Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Chapter 30
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ
kuṇḍalakṣaṇaṃ nāma ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ ||
atha triṃśo 'dhyāyaḥ
pauṣkara uvāca ---
saṃjāte bhagavan lope bhaktānāṃ mantrasevinām /
jñānādiyoganiṣṭhasya sadvyāpārasya cācyuta
pātatrāṇamupāyaṃ vai śrotumicchāmi sāṃpratam /
kṛtena yena bhaktānāṃ jāyate kṛtakṛtyatā
śrībhagavānuvāca ---
kathaṃ saṃvatsarādvipra karmaṇābhimataṃ phalam /
prāpnuyācca kriyāsaktaḥ pavitrārohaṇaṃ vinā
yathāśvamedhaṃ viprāṇāṃ sarvecchāparipūrakam /
rājasūyaṃ nṛpāṇāṃ ca bhaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā
bhūṣaṇānāṃ yathā madhye kaustubhaṃ varabhūṣaṇam /
jñeyaṃ pavitrakaṃ tadvadbhogajālasya cāntare
yatpūrayati bhaktānāṃ vyāpāraṃ pārameśvaram /
bhogamokṣāptaye śaśvadbhogastasmāstu ko 'dhikaḥ
bhaktānāṃ satataṃ bhaktyā sālokyaṃ vidadhāti vai /
sāmīpyaṃ sādhakānāṃ ca nānāsiddhisamanvitam
sāyujyaṃ sādhakendrāṇāṃ svamantrātmani yacchati /
taduttarāyaṇe 'tīte cāturmāsasya madhyataḥ
ādāvante 'thavā kuryād dvādaśīṣvakhilāsu ca /
saṃkrāntiṣu ca sarvāsu paurṇamāsiṣu cābjaja
amāvāsyāsvaśeṣāsu tṛtīyāsu tathaiva ca /
vaiṣṇaveṣvatha ṛkṣeṣu tatkṣaṇeṣvakhileṣu ca
cāturmāsyasya kālasya tūtthāna dvādaśī tu yā /
ṣaḍaśītimukhā divyā tasyāmāropayettu yaḥ
pavitrakaṃ jagadyoneḥ sapavitrīkaroti ca /
atītāṃ vartamānāṃ ca eṣyāṃ svakulasantātim
tatra sannihitaḥ sākṣānnānānirmāṇavigrahaḥ /
bhaktānāṃ bhagavān prītaḥ paramātmācyuto hariḥ
yadyapyabjasamudbhūta bhaktānāṃ nityameva hi /
nārāyaṇastu mantrātmā sthitaḥ sannihitaḥ svayam
tathāpi balavattā vai tattithestatra karmaṇi /
sannidhi bhajate yena mantriṇāṃ mantrarāṭ prabhuḥ
grīṣmakālaṃ samāsādya yathārkastīkṣṇatā vrajet /
svarūpamajahanneva sannidhānataraṃ vibhoḥ
saptātradeśakālānām āsṛṣṭeḥ sthitaye tu vai /
ataḥ pavitrakaṃ tasyāmanasyāṃ tadasaṃbhavāt
kāryaṃ kriyāparairbhaktyā sākhaṇḍā yena jāyate /
akhaṇḍakārī puruṣo jñānakarmaparāyaṇaḥ
bhaktiśraddhātathotsāhayukto yogabalairyuktaḥ /
brahmavyekātmatāṃ yāti acirādeva pauṣkara
sarvabhāvena bhaktānāṃ yatpālayati sarvadā /
manovākcittajaṃ kutsnaṃ vyāpāraṃ śubhalakṣaṇam
parijñerāyatastasmāt svarūpaṃ tasya yādṛśam /
phalameti ca vai yena bhaktānāṃ tatsamāpanāt
yadacchinnaṃ jagadhoneranantaprasaraṃ sitam /
vicchedamakṛtajñānāmeti nānātmanā svayam
jagatsūtraṃ tu tadviddhi hemasūtrādinā tu vai /
bāḍguvyamabhimānaṃ yaddhatte pratisarātmanā
jñānarāgoparaktaṃ ca yuktaṃ kāryaistu vīryajeḥ /
taijasairāvṛttaṃ mantrairbalenāvalitaṃ param
aiśvaryamupacāre tu saṃprāpte śaktito 'vyayam /
evaṃ pavitrakaṃ tāvatparijñātaṃ na tat prabhoḥ
brahmavyadhipatau viṣṇau tadākāre pratiṣṭhite /
bhaktyā ca vidhivaddattaṃ dadāti bhagavatpadam
sthūlasya vyatiriktasya vyavahārapadasthitaiḥ /
padārthaiḥ kalpanīyā ca yathā tadavadhārasya
sūkṣmaṃ dṛḍhaṃ sitaṃ ślakṣṇaṃ sūtraṃ brahmaprasūtayā /
vinirmitaṃ kumāryā vā vṛddhayā vā vinītayā
viśuddhayā vidhavayā saṃpāditamathāpi vā /
yathālabdhaṃ tu cādāya kuryādastraviśodhitam
avalokya smaranmūlaṃ viniṣpādya caturguṇam /
cāturātmyavyapekṣāyāmathavāṣṭagūṇaṃ dvija
bhagavanmūrtibhede tu bhedabhinnopalakṣitam /
keśavādiṣvadhiṣṭhātṛbhāvena tricaturguṇam
tantubhirviṣamaiviṣṇoḥ samasya parivarjayet /
pavitrikī kriyā yasmādviṣamā sā na kasyacit
pavitrakāṇi kāryāṇi tantubhistaiḥ sutānitaiḥ /
mantrāstrakumbhayoḥ pūrvaṃ nānāmantrālayasya ca
maṇḍalākhyapradhānasya tadgatastayākhilasya ca /
karṇikāsthasya ca vibhoḥ kesaracchadagasya ca
vibhavavyūharūpasya lāñchanā stradvayasya ca /
mūrdhni kaṇṭhe 'sayoḥ puṣpapūjāyāmupari kṣitau
pramāṇena jagannāthapratimāyāṃ catuṣṭayam /
dvayaṃ hi kuṇḍānalayoḥ śāstrapīṭhasya ca dvayam
lipervāktattvabhūtasya śabdatattvasya ca prabhoḥ /
ghaṇṭākṣasūtrapūrvāṇāṃ kriyāṅgānāṃ mahātmānām
jāyāyāṃ bhaktinamrāyāṃ raktāyāmarcane hareḥ /
saṃbandhināṃ ca mitrāṇāṃ bhagavaddharmasevinām
taduttarasahāyānāṃ cāturātmyābhilāṣiṇām /
bhṛtyānāṃ svānukūlānāṃ puruṣottamayājinām
vṛddhaye yoṣitā caiva pavitrīkaraṇāya ca /
pavitrīkaraṇaṃ ramyaṃ racanīyaṃ yathākramam
ṣaḍadhvapīṭhasaṃsthasya nānāprantrāspadasya ca /
jñānādiguṇabhedasya catuḥsthānārcanāya ca
mukhyamantrasya ca vibhoḥ śatenāṣṭādhikena ca /
tantunā bhūṣaṇaṃ kuryādardhenāṃśena vābjaja
japahomadikā saṃkhyā pūrṇā riktā tadātmanā /
samīkaroti bhaktānāṃ mantrāṇāmata eva hi
hemasadratnakarpūramālayakṣodakuṅkumaiḥ /
sarvauṣadhisamopetaistvagelādivimiśritaiḥ
pāvanairvividhairdravyairnirvyājapicunā saha /
kuryāttadbharbharacanāṃ sūtrasaṃkhyopalakṣitām
bījapūravadabjākṣa ārdrāmalakaśaṅkhavat /
tadantarālāni punastvavicchinnena tu tantunā
vibhāgapratipatyarthaṃ granthanīyānyadūrataḥ /
yathecchayā tato 'nyeṣo yājyānāṃ parikalpya ca
sūtrabhramasamopetairgabhairbhūṣaṇasaṃcayam /
ārādhakasya ca guroḥ sagarbhaṃ bhūṣaṇadvayam
vihitaṃ bhagavanmantranyāsāttādātmyabhāvanāt /
ato 'nyeṣāmagarbhaṃca racanīyaṃ pavitrakam
antarālagataṃ garbhaṃ kuryādbāhlīkarañjitam /
alaṃkṛtyaṃ ca sauvarṇerūpariṣṭācca rūpakaiḥ
patracchedasamatthaistu jātarūpamayaistu vā /
śaṅkhacakragadāpadmamālāśrīvatsakaustubhaiḥ
khageśatālamusalanandakajyāhalādikaiḥ /
mandārakusumākāraiḥ pārijātadrumopamaiḥ
śrīvṛkṣācalanāgendrasvastikaiścāmarairghaṭaiḥ /
vedhānalārciṣāḍhyā ca vyañjanairātapatrakaiḥ
saritsamudravṛṣabhabhaugajālaistu sārasaiḥ /
ekasyaiva bahunāṃ vā yathāsthānānurūpataḥ
dhātuje pittale bhāṇḍe vastracchanne nidhāya ca /
dhādayedupariṣṭācca dhūpitenāhatena ca
kṛtāhniko 'dhivāsārthaṃ daśabhyāṃ prayataḥ śuciḥ /
deśikendradvitīyastu kartārdhyakusumodyataḥ
saha sadbrahmaghoṣeṇa stutimaṅgalapāḍhakaiḥ /
śaśāṅkodayavelāyāṃ kṛtvā dvāsthārcanaṃ viśan
vairājabhuvanākāraṃ maṇḍapaṃ maṇḍanāṅkitam /
upaviśya yathānyāyamanataryāgānatamārabhet
nyāsapūrvamaśeṣaṃ tu ardhyāmbuparikalpanam /
gaṇeśābhyarcanaṃ kṛtvā nirvighnaphalasiddhaye
kalpayedbrahmakūrcaṃ tu śodhayedvasudhāṃ tataḥ /
sthāpanaṃ toraṇādīnāmarcanaṃ kuṇḍasaṃskṛtiḥ
mantrāstrakumbharacanā tayormantrāvatāraṇam /
tadarcanādikaṃ sarvaṃ kuryāddīkṣāvidheḥ samam
vyāpāramācareddivyaṃ kumbhakena smaran vibhum /
nāniśaṃ yujyate yasmāttasmādeṣā pratikriyā
vibhāvyā mantriṇā kaiṃbhī āstrī rakṣārthameva hi /
tato 'vatārya bhagavān(?vantaṃ )sthaṇḍile 'bhyarcya cāsanam
japāntamakhilaṃ kṛtvā prayāyādbimbasannidhim /
aṣṭāṅgena namaskṛtya yadyādardhyaṃ tu mūrdhani
anulepanasaṃyuktaṃ tataḥ puṣpāñjaliṃ śubham /
sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ bhaktyā dhapūyet puruṣottamam
puṣpapūjādikaṃ sarvaṃ madhyāhne yadvinirmitam /
apāsyādāya śirasā abhivandya samarcya ca
viṣvaksenasya cāstreṇa nirmalīkṛtya vāriṇā /
sapīṭhaṃ bhagavadbiṃbaṃ prāsādaṃ śodhayettataḥ
snāpayeddevadeveśaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā /
brahmakūrcādikaiḥ snānairmantrādānaprakalpitaiḥ
padārthasaṃmitaiḥ śaktyā yathāvadadhivāsitaiḥ /
phalai ratnādikopetaiḥ pūjayedvidhinā tataḥ
bhaktyā kramopadiṣṭaistu bhogaiḥ kṛtsnairakṛtrimaiḥ /
sarvaṃ kṛtvā praṇāmāntaṃ yāyādhomaniketanam
tatrānalaṃ ca saṃskṛsya kuryādvai mantratarpaṇam /
kalaśa sthārcabaimbīya saṃskṛtenātha vahninā
caruṃ saṃśrapayecculyāṃ hṛdā kṣīrājyataṇḍulaiḥ /
samuddhṛtyājyapūtaṃ taṃ vinivedya yathākramam
kalaśasthalavṛttīnāmekāṃśaṃ juhuyāttataḥ /
dadyātpūrṇāhutiṃ paścādbalibhiḥ sarvamantaram
tarpayitvāmbusiktābhiḥ krameṇa juhuyāttataḥ /
tadvadājyaṃ supūrṇaṃ taṃ (?tad )mudrābandhādikaṃ tu vai
kṛtvā praṇāmaparyantaṃ sthalastasyāgrato vibhoḥ /
astramantreṇa saṃprokṣya kṛtsnadravyagaṇa tataḥ
niveśya vāyudigbhāge sarvaṃ sūtrapuraḥsaram /
sitavastrānvitenaiva tvakṣetenaiva varmaṇā
arcayitvāstramantreṇa sthagayet kavacena caṃ /
bahiḥ pakṣasamopetaṃ sarvamiṣvaṣṭakaṃ tataḥ
digvidikṣvastrajaptaṃ tu dattvājyamanalālaye /
pañcaraṅgeṇa sūtreṇa dṛḍheṇa susitena vā
prādakṣiṇacatuṣkaṃ tu smaran varma samāpayet /
grāsādasyāntarādbāhyādveṣṭayettadvadeva hi
prāṅmukhastvāsanārūḍho gurupāṇiparicyutam /
brahmakarcaṃ pibet paścāccaruśeṣaṃ tu bhakṣayet
pibeddhṝdayasaṃjaptaṃ hemaratnakuśodakam /
adyāttadanu tāmbūlaṃ dantakāṣṭhasamanvitam
kutape kambalopete sthitvā ca sakuśāstare /
japenmantravaraṃ sāṅgaṃ paṭhan stotravarān śubhān
kathāṃ sarveśvarīṃ puṇyāṃ kurvanniṣpādha maṇḍalam /
karmaśeṣaṃ tadāpādya bhūṣaṇānāṃ yathoditam
ekādaśyāṃ prabhāte tu snānapūrvaṃ tu pūjanam /
sampūrṇāhutidānāntaṃ hutvā samyagyathāvidhi
āsādya kalaśoddeśaṃ vinivedanamācaret /
tato viśeṣabhogānāṃ prabhorāmantraṇāya ca
dantakāṣṭhaṃ satāmbūlaṃ mukhavāsāṃsi darpaṇam /
candanādīni gandhāni jātipūgaphalāni ca
viniveśya nidhāyāgre dakṣiṇe 'tha jaga tprabhoḥ /
guggulaṃ mṛṣṭadhūpaṃ ca prakāśaṃ tāmrapātragatam
dṛkprabhāmaṇḍanaṃ caiva hemasūtraṃ sakaṅkaṇam /
madhvājyapūrite pātre taijase rocanāñjanam
rasaṣaṭkaṃ mahāmūrternetravastre sitāruṇe /
paścime 'tha vibhordadyāt puvyanadyudakaṃ tathā
tīrthatoyānnābhogārthaṃ nagamṛt śrīphalādi yat /
śāḍvalaṃ nīladarbhāṃśca tāmrapātre tu vāyase
uttare 'tha vibhordadyāddevadevasya puṣkara /
mālyānyoṣadhayaḥ sapta bījāni ca phalāni ca
tilataṇḍulapātrāṇi kṣīraṃ dadhirasaṃ ghṛtam /
gandhavṛndatvagelādyaṃ dhātavo gairikādayaḥ
saphalaṃ nārikelaṃ ca vikārastvaikṣavo 'khilaḥ /
sarājate kāṃsyapātre saṃbhave sati padṛmaja
yajñaparṇapuṭe vāpi vinivedyamasaṃbhave /
sakuśodakamanyeṣāṃ tāmbūlaṃ dantadhāvanam
sitāni sottarīyāṇi upavītāni candanam /
kuṅkumāgurukarpūraśrīkhaṇḍairadhivāsitam
catuḥ sthānāvatīrṇasya dadyādtrandhapavitrakam /
tator'dhyapuṣpadhūpaṃ ca mudrābandhaṃ samācaret
ādimadhyāvasāne tu samyāgacchidraśāntaye /
japenmantravaraṃ sāṅgaṃ paścādvaddhāñjaliḥ paṭhet
praṇavadavidyayādyaṃ (?dvayādyaṃ )tu strotramantraṃ nivedayet /
sarvamantramayānanta nityasaṃnihitāvyaya
guṇapradhāna yogeśa bhāvanābhogavigraha /
nārāyaṇaṃ paraṃ brahma prāṇeśa caturākṛte
sarvagācyuta sanmūrte sarvajña puraṣottama /
asmātkālalavādyāvadvisarjanadināvadhi
nānāmantragaṇopetaḥ sannidhiṃ bhaja me prabho /
devabimbe tu tanmūrtau kalaśe maṇḍalakṣitau
saṃkhyāsūtre 'kṣasūtre ca pāvake guruvigrahe /
ghaṇṭāyāṃ śāstrapīṭhe ca yāgopakaraṇeṣu ca
sruk-sruvādyeṣvaśeṣeṣu ekāntidvijamūrtiṣu /
viṣṇu pāṣadabhedeṣu janmakarmarateṣu ca
śraddhāpūteṣu dakṣeṣu tvadekaśaraṇeṣu ca /
atīta vātsarīyāṇāṃ snānādīnāṃ hi karmaṇām
naimittikānāṃ nityānāmapūrṇānāṃ hi śāntaye /
tvatprītaye yathāśāstramadya nirvartayāmyaham
pāvitrakaṃ vidhānaṃ ca sarvakarmaprapūraṇam /
atoyaṃ mukhavāsādyamupacāraṃ hi carcitam
homāntamadhivāsīyaṃ kuru sarvaṃ hi cātmasāt /
tvāmarcayāmyahaṃ bhaktyā suptyatīte tu jāgare
yathāvadbrahmasūtrāntaibhogairbhogāpavargada /
vijñaptosīha bhagavan vetsi sarvaṃ hṛdi sthitam
bhaktasya mama vātsalyāt prāptaḥ kāryastvanugrahaḥ /
evaṃ nimantrayitvājamaṣṭāṅgena namet kṣitau
catuḥ pradakṣiṇīkṛtya hṛdi mantramanusmaran /
gītānṛttādikaiḥ stotrairvedapāṭhasamanvitaiḥ
jayaśabdasametaistu jāgareṇa nayenniśām /
snātvā brāhmamūhūrte 'tha kṛtakautukamaṅgalaḥ
mahatā vibhavena prāk dvārayāgaṃ samācaret /
yathāvadbhagavadyāgaṃ kuryāttadanu pauṣkara
sāṃsparśikai rāsanādyairvividhairaupacārikaiḥ /
hṛdayaṅgamasaṃjñaistu bahubhedavinirmitaiḥ
bhakṣyairbhojyaistathā lehyaiścoṣyainānāvidhairapi /
ṣaḍṛtuprabhavaiḥ sarvaiḥ śākairmūlaiḥ phalaiḥ śubhaiḥ
pāvanaiḥ pāvakasvinnairupadaṃśādikānvitaiḥ /
gosaṃbhavaiḥ sthiraiḥ kāṃsyapātrairmadhvājyapūritaiḥ
rasālakṣīrasaṃpūrṇairdiksthitaistu samudravat /
mātrāvittaiḥ satāmbūlairantarmānairyathocitaiḥ
varaśayyāsametaistu pāvanairātmavallabhaiḥ /
svadeśaparadeśotthaiḥ krīḍābhogairakṛttimaiḥ
jātarūpamayaiḥ pātrairgandhamālyādyalaṅkṛtaiḥ /
japamudrāvasānāntamevaṃ maṇḍalasannidhau
kṛtvā tu bhagavadyāgaṃ viśeṣāddevamandire /
atha bhūṣaṇapātraṃ tu ādāyoddhāṭyapūjya ca
pavitrakaṃ samādāya yāyātkalaśasaṃnidhim /
ārādhanāṅganicayamavyaktaṃ tāttvikaṃ hi yat
tṛtīyamubhayātmaṃ vai adhyātmaditrayaṃ tathā /
anusandhāya vai tasmin saṃsmaran hṛdayāddhiyā
tatrāṣṭāṣṭakasaṃkhyaṃ tu avyaktaṃ bhogasaṃgraham /
mantramudrāsamūhaṃ tu tāttvikaṃ parikīrtitam
svādhyāyagītavādyāni vratāni niyamāni ca /
dānānyutsavapūrvāṇi nānānaimittikāni ca
etānyubhayarūpāṇi puruṣārthapradāni ca /
prītidāni jagadhānau mantramūrtau janārdane
bhāsvaraṃ cinmayaṃ śuddhaṃ yadeṣāṃ rūpamakṣayam /
tadbharbheṣvanusandheyaṃ sūkṣmaṃ tadanu pauṣkara
sūryenduvahnisaṃkāśam iyattā parikalpitam /
tadgranthigaṇadeśeṣu bhāvanīyaṃ mahāmate
susthūlaṃ vyāvahāryaṃ ca tṛtīyaṃ sārvalaukikam /
tattantunicayoddeśe bhāvanīyaṃ sadaiva hi
evamādhyātmikī vyaptiṃ lakṣayitvā tu pauṣkara /
cintayeddhidevākhyāṃ vyāptiṃ māntrīmmanaśvarīm
caturṇāmavinābhāvi yadrūpamamṛtopamam /
nānābhāsagaṇākīrṇaṃ mūrtāmūrtamanaśvaram
kirīṭamālāśrīvatsakaustubhānāṃ mahāmate /
sannidhiṃ bhāvayennityāmmadhidevātmanā trayam
pṛkhyaptejo 'nilākāśapañcānāṃ samudāyiyat /
ramaṇīyaṃ śubhaṃ rūpaṃ bhaktānāṃ paritoṣakṛt
tadasya cādhibhūtatvaṃ mantavyaṃ yojanāvidhau /
dhyātvaivaṃ mūlamantrānte samudīryābjasaṃbhava
praṇavālaṃkṛtaṃ mantraṃ tamudyatakaraḥ paṭhet /
tvatprāptisādhanaṃ deva jñānaṃ yadamalaṃ param
bhaktiśraddhāsamopetā satkriyā svatprakāśikī /
akhaṇḍasiddhaye tasyā hyupāyaḥ kathitastvaya
jñānakarmaprasaktānāṃ bhaktānāṃ bhāvitātmanām /
pavitrākhyaṃ yathāśaktyā tvatprasādānmayā kṛtam
yathocitamidānīṃ tāṃ dhyāyasva parameśvarīm /
tasmācchubhataraṃ karma vijñānamamalaṃ hi yat
vidhyantaraṃ mantragaṇād dravyasaṅghastvameva hi /
prāptiḥ pūrayitā pūrṇamapūrṇānāṃ hi karmaṇām
taśyenānena bhagavan bhavabhaṅgārditasya ca /
aśaṭhasya kriyākāṇḍamakhaṇḍaṃ sarvamastu te
vijñapto 'sīha bhagavan arthitā me parā tvayi /
vinā tvatparitoṣeṇa samyak jñānapradena ca
āpatkāle tu saṃprāpte buddhipūrvaṃ mayācyuta /
na santyājyaṃ kriyājñānaṃ tvaṃ sarvaṃ vetsi tattvataḥ
yathākālaṃ yathāvacca bhogairdeva yathocitaiḥ /
nārcito 'si yathā samyak khedaścetasi tena me
pūjanaṃ bhogasaṃbhogairājyadohaistu tarpaṇam /
tvayyetatkṛtakṛtyānāṃ na kiñcidupayujyate
sukṣetravāpitaṃ hyetadakhilārthasya mai'khilam /
phaliṣyatyamṛtatvena jñātvaivaṃ hi purā mayā
aṅgīkṛtaṃ gurumukhāt kintu sarveśvara prabho /
parisphurati me buddhau na nirvyūḍhaṃ yathāsthitam
manovākkāyakarmaistu āprabhātāmṛniśāvadhi /
asvātantryādasāmarthyānmanasaścānavasthite
śītoṣṇavātavarṣādyairantarāyairjvarādikaiḥ /
asampatteḥ kriyāṅgānāṃ deva tvadunarūpiṇām
āpravṛtteḥ parānandaprāptiniṣṭhaṃ yathāhnikam /
yathoktamamarāṇāṃ tu yasmānna ghaṭate tvataḥ
tasya saṃpūraṇārthaṃ tu pradhānataramarcanam /
pavitrakākhyamādiṣṭaṃ vatsaraṃ prati yattvayā
tanmayā kṛtamadhyakṣamarcitaṃ yadanirmalam /
kriyāyogādasaṃpūrṇaṃ tanme nirmalatāṃ naya
jñānato ' jñānato vāpi yathoktaṃ na tu tanmayā /
tatsarvaṃ pūrṇamevāstu sutṛpto bhava sarvadā
omacyuta jagannātha mantramūrte sanātana /
rakṣa māṃ puṇḍarīkākṣa kṣamasvāja prasīda om
uktavaivaṃ mūlamantraṃ tu hṛdādyairlāñchanaiḥ saha /
samuddiśya tato dadyānmūrdhni mantrātmano vibhoḥ
sarvajñānakriyābhogaśubhasaṃkalpavigraham /
maṇḍalāntargatasyaivaṃ prāsādāntaḥsthitasya ca
vahnimadhyagatasyāpi samāropya mahāmate /
arcanena puṭīkṛtya pāvanaṃ ca pavitrakam
yāgopakaraṇānāṃ ca dattvā śāstrātmanastataḥ /
deśikasya hṛdāropya pūjitasya ca devavat
parituṣṭena tenātha tasya sarvārthasiddhaye /
sāśiṣaṃ hi sadārabhya saṃsthitasyāgnisannidhau
havanānter'canānte vā hyanyeṣāṃ kramaśastu vai /
tataḥ prāvaraṇairdānairyathāsaṃpatti saṃbhṛtaiḥ
sopavītottarīyaiśca chattropānatsamāyutaiḥ /
vividhairbhojanairvipra dhūpaiścālabhanādikaiḥ
pūjayedbrāhmaṇān sarvān susūpāyāṃstathā yatīn /
trirātrādatha saptāhādupasaṃhṛtya pauṣkara
mahadarcanapūrvaṃ tu kṛtvā pūrṇāvasānikam /
kramaśaścopasaṃhṛtya svayaṃ gurvātmanāthavā
ādāya pūjite pātre arcayitvā yathāvidhi /
jānu nī bhūgate kṛtvā praṇipatya ca deśikam
mānayitvārdhyapuṣpādyaiḥ praṇipatya svayaṃ purā /
vinivedya ca tatpātraṃ prasādaḥ kriyātāṃ vibho
sāśiṣaṃ bhagavatprītirvācyācāryeṇa tasya tu /
yathāgamaṃ yathāśāstraṃ prasādāccaturātmanaḥ
tvayi sāṃvatsaraṃ vipra susaṃpūrṇaṃ tadastu te /
samutkīrtayatastasya āsanasthasya mūrdhani
kalaśadvitayaṃ mantraṃ rakṣāsaubhāgyamokṣadam /
visarjanaṃ vibhoḥ kuryāt pūjāpūrvaṃ yathākramam
viṣvaksenaṃ yajet sāṅgaṃ tarpayettadanantaram /
samāhṛtyākhilaṃ paścāt kṛte vai tadvisarjane
prakalpya pūrvavatsomapānamacchidrasiddhaye /
rukmarājatasadratnaghaṭite vā vibhūṣite
cakrādhāre tu kalaśe vitate kamalodare /
pāñcajanyavalīgrīve śatapatraśubhānane
ūdhvārdhaḥ kaumudīmālāmaṇḍalālaṃkṛte 'bjaja /
makarānanaśeṣābhiramṛtāmbupravāhake
nadī samudraśrīvṛkṣamīnamālyaiḥ pariṣkṛte /
evaṃ lakṣaṇasaṃyuktā (?kte )vibhorārādhanāya ca
pādyārdhyācamanasnānadāne sāvatsarotsave /
tathā sahasrakalaśairabhiṣekavidhāvapi
ityuktamaravindākṣa pavitrāropaṇaṃ param /
ūnātiriktādyadyati bhuvi bhaktajanaṃ sadā
tasya nirvartanādmaktyā brāhmaṇo vedavidyavet /
śrīmānatyugraśaśaktirvai kṣattiyo 'cchinnasantatiḥ
dhanadhānyayuto vaiśyaḥ śudrastu sukhavān bhavet /
gobhūsuvarṇadānānāmanantānāṃ hi yatphalam
yāvajjīvaṃ pradatrānāṃ pratyahaṃ tu samāḥ śatam /
paramāyuṣi saṃpūrṇe tatphalaṃ prāpanuyānnaraḥ
prāptakālaḥ svabudhyā tu āsādyāyatanaṃ hareḥ /
smaranmantreśvaraṃ samyak samyak sṛjati vigraham
yānaiścandra pratīkāśairdivyastrījanasaṃyutaiḥ /
vījyamāno divaṃ yāti pūjyamānastathāmaraiḥ
bhuktvā bhogāṃstu vipulān sarvalokāntarodbhavān /
kālena mahatā sādya mānuṣyaṃ punareva hi
śubhe kāle śubhe deśe jāyate ca śubhe kule /
nivṛtte bālyabhāve tu vyakte karaṇasaṃgrahe
buddhitattve prabuddhe tu janmābhyāsavaśāttu vai /
karmaṇā manasā vācā nārāyaṇaparo bhavet
nityaṃ kriyāparo dhīmān brahmaṇyaḥ satyavikramaḥ /
ananyathā viśuddhātmā duṣṭasaṅgavivarjitaḥ
vyādhiśokavinirmuktaḥ putradārādikairyutaḥ /
apamṛtyuvinirmukto jñānamāsādya nirmalam
śvetadvīpaṃ samāyāti surāṇāṃ yatsudurlabham /
jñānināmapi cānyeṣāṃ tatra dṛṣṭvā jagatpatim
paraṃ brahmatvamāyāti tatkarmaparamaḥ pumān /
paśyantyāropyamāṇaṃ ye brahmasūtraṃ jagatprabhoḥ
tathānumodayantyanye yānti te 'pyamarāvatīm /
śruṇvanti ye vidhānaṃ tu pavitraṃ pāpanāśanam
prāpnuvanti ca te puvyamiṣṭāpūrtādikaṃ hi yat /
nārīhyananyaśaraṇā patinā paricoditā
tadbhaktā sā satī sādhvī karmaṇā manasā girā /
nityaṃ bhartari cādrohā prayatā sāṅgatena vai
pavittakaṃ jagadyonerāropayaticābjaja /
sātulaṃ caiva saubhāgyaṃ prāpnuyādacireṇa tu
dehānte devanārīṇāṃ devānāṃ yāti pūjyatām /
sātvarundhatipūrvāṇāmavā (?vī )k samabhivīkṣate
jñānamāsādayatyante yena yāntya (tya )ttyutaṃ padam /
prottārayati bandhūnāṃ duṣkṛtebhyo 'bjasaṃbhava
pitṝṇāṃ janakādīnāṃ nāmnā snehapurastu yaḥ /
dadāti bhūṣaṇaṃ vipra mantrī mantrātmano vibhoḥ
durgateḥ sugatiṃ yāti dyusindhorasthirā naraḥ /
yathā surāṇāmamṛtaṃ nṛṇāṃ gāṅgaṃ jalaṃ yathā
svadhā yathā pitṝṇāṃ ca karmiṇāṃ tadvadabjaja /
pavitrakaṃ kriyāḍhyānāṃ pāvanaṃ bhūtivardhanam
sarvadoṣabhayaghnaṃ ca sarvopadravanāśanam /
sarvasaukhyapradaṃ caiva sarvaguhyaprakāśakam
yaḥ samyagbhagavadbhaktaḥ kṛtamantraparigrahaḥ /
evamave pravṛttau vā janmābhyāsātsadārcane
ananyatvena vai viṣṇoḥ parasya paramātmanaḥ /
prayatnenārthanīyaṃ ca mahatānena deśikaḥ
asannidhānāt svagurorabhāvāttasya cābjaja /
pravartanīyamanyena guruṇābhyarthitena ca
karmaṇā manasā vācā netarasyādhamasya ca /
nānyadarśanasaṃsthastu madbhaktaistatparāyaṇaiḥ
pavitrārohaṇādīnāmarthanīyo hi deśikaḥ /
māmatipratipannaṃ ca antastho vetti yadyapi
kṛtārthamatibhaktatvādamuṃ manye tadā gurum /
prāptamuttārakaṃ śiṣyo manye bhaktivaśād gurum
yatraiva cittavṛttīnāṃ sāmyamasti trayasya ca /
śiṣyadeśikamantrāṇāṃ tantramokṣaśca siddhayaḥ
jñātvaivaṃ yastu bhaktānāmabhaktaḥ saṃpravartate /
mantradāne ca śiṣyāṇāṃ saṃ yāti narake 'dhamaḥ
pratyakṣameti bhaktānāṃ bhaktiḥ prāgarjitā śanaiḥ /
tatsamparkasamācārān mantradaivatanindanāt
tasmādviṣayasaṃbhūtaṃ yasya yadviṣayaṃ sphuṭam /
pareṣāmātmanaścāpi tasya tatsiddhidaṃ smṛtam
yatrāsti deśikānāṃ ca bhaktiravyabhicāriṇī /
tatraiva yadi śiṣyāṇāmabhilāṣo 'sti pūjane
tadā mantravaraḥ prītaḥ sannidhiṃ kuruta'bjaja /
siddhasya samabuddher vai niṣkriyasya tu yā kriyā
ato 'nyasya kriyāṃ viddhi bhaktipūrvā tu sā smṛtā /
yā ca tadviṣayā bhaktiḥ pativṛttisamocitā
aṣṭāṅgalakṣaṇā pūrṇā śraddhāpūtā ca mokṣadā /
ato 'nyā siddhidā siddhirvyabhicāraphalapradā
sarvasyāhaṃ taṭastho 'hamāśayaṃ vedmi tattvataḥ /
bhaktirmā prati vai tābhyāṃ yadā hyavyabhicāriṇī
mantrātmanānugṛhṇāmi śiṣya gurumukhena tu /
nābhaktena tvato bhakto dīkṣaṇīyaḥ kadācana
nābhaktastvatibhaktena yojanīyastvadarcane /
guroraṃabhaktādbhaktānāṃ bhaktirabhyeti tāpanam
śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ vardhate ca kṣaṇāt kṣaṇam /
bhāvamāsuratāmeti yena yātyadhamāṃ gatim
guroraananyaśaraṇādbhaktānāṃ kamalodbhava /
dvividhaṃ trividhaṃ doṣamacirāt kṣayameti ca
anugrāhyādabhaktācca sāvalepāt kriyojjhitāt /
gurorakīrtiṃ mahatīṃ vidveṣaṃ sahate na vai
sāṃmukhyaṃ duḥsahānāṃ ca doṣāṇāṃ dikṣitasya ca /
tasmātsarvaprayatnena adṛṣṭaphalasiddhaye
vihitaṃ yacca tatkāryaṃ śiṣyeṇa guruṇāpi ca /
nābhaktaḥ saṃvidāpnoti nābhakto dhyānamāpnuyāt
lābhaktaḥ saṃtkriyāṃ vetti nābhaktaḥ śāstravidbhavet /
nābhaktamarcāṃ yāgaṃ ca vahnimarcāpayettathā
bandhāpayennamudrāṃ ca śrāvayetsamayānna hi /
yo 'parādhena vā lobhādabhaktānāṃ jagadgurau
viparyayārthavetṝṇāmapahārasaratātmanām /
abhigacchāpayenmohātsa yāti narakaṃ guruḥ
prāyaścittaṃ hi pūrvoktaṃ tāpārto nācaredyadi /
ityuktamaravindottha yattvayā paricoditam
bhaktānāmupakārātha pavitrārohaṇaṃ śubham /
prāvṛṭkāle pravṛtte tu trelīkyodaravartinām
manuṣyāmarasiddhānāṃ vaktavyaṃ cānuvartinām /
pravartanti hi vegena śraddhayā vatsaraṃ prati
mahatyasmin mahābuddhe vyāpāre pārameśvare /
vibhoḥ śayanasaṃsthasya kāle puṣphalākule
gagane laṅghayamāne tu sabalākairvalāhakaiḥ /
kumudotpalakahlārairbhūṣite vasudhātale
vanopavanaudyāne haritaiḥ śādvalādikaiḥ /
śālisasyādikairyukte palvalodakaśobhite
pavitrakaṃ kṛtaṃ viṣṇorantaḥ sthasyātitu ṣṭidam /
tasya prāgvihitā vipra satataṃ śayanakriyā
athoktadivase tābhyāṃ brahmannirvartite sati /
rakṣaṇīyamavaśyaṃ vai karmayāgaṃ kriyāparaiḥ
Original text: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0