વાસશૂન્યદૃષ્ટિત્વમ્ અબ્જજ

ષટ્કોશલક્ષણં વિદ્ધિ સવિઘ્નં તે તદાત્મના ।
નિશ્ચયાત્ તદ્ જયેદ્ એતદ્ અસ્ત્રધ્યાનાદ્ જપાદ્ અપિ

પ્રાણાદીનાં તુ વાયૂનાં કૃત્વા તુ વિજયં પુરા ।
સુખાસનોપવિષ્ટસ્તુ ગુર્વઙ્ઘ્રિં વન્દયેદ્ ધિયા

વ્યાપકત્વેન ચારાધ્ય ન્યસ્ત્વાકારશરીરગમ્ ।
તતઃ તાદાત્મ્યમ્ આલમ્બ્ય ચિત્તં બાહ્યસ્થમ્ આચરેત્

હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યે તુ ત્રિધામ ભુવનોદરે ।
પ્રણવેનાપરં બ્રહ્મ સર્વશક્તિમયં દ્વિજ

અભ્યસ્યાભ્યાસયોગેન પ્રથમં ભાવયેત્ તતઃ ।
કુર્યાત્ તત્ત્વજયાભ્યાસં વિધિનાનેન વૈ દ્વિજઃ

પ્રણવાદ્યન્તરુદ્ધેન હૃદા સંજ્ઞાપરેણ વા ।
સહસ્રરશ્મિં ધ્યાયેદ્ વૈ તત્ત્વજાલં પૃથક્ પૃથક્

જપાદ્ વિલયમ્ આયાતિ તત્ત્વજ્ઞાનં શનૈઃ શનૈઃ ।
આધારં પ્રણવં શબ્દં હૃન્મન્ત્રઃ તન્મયે તતઃ

તત્ત્વતો ભવહૃત્ શબ્દં તત્સંજ્ઞં પ્રણવોદરે ।
સ્વાત્માનં પ્રણવં શબ્દમ્ આત્માનન્દમયે હરૌ

એવં ક્રમેણ ક્ષ્માદીનાં તન્મન્ત્રાણાં જયં દ્વિજ ।
કુર્યાત્ સ્વકરણાનાં ચ ઇન્દ્રિયાણાં પરાજયમ્

ઇતિ ત્રિદશકં જિત્વા તત્ત્વાનાં ચાવ્યયેન તુ ।
તતો મનઃ તુ અહંકારં બુદ્ધિં ગુણગણં ક્રમાત્

તમો રજઃ સત્ત્વસંજ્ઞં ધ્યાત્વા જપ્ત્વા પરિત્યજેત્ ।
સૂક્ષ્મં સંધાતસંજ્ઞં તુ સ્વગુણેભ્યો વિલક્ષણમ્

સાક્ષાત્કૃત્વાથ સંત્યજ્ય અવ્યક્તં ચ જયેત્ તતઃ ।
કારણં યત્ પ્રપઞ્ચસ્ય અસ્યોક્તસ્યાપરસ્ય ચ

નાનામતિનિવિષ્ટસ્ય સ્વવિકલ્પોત્થિતસ્ય ચ ।
કાલતત્ત્વમ્ અતઃ ચિન્ત્યં ભૂતભવ્યભવાત્મકમ્

સુદ્ધિકૃદ્ યદ્ અનન્તસ્ય સદસદ્-લક્ષણસ્ય ચ ।
પ્રપઞ્ચસ્ય મહાબુદ્ધે ધ્યાત્વા એવં ત્રિતયં ત્યજેત્

ઉપાયલક્ષણં ધર્મં ચતુઃ સંખ્યં હિ લક્ષણમ્ ।
જ્ઞાનક્રિયેચ્છાત્રાણાખ્યશક્તિસંજ્ઞં હિ શાશ્વતમ્

સાક્ષાત્ કુર્યાદ્ જપાદ્ ધ્યાનાદ્ યોગાભ્યાસાદ્ અથોર્ધ્વતઃ ।
ઉપાદેયમ્ અતો બ્રહ્મન્ સમૂહં વ્યાપકં ધ્રુવમ્

સપ્તસંજ્ઞં પદં દિવ્યં ધ્યાતવ્યં કર્મશાન્તયે ।
શબ્દબ્રહ્માવસાનં ચ જ્ઞાતવ્યં ચ સદોદિતમ્

શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય પરસ્ય પરમાત્મનઃ ।
અમૂર્તસ્ય ચ તન્મૂર્તેઃ સ્થિતિઃ સા ષડ્ગુણાત્મિકા

શબ્દબ્રહ્મન સમભ્યસ્ય ગુણષટ્કાદ્ અનન્તરમ્ ।
અનુચ્ચાર્યંમ્ અવર્ણં તં નિરાવરણમ્ અસ્વરમ્

સદ્બ્રહ્મવાચકં તદ્ વૈ વાઙ્મયાતીતમ્ અચ્યુતમ્ ।
સ્વખ્યઞ્જનરૂપાશ્ચ સર્વેષાં મૂર્તિવાચકાઃ

સ્વવિશેષાચ્ચ બહવો દશૂલક્ષણલક્ષિતાઃ ।
અક્ષરસ્વરવર્ણાખ્યઘોષ(ષો?)રાગસ્વરાત્મકાઃ

ધ્વનિઃ કૂટસ્તથા સ્ફોટવિસર્ગાન્તા મહામતે ।
એભ્યઃ સંકીર્ણરૂપાભ્યો યત્ને વાક્યતરાત્મના

આમોક્ષાત્ સર્વસિદ્ધીનાં પ્રદાતા સિદ્ધિભાગ્ ભવેત્ ।
ધ્યાતા તસ્મિન્ હિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

સમ્યગ્વેત્તિ તદાભ્યાસાત્ સ્વારાધ્યેનાનુરઞ્જનાત્ ।
વિલક્ષણં ચ તદ્ ધ્યાનં ધ્યાનાધ્યાત્મકમ્ અબ્જજ

પ્રકાશાનન્દરૂપે ચ નાનાભૂતં હિ યદ્ બહિઃ ।
તે દ્વે સચ્છબ્દનાથસ્ય ઊર્મિઃ સૂક્ષ્મતમા અમલા

યથા સહ સમં યાતિ તત્ત્વજ્ઞસ્તુ અવ્યયે પદે ।
આત્મલાભમ્ અતઃ પ્રાપ્ય પરસ્માત્ પરમેશ્વરાત્

જ્ઞાનકર્મરતાનાં ચ શ્રદ્ધાસંયમસેવિનામ્ ।
આસ્તિકાનાં જિતાક્ષાણાં સદ્ભક્તાનાં સદા ભવેત્

ન એતદ્ વાચ્યં અભક્તાય નાસ્તિકાય કદાચન ।
ન કુતર્કં અતિષ્ઠાય કર્મબ્રહ્મોજ્ઝિતાય ચ

આ પ્રભાતાત્ નિશાન્તં ચ વ્યાપારં પારમેશ્વરમ્ ।
લોકાતીતાસ્તુ યે વિપ્રાઃ તેષાં તદ્ હૃદયંગમમ્

લૌકિકવ્યવહારસ્થા બહવો ઽન્યે ચ નેશ્વરાઃ ।
શૂન્યબ્રહ્મૈકનિષ્ઠાય વાક્પ્રપઞ્ચધિયાન્વિતાઃ

પૌષ્કર ઉવાચ ---
તત્ત્વગ્રામસ્ય ભેદૈશ્ચ હેયોપાદેયલક્ષણમ્ ।
જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ વિધિવત્ તન્ મમા ચક્ષ્વ શાશ્વત

શ્રી ભગવાન્ ઉવાચ ---
યથા ક્ષીરસ્ય વૈ સ્નેહં ભેદેન ન તુ વર્તતે ।
એવં હિ વિદ્ધિ સર્વેષાં તત્ત્વાનાં પરમેશ્વરઃ

એકત્વેન પૃથક્ત્વેન સમાધૌ પ્રોક્તમ્ અભ્યસેત્ ।
કેવલં હિ યથાપૂર્વમ્ ઉદ્વિષ્ટં ચ તદાપ્તયે

આક્ષિતેઃ કરણગ્રામમ્ ઇન્દ્રિયાખ્યગણાન્વિતમ્ ।
ઉત્તમવ્યક્તપર્યન્તં પ્રપઞ્ચં તદ્ અનશ્વરમ્

નાનામૂર્તિસમાખ્યં ચ ભોગક્ષેત્રં હિ કર્મિણામ્ ।
સુખદુઃખગુણોપેતં મોહમાયામયં દૃઢમ્

અજ્ઞાનં તુ તદાસક્તેર્વર્ધને તુ ક્ષણાત્ ક્ષણમ્ ।
જ્ઞાનાદ્ વિલયમ્ આયાતિ તસ્માત્ નિત્યં હિ તદ્ દ્વિજ

હેયભાવનયા ચિન્ત્યમ્ ઉપાયં યદ્યપિ સ્ફુટમ્ ।
સિદ્ધીનામ્ આત્મલાભે તુ તત્રાપ્યસ્થિરમ્ એવ તત્

સારમ્ આદાય વૈ તસ્માત્સાધનં યોગસિદ્ધયે ।
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારઃ સત્ત્વં સત્ત્વવતાં વર

ચતુષ્કમ્ ઉદં અવ્યક્તં બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યા નિવર્તતે ।
અથોપકરણં દિવ્યં પઞ્ચશક્ત્યોપલક્ષિતમ્

કાલજ્ઞાનક્રિયાખ્યેચ્છાપ્રાણસંજ્ઞં મહામતે ।
અહેયમ્ અપરં નિત્યં કર્મણ્યાનાં ચ સિદ્ધિકૃત્

તત્ત્વવૃન્દસ્ય વિજયે ગુણષટ્કોપલબ્ધયે ।
ચાતુરાત્મ્યપરિજ્ઞાને શબ્દબ્રહ્માપ્તયે તુ વૈ

પ્રકાશાનન્દલાભે તુ નિર્વિકલ્પપદાપ્તયે ।
નવપ્રકારેણાનેન પ્રાક્પ્રાપ્તેન ગુરોર્મુખાત્

પ્રાકૃતેનાચ્યુતીયેન સાધ્યસાધનવસ્તુના ।
તદ્ નાસ્તિ યદ્ ન ચ આપ્નોતિ સાક્ષાત્કારાત્તુ સાધકઃ

સિદ્ધધ્યાન જયાત્ સ્વં સ્વં ફલં યચ્છતિ વૈ સદા ।
એતસ્માત્ કારણાત્ સાધ્યં સાધ્યસ્યાન્યસ્ય સાધનમ્

તચ્ચ જ્ઞાનાદિકં ષટ્કં બ્રહ્મતત્ત્વવિલક્ષણમ્ ।
અણિમાદ્યષ્ટકં ચૈવમ્ અતો ઽન્યં રોચતે હિ યત્

પ્રભવઃ પ્રલયશ્વૈવ ઐશ્વર્યં સર્વતોમુખમ્ ।
આધ્યાત્મમ્ આધિદૈવત્યમ્ આધિભૂતાત્મના દ્વિજ

તત્ત્વાભ્યાસસમાધૌ તુ જ્ઞાતવ્યં તત્ત્વચિન્તકૈઃ ।
શબ્દબ્રહ્મપદાદ્ એવ ક્ષિત્યન્તે તત્ત્વસંગ્રહે

અધ્યાત્મં પરમં બ્રહ્મ સામાન્યં વિદ્ધિ સર્વદા ।
જ્ઞાતવ્યમ્ અધિદૈવં ચ સેશ્વરં પ્રણવં તથા

સ્વં સ્વં સ્વભાવં સર્વસ્ય સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાત્મકમ્ ।
વિજ્ઞેયમ્ અધિભૂતત્વં સાક્ષાત્કમલલોચન

સામાન્યમ્ એતત્ સર્વત્ર ધ્યેયમ્ અધ્યાત્મપૂર્વકમ્ ।
સવિશેષમ્ અયો વક્ષ્યે શ્રુણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ

નિસ્તરઙ્ગં પરં બ્રહ્મ શબ્દબ્રહ્મણિ અકૃત્રિમે ।
અધ્યાત્મં દ્વિજ બોદ્ધવ્યં મન્ત્રકોટ્યા હ્યનેકશઃ

અધિદૈવત્યભાવેન તસ્મિન્નેવ સદા સ્થિતાઃ ।
અધિભૂતં તુ બોદ્ધવ્યં તદ્ વાક્ત્ત્ત્વચયં તુ યત્

અધ્યાત્મગુણષટ્કાખ્યં શબ્દબ્રહ્મ યથોદિતમ્ ।
ચાતુરાત્મ્યં પરિજ્ઞેયમ્ અધિદૈવમ્ અનાકૃતિ

શક્તિવ્યૂહમ્ અસંખ્યં યદ્ ગુણેભ્યઃ પ્રવદન્તિ તુ ।
તદ્વિશેષસ્વરૂપં ચ આધિભૂતં તુ વિદ્ધિ તત્

પ્રાણશક્તેસ્તુ ચાધ્યાત્મં ષાડ્ગુણ્યમ્ અખિલં હિ યત્ ।
અધિદૈવતમ્ અબ્જાક્ષો વાસુદેવઃ સનાતનઃ

અધિભૂતમ્ અપાનાદ્યા વાયવો વિશ્વધારકાઃ ।
ઇચ્છાશક્તેઃ પરત્વેન સ્થિતં જ્ઞાનબલદ્વયમ્

જ્ઞેયં તદ્ અધિદૈવં ચ પરઃ સંકર્ષણઃ પ્રભુઃ ।
સામર્થ્યમ્ અધિભૂતં ચ સર્વતત્ત્વાશ્રિતં હિ યત્

દ્વયમ્ ઐશ્વર્યવીર્યાખ્યમ્ અધ્યાત્મં વિદ્ધિ પૌષ્કર ।
ક્રિયાશક્તેસ્તુ દૈવત્યં પ્રદ્યુમ્નઃ પરમેશ્વરઃ

મહત્પ્રકાશપ્રસરમ્ અધિભૂતં સદોદિતમ્ ।
તેજઃ શક્તિર્દ્વિજાધ્યાત્મમ્ અવ્યક્તમ્ અમલેક્ષણ

અર્કેન્દુવહ્નિત્રિતયં દૈવતં પરિકીર્તિતમ્ ।
ગુણત્રયમ્ અસઙ્કીર્ણમ્ અધિભૂતં મહામતે

ગુણત્રયસ્ય ચાધ્યાત્મં સઙ્ઘાતકરણં સ્વકમ્ ।
સત્ત્વસ્ય દૈવતં વહ્ની રજસઃ ત્વં અમૃતાત્પ(?સ્પ)દમ્

તમસસ્તપનો વિષ્ણુઃ સત્વ (?ત્વે )[જ્ઞાના]ધિભૂતતા ।
રજસ્યરાગો વિજ્ઞેયમ્ અધિભૂતં મહામતે

મહામોહં હિ તમસસ્ત્વધિભૂતં પ્રકીર્તિતમ્ ।
અધ્યાત્મં ચેતનો બુદ્ધેર્ધર્મં સદધિદેવતા

સ વૈ રાગં ?દ્વિજૈશ્વર્યમ્ અધિભૂતં તદાત્મકમ્ ।
અહઙ્કારાખ્યતત્ત્વસ્ય બુદ્ધિઃ અધ્યાત્મમ્ અબ્જજ

અધિદૈવં પરિજ્ઞેયં કાલવૈશ્વાનરો મહાન્ ।
મહત્ત્વમ્ અધિભૂતં ચ મનસો ઽથ નિરુચ્યતે

અધ્યાત્મં તુ અહઙ્કારો નૃવરાહઃ પ્રજાપતિઃ ।
વિજ્ઞેયમ્ અધિદૈવં ચ સંકલ્પંમ્ અધિભૂતતા

પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં તુ અધ્યાત્મં ચ મનઃ સ્મૃતમ્ ।
કાલાત્મદૈવતં વિદ્ધિ અધિભૂતં સુખાદિકમ્

વાગાદીનાં દ્વિજાધ્યાત્મં વ્યૂહંમ્ ઇન્દ્રિયકં તુ યત્ ।
અધિદૈવં તુ બોદ્ધવ્યં વિશ્વરૂપાખ્યમ્ અચ્યુતમ્

વ્યાપારમ્ અધિભૂતં ચ અષ્ટયોન્યાત્મકં હિ યત્ ।
તન્માત્રાણાં સભૂતાનાંમ્ અધ્યાત્મમ્ અમલેક્ષણ

સૂસૂક્ષ્મં કરણવ્યૂહમ્ અધિદૈવં નિબોધતુ ।
વૈભવં ભગવદ્વ્યૂહં વિચિત્રં વિદ્ધિ પદ્મજ

બોદ્ધવ્યંમ્ અધિભૂતં ચ તત્ત્વભૂમિજયૈષિણામ્ ।
ઉક્તમ્ અધ્યાત્મપૂર્વં યત્ ત્રિતયં યોગસિદ્ધયે

પ્રભાવેન ક્રમેણૈવ તત્પુનઃ ચતુરાનન ।
આપ્યયેન ક્રમેણૈવ અભ્યસ્તૈઃ સર્વયોગિનામ્

આ (ક્ષિતેઃ?)સર્વશક્ત્યાત્મા પદપર્યન્તં આચ્યુતમ્ ।
તત્ત્વબુદ્ધનિરાસાર્થં યોગાભ્યાસંમ્ ઇદં સ્મૃતમ્