Pāśupatasūtra with Kauṇḍinya's Pañcārthabhāṣya (with commentary) · Chapter 4

* atra nama ityātmaprayukta ityarthaḥ te iti kāraṇāpadeśe // PSBh_3.26:1
* namastubhyaṃ namaste // PSBh_3.26:2
* athavā namaskāreṇātmānaṃ pradāya dharmapracayaparigrahamicchanti // PSBh_3.26:3
* atha katamo'yaṃ parigrahaḥ // PSBh_3.26:4
* taducyate viśiṣṭe parigrahāt // PSBh_3.26:5
* taducyate 'tra rudra iti kāraṇāpadeśe // PSBh_3.26:6
* rudrasya rudratvaṃ pūrvoktam // PSBh_3.26:7
* rūpāṇi yāni śarīrāṇyutpādayati tebhyo rūpebhya ityarthaḥ // PSBh_3.26:8
* atra rūpavyapadeśena rūpiṇi namaskāro draṣṭavyaḥ // PSBh_3.26:9
* kasmāt // PSBh_3.26:10
* tadabhisaṃdhiprayogāt // PSBh_3.26:11
* śivapuri upasthānavat // PSBh_3.26:12
* ebhya iti // PSBh_3.26:13
* aparimitāsaṃkhyātebhya ityarthaḥ // PSBh_3.26:14
* rūpanirdeśārthānyatvāc ca punaruktāpunaruktābhyāṃ śabdā draṣṭavyāḥ // PSBh_3.26:15
Pāśupatasūtra, 4
gūḍhavidyā tapaānantyāya prakāśate

* guhū rakṣaṇe // PSBh_4.1:1
* rakṣitavyā na prakāśayitavyetyarthaḥ // PSBh_4.1:2
* gopanaṃ nāmāprakāśanam // PSBh_4.1:3
* vidyā pūrvoktā svaparānyaprakāśikā pradīpavat // PSBh_4.1:4
* liṅgairgopyā rūḍhavidyā sādhake ityarthaḥ // PSBh_4.1:5
* āha gūḍhavidye sādhake kā kāryaniṣpattiḥ // PSBh_4.1:6
* taducyate tapaānantyāya prakāśate ityeṣa pāṭhaḥ // PSBh_4.1:7
* athavā kuravonmahitavat tapo'nantyāya prakāśata ityeṣa vā pāṭhaḥ // PSBh_4.1:8
* tasmādatra tapastadeva // PSBh_4.1:9
* niruktamasya pūrvoktam // PSBh_4.1:10
* an ityapi niyogaparyāyaḥ gamyate // PSBh_4.1:11
* tapaḥkāryatvād atigatisāyujyavat // PSBh_4.1:12
* āha kiṃ parimiteṣvartheṣvānantyaśabdaḥ utāparimiteṣu kiṃ vā parimitāparimiteṣviti // PSBh_4.1:13
* ucyate parimitāparimiteṣvartheṣu ānantyaśabdaḥ // PSBh_4.1:14
* tatra tāvad īśvarasyaikaikaśaḥ parimiteṣu teṣveva vibhutvād aparimiteṣu tathā parimitāparimiteṣvartheṣu abhivyaktāsya śaktiḥ // PSBh_4.1:15
* tasya kuśalākuśaleṣu bhāveṣv ānantyaśabdaḥ // PSBh_4.1:16
* yasmāduktaṃ na caitāstanavaḥ kevalaṃ mama iti // PSBh_4.1:17
* tathā rudraḥ samudro hi ananto bhāskaro nabhaḥ / ātmā brahma ca vāk caiva na śakyaṃ bhedadarśanam // PSBh_4.1:18
* anātmavidbhiradhyastāṃ paṅktiṃ yojanamāyatām / vedavit punate pārtha niyuktaḥ paṅktimūrdhani // PSBh_4.1:19
* tathā ca vedavit paṅktimātmavit punate dvijaḥ / ānantyaṃ punate vidvān nābhātvaṃ yo na paśyati // PSBh_4.1:20
* ānantyāya iti caturthī tasmāt tapa etat na tu vidyā kāryā // PSBh_4.1:21
* prakāśo nāma bhāvaprakāśyam na tu pradīpavat // PSBh_4.1:22
* katham // PSBh_4.1:23
* yogādhikṛtasya pradīpasthānītayamānaijasthānīyam āvārakam abhibhūya prakāśate // PSBh_4.1:24
* cakṣuḥsthānīyayā vidyayā kuśalavivekādikāryaṃ māhātmyātigatiprakāśapravṛttismṛtisāyujyasthityādiprakāśanaṃ tapaḥkāryamityarthaḥ evaṃ ca gupte brāhmaṇe tapa ānantyāya prakāśata ityarthaḥ // PSBh_4.1:25
* āha svabhāvaguptatvād atīndriyātmagatī vidyā gopyeti // PSBh_4.1:26
* taducyate avyaktapretādyavasthānair liṅgairgopyā ityarthaḥ // PSBh_4.1:27
* āha kāni punastāni vidyāliṅgāni yair guptair vidyā guptā bhavati // PSBh_4.1:28
* taducyate vratādīni // PSBh_4.1:29
* yasmādāha // PSBh_4.1:30
gūḍhavrataḥ

* atra gūḍhaṃ pracchannam aprakāśamityarthaḥ // PSBh_4.2:1
* vrataṃ nāma yadāyatane snānahasitādyaḥ sādhanavargastad vratam // PSBh_4.2:2
* kasmāt // PSBh_4.2:3
* sākṛtatvād yasmādayaṃ brāhmaṇastathā prayuṅkte yathā laukikānāṃ dharmasādhanabhāvo na vidyata iti ato gūḍhavrata iti // PSBh_4.2:4
* āha avyaktapretatvādeva gūḍhatvaprāpteḥ punaruktamiti // PSBh_4.2:5
* ucyate 'rthānyatvād apunaruktam // PSBh_4.2:6
* tatrāvasthānamātram evāvyaktam // PSBh_4.2:7
* iha tu snānahasitādigopanam // PSBh_4.2:8
* api ca tatra niṣpannaṃ liṅgam avyaktam // PSBh_4.2:9
* iha tu niṣpattikāle ca gopanopadeśaḥ // PSBh_4.2:10
* na vāvyaktapretatvaṃ vā vidyāliṅgam // PSBh_4.2:11
* ataścāpunaruktam // PSBh_4.2:12
* tasmād gūḍhavratopadeśāya sthānāpadeśāpavādāya sthāne vastavyam // PSBh_4.2:13
* snānahasitādayaśca gūḍhāḥ kartavyāḥ // PSBh_4.2:14
* evaṃ vidyā guptā bhavatītyarthaḥ // PSBh_4.2:15
* āha kiṃ vratamevaikaṃ vidyāliṅgaṃ gopyam āhosvid anyadapyasti neti // PSBh_4.2:16
* ucyate 'sti // PSBh_4.2:17
* yasmādāha // PSBh_4.2:18
gūḍhapavitravāṇiḥ

* atra gūḍhā guptā pracchannā aprakāśetyarthaḥ // PSBh_4.3:1
* pavitrā nāma satyā saṃskṛtā arghyahetuḥ sampannā na tu viparītetyarthaḥ // PSBh_4.3:2
* sā gopyā // PSBh_4.3:3
* kimarthamiti cet // PSBh_4.3:4
* taducyate jātijñānatapaḥstavasūcanārtham // PSBh_4.3:5
* yathā śaradaṃ kuraraḥ sūcayati // PSBh_4.3:6
* uktaṃ hi / śaradaṃ kuraraḥ prāha vasantaṃ prāha kokilaḥ / prāha varṣā mayūraśca vāk pavitrāha brāhmaṇam // PSBh_4.3:7
* tathā / vāgeva hi manuṣyasya śrutamākhyāti bhāṣitā / dīpayantī yathā sarvaṃ prabhā bhānumivāmalā // PSBh_4.3:8
* ato jātijñānatapaḥstavā bhavanti // PSBh_4.3:9
* stavite cāvasānādimattvayoḥ puṇyapāpakṣayavṛddhyorabhāvaḥ // PSBh_4.3:10
* ata etaduktaṃ gūḍhapavitravāṇiriti // PSBh_4.3:11
* āha kiṃ vrataṃ vāṇī ca dvayamevātra gopyam āhosvid anyadapyasti neti // PSBh_4.3:12
* ucyate asti // PSBh_4.3:13
* yasmādāha // PSBh_4.3:14
sarvāṇi dvārāṇi pidhāya

* iti // PSBh_4.4:1
* atra sarvaśabdo dvāraprakṛter niravaśeṣavācī draṣṭavyaḥ // PSBh_4.4:2
* dvārāṇi krāthanādīni // PSBh_4.4:3
* dvārāṇi ca kasmāt // PSBh_4.4:4
* dharmādharmayor āyavyayahetutvād dvārāṇi // PSBh_4.4:5
* dvārāṇīti bahuvacanaṃ vijñānayantrendriyavat // PSBh_4.4:6
* pidhāya iti prāksādhanaprayogamadhikurute // PSBh_4.4:7
* katham // PSBh_4.4:8
* asthānakāladeśakriyāprayogaprayojanāntarāṇi vidhivad vivecya yadā samyaṅ māyayā saṃnādyabhedakrameṇa prayuktāni tadā pihitāni bhavantītyarthaḥ // PSBh_4.4:9
* āha kena tāni pidheyāni // PSBh_4.4:10
* taducyate // PSBh_4.4:11
buddhyā

* yasmādasya śrotrendriyavat pidhāyeti samyag jñānaprayoge sarvajñena bhagavatā vidyānugṛhītayā buddhyā pidhānamuktaṃ tasmādatra karaṇākhyā buddhyeti na jñānākhyā // PSBh_4.5:1
* kathaṃ gamyate // PSBh_4.5:2
* buddhyeti tṛtīyāprayogāt // PSBh_4.5:3
* bhasmanā snānavat // PSBh_4.5:4
* na jñānākhyā // PSBh_4.5:5
* yasya vijñānākhyā buddhirna jñānākhyā kathaṃ gamyate // PSBh_4.5:6
* tasya prāg jñānotpatter acetanapuruṣastasya hy ajñānād asaṃbodhyaḥ syāt // PSBh_4.5:7
* tasmādatra trikaṃ cintyate pidhātā pidhānaṃ pidheyamiti tatra pidhātā sādhakaḥ // PSBh_4.5:8
* pidhānamasya vidyānugṛhītā buddhiḥ // PSBh_4.5:9
* pidheyaṃ vrataṃ vāṇī dvārāṇi ceti // PSBh_4.5:10
* kramavṛttitvāc ca buddhereva prayuṅkte śeṣāṇy akartṛtvenaivāprayuktāni // PSBh_4.5:11
* tadā pihitāni bhavantītyarthaḥ // PSBh_4.5:12
* atredaṃ vidyājñānaprakaraṇaṃ parisamāptamiti // PSBh_4.5:13
* āha kimavyaktapreta ityavasthānadvayamevātra kartavyam // PSBh_4.5:14
* vāgādīni vā gopāyitvā sādhakena kiṃ kartavyam // PSBh_4.5:15
* ucyate // PSBh_4.5:16
unmattavadeko vicareta loke

* atra buddhyā antaḥkaraṇānāṃ śrotrādīnāṃ ca bāhyānāṃ vṛttivibhramaḥ kartavyo'sati viṣaye viṣayagrahaṇam // PSBh_4.6:1
* atra / pañconmādāḥ samākhyātā vātapittakaphātmakāḥ / caturthaḥ saṃnipātastu abhighātastu pañcamaḥ // PSBh_4.6:2
* evaṃ grahabahutve sati yo 'yaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ samūhaḥ sāṃnipātiko'yaṃ mahāgrahaḥ // PSBh_4.6:3
* evaṃ sādhanaprayogaḥ kartavyaḥ // PSBh_4.6:4
* tatra yadi kaścid jñānajijñāsanārthaṃ dayārtham anugrahārthaṃ vā pṛcchati taṃ nivartayitvā brūyāt samayataḥ praviśasveti // PSBh_4.6:5
* tato dvāreṇa praviśya viparītam aviparītaṃ vā yadi kaścid brūyāt ko bhavāniti tato vaktavyaṃ māheśvaro'haṃ kaumāro 'hamiti duratyayaṃ kṛtaṃ ca mamāneneti // PSBh_4.6:6
* tato jighāṃsanārthaṃ mayā spṛṣṭo na tu viṣayakrīḍārthaṃ vā // PSBh_4.6:7
* tataḥ parivarjayati ityevaṃ laukikaparīkṣakāṇāṃ sammohanārtham uktam unmattavad iti // PSBh_4.6:8
* kiṃcidunmattapretavat tasyāntaḥkaraṇādivṛttivibhramamātraṃ parigṛhyate // PSBh_4.6:9
* eka ity asaṃvahatā cintyate // PSBh_4.6:10
* ekenetarebhyo vicchinnenāsahāyenety arthaḥ āha ekena kiṃ kartavyamiti // PSBh_4.6:11
* ucyate vihartavyam // PSBh_4.6:12
* yasmādāha vicareta // PSBh_4.6:13
* atra virvistare // PSBh_4.6:14
* caretyārjanam adhikurute dharmārjane // PSBh_4.6:15
* īta ityājñāyāṃ niyoge ca // PSBh_4.6:16
* vistaraniyoga viśeṣataśca vihartavyamityarthaḥ // PSBh_4.6:17
* āha kva vihartavyamiti // PSBh_4.6:18
* ucyate loke // PSBh_4.6:19
* trivarṇāśramiṣu lokasaṃjñā na tu brahmalokādiṣu // PSBh_4.6:20
* kasmāt // PSBh_4.6:21
* utkṛṣṭeṣv asaṃbhavāt // PSBh_4.6:22
* loke iti sāmīpikaṃ saṃnidhānam // PSBh_4.6:23
* paravarṇā lokāsteṣu tadadhyakṣeṣu vihartavyamityarthaḥ // PSBh_4.6:24
* āha kāṃ vṛttimāsthāya loke vihartavyam sarvabhakṣameva // PSBh_4.6:25
* ucyate na // PSBh_4.6:26
* yasmādāha // PSBh_4.6:27
kṛtānnamutsṛṣṭam upādadīta

* atra kṛtagrahaṇādakṛtānāṃ bījakāṇḍaphalādīnāṃ pratiṣedhaḥ // PSBh_4.7:1
* kṛtaṃ bhinnodbhinnādyaṃ tad bhaikṣam utsṛṣṭaṃ yathālabdhaṃ vidhinā prāptamupayojyam // PSBh_4.7:2
* atra kṛtagrahaṇādakṛtapratiṣedhaḥ akṛtapratiṣedhāc ca kṛtsnā hiṃsā tantre pratiṣiddhā draṣṭavyā // PSBh_4.7:3
* āha kiṃ tat kṛtaṃ nāma buddhighaṭādyam // PSBh_4.7:4
* taducyate na // PSBh_4.7:5
* yasmādāha annam // PSBh_4.7:6
* tatrānnavacanād anannapratiṣedhaḥ // PSBh_4.7:7
* tac ca dviyoni indrābhiṣiktam indriyābhiṣiktaṃ ca tatrendrābhiṣiktaṃ vrīhiyavādyam // PSBh_4.7:8
* indriyābhiṣiktaṃ tu māṃsam // PSBh_4.7:9
* tat pañcavidham bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyaṃ coṣyamiti // PSBh_4.7:10
* tathā ṣaḍrasaṃ madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyam iti // PSBh_4.7:11
* āha tasya kṛtānnasyārjanaṃ kutaḥ kartavyam // PSBh_4.7:12
* taducyate utsṛṣṭam // PSBh_4.7:13
* atrotsṛṣṭagrahaṇād bhaikṣayathālabdhapratiṣedhaḥ // PSBh_4.7:14
* kiṃ kāraṇam // PSBh_4.7:15
* sūnādidoṣaparihārārthatvānnasteyapratigrahādidoṣāt // PSBh_4.7:16
* tac ca trividhamutsṛṣṭam // PSBh_4.7:17
* tad yathā nisṛṣṭaṃ visṛṣṭam atisṛṣṭamiti // PSBh_4.7:18
* tatra sanimittaṃ parityaktamannaṃ pānaṃ vā tan nisṛṣṭam // PSBh_4.7:19
* gobrāhmaṇādinimittaṃ tyaktaṃ visṛṣṭam // PSBh_4.7:20
* atisṛṣṭam anyataḥ parityaktam // PSBh_4.7:21
* dayārtham ānṛśaṃsārthaṃ vā yadi kaścid dadyāt tadapi grāhyameva // PSBh_4.7:22
* āha anena sādhakena kiṃ kartavyamiti // PSBh_4.7:23
* ucyate upayoktavyam // PSBh_4.7:24
* yasmādāha upādadīta atropety abhyupagame // PSBh_4.7:25
* atyantāsanmānasayantrasthenetyarthaḥ // PSBh_4.7:26
* ādadīta ityupayoge grahaṇe ca vivakṣitasūtragrahaṇe tvāvad bhavati // PSBh_4.7:27
* taduktam / saṃcitvā naramevainaṃ kāmānāmavitṛptikam / vyāghraḥ paśumivādāya mṛtyurādāya gacchati // PSBh_4.7:28
* iti // PSBh_4.7:29
* upayoge'pi nāthakaṇādavatsam // PSBh_4.7:30
* tasmādupayoktavyamiti // PSBh_4.7:31
* īta ityājñāyāṃ niyoge ca // PSBh_4.7:32
* tadutsṛṣṭaṃ vidhiprāptamupayoktavyam // PSBh_4.7:33
* anyathā hi vidhivyapetena krameṇa vṛttyarjanaṃ na kartavyamityarthaḥ // PSBh_4.7:34
* āha vratādīni gopayitvā samyaksādhanaprayoge utsṛṣṭopayoge ca vartataḥ ke vārthā niṣpadyante // PSBh_4.7:35
* asanmānaprakaraṇasya vā parisamāptiḥ kimasti neti // PSBh_4.7:36
* ucyate asti // PSBh_4.7:37
* yasmādāha // PSBh_4.7:38
unmatto mūḍha ityevaṃ manyante itare janāḥ

* atra unmattaḥ sa eva // PSBh_4.8:1
* niruktamasya pūrvoktam mūḍha iti // PSBh_4.8:2
* muhu aparijñāne // PSBh_4.8:3
* avyakto'yaṃ preto'yam unmatto'yaṃ mūḍho'yaṃ mūrkho'yamiti vaktāro vadantītyarthaḥ // PSBh_4.8:4
* itiśabdo'rthānāṃ nirvacanatvāt prakaraṇaparisamāptyarthaḥ // PSBh_4.8:5
* evaṃ yasmād avasthānakāladeśakriyāprayogaprayojanagopanavasatyarthakṛtsnatapāṃsi ca vyākhyātāni // PSBh_4.8:6
* evam ityatikrāntāpekṣaṇe // PSBh_4.8:7
* manyate ityavadhāraṇe // PSBh_4.8:8
* itare iti gṛhasthabrahmacārivānaprasthabhikṣupāṣaṇḍināṃ brahmacaryādhikṛtānāṃ grahaṇam // PSBh_4.8:9
* janā iti // PSBh_4.8:10
* janī prādurbhāve // PSBh_4.8:11
* janā iti varṇāśramiṇāṃ janānām adhikṛtānāṃ grahaṇam uktaṃ hi / janena hi jano jātaḥ janaṃ janayase jana / janaṃ śocasi nātmānaṃ mātmānaṃ śoca mā janam // PSBh_4.8:12
* ityevaṃ vaktāro vadantītyarthaḥ // PSBh_4.8:13
* atredam ādhikārikam asanmānacariprakaraṇaṃ samāptam // PSBh_4.8:14
* āha vratādīni gopayitvā samyaksādhanaprayoge utsṛṣṭopayoge ca tataḥ ko guṇaḥ yaṃ guṇaṃ jñātvā avyaktapretonmattādyā vādā niṣpādyā iti // PSBh_4.8:15
* taducyate taṃ guṇaṃ jñātvā vakṣyāmaḥ // PSBh_4.8:16
* api ca avyaktapretonmattādyaṃ brāhmaṇakarmaviruddhaṃ kramaṃ dṛṣṭvā yāvadayaṃ śiṣyaḥ enamarthaṃ na bravīti tattasya hṛdistham aśaṅkitam upalabhyottaraṃ brūma iti kṛtvā bhagavānidaṃ sūtramuvāca // PSBh_4.8:17
asanmāno hi yantrāṇāṃ sarveṣāmuttamaḥ smṛtaḥ

* atra akāro mānapratiṣedhe // PSBh_4.9:1
* māno'tra dvividhaḥ // PSBh_4.9:2
* jātyabhimāno gṛhasthābhimānaśca // PSBh_4.9:3
* tatra jātyabhimāno nāma brāhmaṇo'hamiti // PSBh_4.9:4
* pūjyatvād ūrdhvagamanādīnāṃ kāryāṇām ucchritatvāt trayāṇāmapi varṇānāmupadeśena gurutvād yajñakartṛtvāt trailokyasthitihetoḥ brāhmaṇo'hamiti prathamo māno jātyutkarṣāt // PSBh_4.9:5
* tathā brāhmaṇānāmapi gṛhasthādīnāṃ pūjyatvāt tatkṛtamānaśca // PSBh_4.9:6
* etac ca mānadvayamavyaktaliṅgavacanāt pratiṣiddham // PSBh_4.9:7
* tathā vittaṃ bandhuryaśaḥ karma vidyā bhavati pañcamī / etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram // PSBh_4.9:8
* etāni caikavāsaḥpretācaraṇagūḍhavratopadeśinā sūtrataḥ pratiṣiddhānītyato māno na kartavyaḥ // PSBh_4.9:9
* san iti praśaṃsāyāmastitve ca // PSBh_4.9:10
* agre tadasanmānacariprakaraṇaviśiṣṭaṃ ca // PSBh_4.9:11
* hiśabdo 'yamuttamotkarṣāpekṣo draṣṭavyaḥ // PSBh_4.9:12
* yantrāṇi agniṣṭomādīni māsopavāsādīni ca gṛhasthādīnāṃ śuddhivṛddhikarāṇi // PSBh_4.9:13
* yantrāṇi ca kasmāt // PSBh_4.9:14
* yantraṃ karmādayaḥ // PSBh_4.9:15
* yasmād ayantrā laukikā amaryādāvasthā bhavantītyato yantrāṇām // PSBh_4.9:16
* yantrāṇām iti ṣaṣṭhībahuvacanam // PSBh_4.9:17
* āha bahuvacanaprayogāt saṃdehaḥ atha kiyatāṃ yantrāṇām // PSBh_4.9:18
* taducyate sarveṣām // PSBh_4.9:19
* atra sarveṣām ityaśeṣāṇāmityarthaḥ // PSBh_4.9:20
* sarveṣāmiti ṣaṣṭhībahuvacanam // PSBh_4.9:21
* āha ṣaṣṭhyāḥ sākāṅkṣatvāt saṃdehaḥ // PSBh_4.9:22
* teṣāṃ kāraṇātmāno vartante // PSBh_4.9:23
* taducyate uttamaḥ // PSBh_4.9:24
* atrottama iti śreṣṭhatve paramaviśuddhityāgādānabhāvādiṣu // PSBh_4.9:25
* uktaṃ hi / vareṇyaḥ sattamo mukhyo variṣṭhaḥ śobhano'thavā / uttamaścāparārdhaśca svarthaḥ śreṣṭhārthavācakāḥ // PSBh_4.9:26
* śreṣṭhaḥ // PSBh_4.9:27
* iha coktam uttama iti // PSBh_4.9:28
* āha asanmānaḥ sarvayantrāṇāmuttama iti kva siddham // PSBh_4.9:29
* ucyate iha // PSBh_4.9:30
* yasmādāha smṛtaḥ // PSBh_4.9:31
* atra smṛta ityuktaparyāyaḥ maheśvareṇoktaṃ proktaṃ kathitaṃ varṇitamityarthaḥ // PSBh_4.9:32
* viśiṣṭaḥ kasmāt // PSBh_4.9:33
* sarvajñavacanād avisaṃvāditvāc ca // PSBh_4.9:34
* nahi pratyakṣadarśināṃ vacanāni visaṃvadantītyarthaḥ // PSBh_4.9:35
* āha asmin krame uttamatvena vyākhyāyamānaṃ ka ādyaḥ śodhakaḥ // PSBh_4.9:36
* kena vā idaṃ vidhānaṃ cīrṇam // PSBh_4.9:37
* ācaratā vā kiṃ phalaṃ prāptam // PSBh_4.9:38
* so 'smatpratyayārtham vācyaḥ // PSBh_4.9:39
* taducyate // PSBh_4.9:40
indro vā agre asureṣu pāśupatamacarat

* atra devatānāṃ rājā indraḥ // PSBh_4.10:1
* kathaṃ gamyate asureṣvācaraṇavacanāt // PSBh_4.10:2
* brāhmaṇaścāyamindraḥ śreṣṭhaḥ // PSBh_4.10:3
* sūtre brāhmaṇagrahaṇāt śūdrapratiṣedhāc ca // PSBh_4.10:4
* idi paramaiśvarye dhātuḥ tasyendraḥ // PSBh_4.10:5
* indra utkṛṣṭaḥ śreṣṭhaḥ devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācādīnāṃ śreṣṭho na tu brahmādīnām // PSBh_4.10:6
* kiṃ tu svargiṇāṃ madhye aiśvaryeṇa vidyayā ājñayā cety ataḥ śreṣṭhatvād indraḥ // PSBh_4.10:7
* vāśabdaḥ sambhāvane // PSBh_4.10:8
* anyairapi devaśreṣṭhairidaṃ vidhānamācīrṇam // PSBh_4.10:9
* kutastarhi yuṣmadādibhir manuṣyamātraiḥ // PSBh_4.10:10
* tasmāt saṃbhāvyo'yamarthaḥ // PSBh_4.10:11
* āha kadā cīrṇamiti // PSBh_4.10:12
* ucyate 'gre // PSBh_4.10:13
* atrāgra iti pūrvakālamadhikurute // PSBh_4.10:14
* kuśikeśānasambandhāt prāk // PSBh_4.10:15
* prathamam amaraiścīrṇam // PSBh_4.10:16
* kṛtatretādvāparādiṣu yugeṣvityarthaḥ // PSBh_4.10:17
* āha keṣvācīrṇamiti // PSBh_4.10:18
* ucyate asureṣu // PSBh_4.10:19
* atrāsurā nāma suretarāḥ steyayuktāḥ // PSBh_4.10:20
* prāṇāpaharaṇād vā asurāḥ prajāpatiputrā vijñeyāḥ // PSBh_4.10:21
* asureṣviti sāmīpikaṃ saṃnidhānam // PSBh_4.10:22
* asurasamīpe asurābhyāśe asurāṇāmadhyakṣa ityarthaḥ // PSBh_4.10:23
* āha kiṃ taditi // PSBh_4.10:24
* ucyate pāśupatam // PSBh_4.10:25
* atra paśupatinoktaparigrahādhikāreṣu vartata iti pāśupatam // PSBh_4.10:26
* paśupatirvāsmin cintyata iti pāśupatam // PSBh_4.10:27
* paśupatiprāpakatvād vā pāśupatam // PSBh_4.10:28
* pāśupatamiti samastasya sampūrṇasya vidhānasyaitad grahaṇam // PSBh_4.10:29
* kasmāt // PSBh_4.10:30
* vyaktaliṅgapūrvakatvād avyaktādikramasya // PSBh_4.10:31
* tasmāt kṛtsnamidameva vidhānamācīrṇamindreṇa duḥkhāntārthinā śuddhivṛddhyartham // PSBh_4.10:32
* dharmabāhulyāt surāṇāṃ bhuvyācīrṇam // PSBh_4.10:33
* acarad ityatītaḥ kālaḥ // PSBh_4.10:34
* atīte kāle cīrṇavān ityarthaḥ // PSBh_4.10:35
* āha indreṇāsureṣvācaratā kiṃ phalaṃ prāptam // PSBh_4.10:36
* taducyate // PSBh_4.10:37
sa teṣāmiṣṭāpūrtamādatta

* sa itīndragrahaṇam teṣām ityasuranirdeśaḥ // PSBh_4.11:1
* iṣṭāpūrtam iti dvaṃdvasamāsaḥ // PSBh_4.11:2
* iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ceṣṭāpūrtam tatra yan mantrapūrvakeṇa vidhinā dattaṃ hutaṃ stutyādiniṣpannaṃ sukṛtaṃ tad iṣṭam // PSBh_4.11:3
* yad amantrapūrvakeṇaiva tat pūrtam // PSBh_4.11:4
* indreṇāsurebhyaḥ kenopāyena dattamiti // PSBh_4.11:5
* ucyate // PSBh_4.11:6
māyayā sukṛtayā samavindata

* krāthanaspandanādiprayogaiḥ dhikkṛtasya nidrāviṣṭo vāyusaṃspṛṣṭo mandakārī asamyakkārī asamyagvādīti yo 'yaṃ duṣṭaśabdo 'bhiyogaśabdaśca niṣpadyate tasminn anṛte māyāsaṃjñā // PSBh_4.12:1
* mānasakāyikābhiyoge ca // PSBh_4.12:2
* māyayā iti tṛtīyā // PSBh_4.12:3
* sukṛtayā iti // PSBh_4.12:4
* su praśaṃsāyām tayā sukṛtayā samyak prayuktayeti sādhakasādhanaprādhānyam // PSBh_4.12:5
* avindata iti prāptau prādhānye ca // PSBh_4.12:6
* sa teṣām iṣṭāpūrtam ādatteti // PSBh_4.12:7
* uktaṃ hi / ākrośamāno nākrośenmanyureva titikṣati / sa teṣāṃ duṣkṛtaṃ dattvā sukṛtaṃ cāsya vindati // PSBh_4.12:8
* āha uttama indraḥ // PSBh_4.12:9
* sa teṣāmiṣṭāpūrtam ityukte parāpadeśenāsya vṛttir nirguṇīkṛtā // PSBh_4.12:10
* athātmāpadeśo'tra kimasti neti // PSBh_4.12:11
* ucyate asti // PSBh_4.12:12
* yasmādāha // PSBh_4.12:13
nindā hy eṣānindā tasmāt

* atrāvamānaparibhavādyā nindā // PSBh_4.13:1
* kutsā garhā ityarthaḥ // PSBh_4.13:2
* śabdo nindottamotkarṣopakṣepe draṣṭavyaḥ // PSBh_4.13:3
* uttamādhikārād gamyate // PSBh_4.13:4
* eṣā ityatikrāntāpekṣaṇe // PSBh_4.13:5
* avamānaparibhavaparivādādyā nindetyarthaḥ // PSBh_4.13:6
* anindā ityakāro ninditatvaṃ pratiṣedhati // PSBh_4.13:7
* anindā akutsā agarhā ityarthaḥ // PSBh_4.13:8
* atra tasmācchabdaḥ pūrvottaraṃ cāpekṣate // PSBh_4.13:9
* tatra pūrvākāṅkṣāyāṃ tāvat kṛtsnā nindāprakaraṇaguṇavacane // PSBh_4.13:10
* yasmād indrasyāpi śuddhivṛddhikāriṇī ātmāpadeśena parāpadeśena ca bhagavatā asanmānacarir guṇīkṛtā tasmādityarthaḥ // PSBh_4.13:11
* āha nirākāṅkṣānirdeśāt saṃdeho yathā yathā varṇitaṃ tathā tathā ca vyākhyātam // PSBh_4.13:12
* nindāyā aninditatvaṃ guṇaṃ jñātvā sādhakena kiṃ kartavyam // PSBh_4.13:13
* taducyate // PSBh_4.13:14
nindyamānaścaret

* atra nindā pūrvoktā // PSBh_4.14:1
* nindyamānenaiva nindāyāḥ vartamānakāla ityarthaḥ // PSBh_4.14:2
* cared ity ārjanam adhikurute // PSBh_4.14:3
* dharmārjane niyoge ca // PSBh_4.14:4
* saṃśayānyatvāc cāpunaruktaś cariśabdo draṣṭavyaḥ // PSBh_4.14:5
* atredam ānuṣaṅgikam asanmārgacariprakaraṇaṃ parisamāptam // PSBh_4.14:6
* āha nindyamānaś caredityuktvā ādyaṃ vidhānamācarataḥ ko 'rtho niṣpadyate // PSBh_4.14:7
* niṣpannena vā katham abhilapyate // PSBh_4.14:8
* taducyate // PSBh_4.14:9
aninditakarmā

* atra caryottarasambandhād gamyate yadetadaninditaṃ karma dharmaḥ sa eva nindyamānasyācarato niṣpadyate // PSBh_4.15:1
* ataḥ aninditakarmā bhavatītyarthaḥ // PSBh_4.15:2
* āha nindyamānasyācarato 'ninditaṃ karma bhavatīti kva siddham // PSBh_4.15:3
* taducyate iha yasmādāha // PSBh_4.15:4
sarvaviśiṣṭo'yaṃ panthāḥ

* atra ayam iti pratyakṣe // PSBh_4.16:1
* yathāyaṃ puruṣaḥ // PSBh_4.16:2
* yathāvidhiś caririti yāḥ kriyāḥ atrādhikṛtasyāninditaṃ karma bhavatītyāha bhagavān // PSBh_4.16:3
satpathaḥ

* kasmāt / rudrasamīpaprāpaṇasāmarthyāt // PSBh_4.17:1
* anāvṛttiprāpaṇasāmarthyāc cāvikalaḥ // PSBh_4.17:2
* tasmāt sarvajñavacanāvisaṃvāditvāc cāyaṃ satpatha ityarthaḥ // PSBh_4.17:3
* āha kimanyatra panthāno na santi iti // PSBh_4.17:4
* ucyate santi // PSBh_4.17:5
* kiṃtu // PSBh_4.17:6
kupathāstvanye

* atra ku kutsāyāṃ bhavati // PSBh_4.18:1
* kasmāt // PSBh_4.18:2
* kuśabdaprayogād gamyate // PSBh_4.18:3
* kupuruṣavat // PSBh_4.18:4
* panthāno vidhaya upāyā ityarthaḥ // PSBh_4.18:5
* tuśabdo 'nāvṛttyutkarṣe // PSBh_4.18:6
* anye iti // PSBh_4.18:7
* gṛhasthabrahmacārivānaprasthabhikṣupāṣāṇḍināṃ panthānaḥ // PSBh_4.18:8
* te kupathāḥ // PSBh_4.18:9
* na // PSBh_4.18:10
* āha ayameva satpathaḥ śeṣāḥ kupathā iti kva siddham // PSBh_4.18:11
* kiṃ vāsya satpathatvam // PSBh_4.18:12
* śeṣāṇāṃ vā kupathatvaṃ kimiti // PSBh_4.18:13
* ucyate iha // PSBh_4.18:14
* yasmādāha // PSBh_4.18:15
anena vidhinā rudrasamīpaṃ gatvā

* atra anena ity anapekṣaṇe / vidhinā bhasmasnānakrāthanādinopāyenety arthaḥ // PSBh_4.19:1
* vidhineti tṛtīyā // PSBh_4.19:2
* rudra iti kālopadeśe // PSBh_4.19:3
* rudrasya rudratvaṃ pūrvoktam // PSBh_4.19:4
* samīpam iti yogaparyāyaḥ // PSBh_4.19:5
* kathaṃ gamyate // PSBh_4.19:6
* vidhyanantaroktatvāt // PSBh_4.19:7
* sati vidhiviṣayatve puruṣeśvarayor viṣayādhikārakṛtaṃ viyogaṃ dṛṣṭvā jñānaparidṛṣṭena vidhinādhyayanadhyānādhikṛto viśuddhabhāvaḥ samīpastha ityarthaḥ // PSBh_4.19:8
* gatiḥ prāptirbhāvasyetyarthaḥ // PSBh_4.19:9
* tvā iti vidhikarmaṇorniṣṭhā // PSBh_4.19:10
* āha atraivaṃ vidhyācaraṇaṃ samīpagamanaṃ ca kasyopadiśyate // PSBh_4.19:11
* ucyate na tīrthayātrādidharmavat sarveṣām // PSBh_4.19:12
* kiṃtu saṃskāravad brāhmaṇasyaiva // PSBh_4.19:13
* yasmād āha // PSBh_4.19:14
na kaścid brāhmaṇaḥ punarāvartate

* atra nakāropadeśo 'nyācaraṇapratipattipratiṣedhārthaḥ // PSBh_4.20:1
* kaścid iti gṛhasthādyaḥ // PSBh_4.20:2
* sthānamātravailakṣaṇyadarśanād brāhmaṇeṣveva kaścic chabdaḥ // PSBh_4.20:3
* gṛhastho brahmacārī vānaprastho bhikṣur ekavedo dvivedas trivedaś caturvedo gāyatrīmātrasāro vānena vidhinā rudrasamīpaṃ prāptaḥ san na kaścid brāhmaṇaḥ punarāvartata ityarthaḥ // PSBh_4.20:4
* brāhmaṇagrahaṇaṃ brāhmaṇyāvadhāraṇārthaṃ brāhmaṇa eva nānya ityarthaḥ // PSBh_4.20:5
* kṣetrajñe ca brāhmaṇasaṃjñā // PSBh_4.20:6
* kasmāt // PSBh_4.20:7
* upacayajanmayogāt saṃskārayogāt śrutayogāc ca brāhmaṇaḥ // PSBh_4.20:8
* punaḥśabdaḥ punarāvṛttipratiṣedhe // PSBh_4.20:9
* yathā pūrvasaṃjñānādibhir gatvā āvartate punaḥ punaḥ tathānena vidhinā rudrasamīpaṃ gatvā na sakṛdāvartate // PSBh_4.20:10
* punaḥ punaḥ sarvathāpi nāvartata ityarthaḥ // PSBh_4.20:11
* āṅ iti svaśāstroktamaryādām adhikurute abhividhyarthaṃ ca // PSBh_4.20:12
* ye cānena vidhinākṣapitājñānakaluṣapāpamāyādayaḥ kṣīṇāḥ te punaḥ punarāvartante // PSBh_4.20:13
* na taiḥ saha saṃyogo bhavati // PSBh_4.20:14
* na cāparaṃ janma pratipadyata ityarthaḥ // PSBh_4.20:15
* evam adhyāyaparisamāptiṃ kṛtvā yuktaṃ vaktum // PSBh_4.20:16
atredaṃ brahma japet

* asya pūrvokto'rthaḥ // PSBh_4.21:1
* āha kiṃ punastad brahma // PSBh_4.21:2
* tad ucyate kāraṇādibhāvenoktasya bhagavata ekatvaṃ sādhako jñātvā tatsādhanam ārabhate // PSBh_4.21:3
tatpuruṣāya vidmahe

* atra pūrvaṃ kāraṇatvabahutvanānātvenopadiṣṭasya parāmarśaḥ tad iti // PSBh_4.22:1
* puruṣa iti pauruṣyānupūraṇāc ca puruṣaḥ // PSBh_4.22:2
* pauruṣyamasyānekeṣu rūpeṣvavasthānāt // PSBh_4.22:3
* tatsaṃsthāni rūpāṇi aghorādīni // PSBh_4.22:4
* tatpuruṣāyeti caturthī // PSBh_4.22:5
* yathā grāmāya tattvaṃ jñātumicchati tathā puruṣāya tattvaṃ jñātumicchati // PSBh_4.22:6
* vidmaha iti // PSBh_4.22:7
* vida jñāne // PSBh_4.22:8
* vidmahe jānīmahe upalabhāmaha ityarthaḥ // PSBh_4.22:9
* āha puruṣabahutvāt saṃdehaḥ // PSBh_4.22:10
* atha katamasmai puruṣāya // PSBh_4.22:11
* taducyate // PSBh_4.22:12
mahādevāya dhīmahi

* atra mahādevatvaṃ ca pūrvoktam mahādevāyeti caturthī // PSBh_4.23:1
* dhīmahi iti // PSBh_4.23:2
* dhīṅ saṃśleṣaṇe // PSBh_4.23:3
* dhyāyemahi līyāmahe jñānakriyāśaktibhyāṃ saṃyujyāmaha ityarthaḥ // PSBh_4.23:4
* atra dhī iti jñānaśaktiparyāyaḥ // PSBh_4.23:5
* yayā sarvapadārthānāṃ tattvamadhigacchati sā jñānaśaktiḥ // PSBh_4.23:6
* mahi iti kriyāśaktiparyāyaḥ // PSBh_4.23:7
* yayā vidhiyogācaraṇasamartho bhavati sā kriyāśaktirityarthaḥ // PSBh_4.23:8
* āha athaite dṛkkriyāśaktī mahādevāt sādhakaḥ kiṃ svaśaktita āsādayati āhosvit paraśaktitaḥ utobhayaśaktitaḥ // PSBh_4.23:9
* taducyate paraśaktitaḥ // PSBh_4.23:10
* yasmādāha // PSBh_4.23:11
tan no rudraḥ pracodayāt