પાશુપતસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

* અત્ર નમ ઇત્યાત્મપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ તે ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_3.26:1
* નમસ્તુભ્યં નમસ્તે ॥ પ્સ્ભ્_3.26:2
* અથવા નમસ્કારેણાત્માનં પ્રદાય ધર્મપ્રચયપરિગ્રહમિચ્છન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:3
* અથ કતમોઽયં પરિગ્રહઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:4
* તદુચ્યતે વિશિષ્ટે પરિગ્રહાત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:5
* તદુચ્યતે ઽત્ર રુદ્ર ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_3.26:6
* રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:7
* રૂપાણિ યાનિ શરીરાણ્યુત્પાદયતિ તેભ્યો રૂપેભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:8
* અત્ર રૂપવ્યપદેશેન રૂપિણિ નમસ્કારો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:9
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:10
* તદભિસંધિપ્રયોગાત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:11
* શિવપુરિ ઉપસ્થાનવત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:12
* એભ્ય ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:13
* અપરિમિતાસંખ્યાતેભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:14
* રૂપનિર્દેશાર્થાન્યત્વાચ્ ચ પુનરુક્તાપુનરુક્તાભ્યાં શબ્દા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.26:15
પાશુપતસૂત્ર, 4
ગૂઢવિદ્યા તપઆનન્ત્યાય પ્રકાશતે

* ગુહૂ રક્ષણે ॥ પ્સ્ભ્_4.1:1
* રક્ષિતવ્યા ન પ્રકાશયિતવ્યેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:2
* ગોપનં નામાપ્રકાશનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:3
* વિદ્યા પૂર્વોક્તા સ્વપરાન્યપ્રકાશિકા પ્રદીપવત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:4
* લિઙ્ગૈર્ગોપ્યા રૂઢવિદ્યા સાધકે ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:5
* આહ ગૂઢવિદ્યે સાધકે કા કાર્યનિષ્પત્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:6
* તદુચ્યતે તપઆનન્ત્યાય પ્રકાશતે ઇત્યેષ પાઠઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:7
* અથવા કુરવોન્મહિતવત્ તપોઽનન્ત્યાય પ્રકાશત ઇત્યેષ વા પાઠઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:8
* તસ્માદત્ર તપસ્તદેવ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:9
* નિરુક્તમસ્ય પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:10
* અન્ ઇત્યપિ નિયોગપર્યાયઃ ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.1:11
* તપઃકાર્યત્વાદ્ અતિગતિસાયુજ્યવત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:12
* આહ કિં પરિમિતેષ્વર્થેષ્વાનન્ત્યશબ્દઃ ઉતાપરિમિતેષુ કિં વા પરિમિતાપરિમિતેષ્વિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:13
* ઉચ્યતે પરિમિતાપરિમિતેષ્વર્થેષુ આનન્ત્યશબ્દઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:14
* તત્ર તાવદ્ ઈશ્વરસ્યૈકૈકશઃ પરિમિતેષુ તેષ્વેવ વિભુત્વાદ્ અપરિમિતેષુ તથા પરિમિતાપરિમિતેષ્વર્થેષુ અભિવ્યક્તાસ્ય શક્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:15
* તસ્ય કુશલાકુશલેષુ ભાવેષ્વ્ આનન્ત્યશબ્દઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:16
* યસ્માદુક્તં ન ચૈતાસ્તનવઃ કેવલં મમ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:17
* તથા રુદ્રઃ સમુદ્રો હિ અનન્તો ભાસ્કરો નભઃ । આત્મા બ્રહ્મ ચ વાક્ ચૈવ ન શક્યં ભેદદર્શનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:18
* અનાત્મવિદ્ભિરધ્યસ્તાં પઙ્ક્તિં યોજનમાયતામ્ । વેદવિત્ પુનતે પાર્થ નિયુક્તઃ પઙ્ક્તિમૂર્ધનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:19
* તથા ચ વેદવિત્ પઙ્ક્તિમાત્મવિત્ પુનતે દ્વિજઃ । આનન્ત્યં પુનતે વિદ્વાન્ નાભાત્વં યો ન પશ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:20
* આનન્ત્યાય ઇતિ ચતુર્થી તસ્માત્ તપ એતત્ ન તુ વિદ્યા કાર્યા ॥ પ્સ્ભ્_4.1:21
* પ્રકાશો નામ ભાવપ્રકાશ્યમ્ ન તુ પ્રદીપવત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:22
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:23
* યોગાધિકૃતસ્ય પ્રદીપસ્થાનીતયમાનૈજસ્થાનીયમ્ આવારકમ્ અભિભૂય પ્રકાશતે ॥ પ્સ્ભ્_4.1:24
* ચક્ષુઃસ્થાનીયયા વિદ્યયા કુશલવિવેકાદિકાર્યં માહાત્મ્યાતિગતિપ્રકાશપ્રવૃત્તિસ્મૃતિસાયુજ્યસ્થિત્યાદિપ્રકાશનં તપઃકાર્યમિત્યર્થઃ એવં ચ ગુપ્તે બ્રાહ્મણે તપ આનન્ત્યાય પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:25
* આહ સ્વભાવગુપ્તત્વાદ્ અતીન્દ્રિયાત્મગતી વિદ્યા ગોપ્યેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:26
* તદુચ્યતે અવ્યક્તપ્રેતાદ્યવસ્થાનૈર્ લિઙ્ગૈર્ગોપ્યા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:27
* આહ કાનિ પુનસ્તાનિ વિદ્યાલિઙ્ગાનિ યૈર્ ગુપ્તૈર્ વિદ્યા ગુપ્તા ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:28
* તદુચ્યતે વ્રતાદીનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:29
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.1:30
ગૂઢવ્રતઃ

* અત્ર ગૂઢં પ્રચ્છન્નમ્ અપ્રકાશમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:1
* વ્રતં નામ યદાયતને સ્નાનહસિતાદ્યઃ સાધનવર્ગસ્તદ્ વ્રતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:2
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:3
* સાકૃતત્વાદ્ યસ્માદયં બ્રાહ્મણસ્તથા પ્રયુઙ્ક્તે યથા લૌકિકાનાં ધર્મસાધનભાવો ન વિદ્યત ઇતિ અતો ગૂઢવ્રત ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:4
* આહ અવ્યક્તપ્રેતત્વાદેવ ગૂઢત્વપ્રાપ્તેઃ પુનરુક્તમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:5
* ઉચ્યતે ઽર્થાન્યત્વાદ્ અપુનરુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:6
* તત્રાવસ્થાનમાત્રમ્ એવાવ્યક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:7
* ઇહ તુ સ્નાનહસિતાદિગોપનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:8
* અપિ ચ તત્ર નિષ્પન્નં લિઙ્ગમ્ અવ્યક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:9
* ઇહ તુ નિષ્પત્તિકાલે ચ ગોપનોપદેશઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:10
* ન વાવ્યક્તપ્રેતત્વં વા વિદ્યાલિઙ્ગમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:11
* અતશ્ચાપુનરુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:12
* તસ્માદ્ ગૂઢવ્રતોપદેશાય સ્થાનાપદેશાપવાદાય સ્થાને વસ્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:13
* સ્નાનહસિતાદયશ્ચ ગૂઢાઃ કર્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:14
* એવં વિદ્યા ગુપ્તા ભવતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:15
* આહ કિં વ્રતમેવૈકં વિદ્યાલિઙ્ગં ગોપ્યમ્ આહોસ્વિદ્ અન્યદપ્યસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:16
* ઉચ્યતે ઽસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:17
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.2:18
ગૂઢપવિત્રવાણિઃ

* અત્ર ગૂઢા ગુપ્તા પ્રચ્છન્ના અપ્રકાશેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:1
* પવિત્રા નામ સત્યા સંસ્કૃતા અર્ઘ્યહેતુઃ સમ્પન્ના ન તુ વિપરીતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:2
* સા ગોપ્યા ॥ પ્સ્ભ્_4.3:3
* કિમર્થમિતિ ચેત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:4
* તદુચ્યતે જાતિજ્ઞાનતપઃસ્તવસૂચનાર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:5
* યથા શરદં કુરરઃ સૂચયતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:6
* ઉક્તં હિ । શરદં કુરરઃ પ્રાહ વસન્તં પ્રાહ કોકિલઃ । પ્રાહ વર્ષા મયૂરશ્ચ વાક્ પવિત્રાહ બ્રાહ્મણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:7
* તથા । વાગેવ હિ મનુષ્યસ્ય શ્રુતમાખ્યાતિ ભાષિતા । દીપયન્તી યથા સર્વં પ્રભા ભાનુમિવામલા ॥ પ્સ્ભ્_4.3:8
* અતો જાતિજ્ઞાનતપઃસ્તવા ભવન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:9
* સ્તવિતે ચાવસાનાદિમત્ત્વયોઃ પુણ્યપાપક્ષયવૃદ્ધ્યોરભાવઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:10
* અત એતદુક્તં ગૂઢપવિત્રવાણિરિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:11
* આહ કિં વ્રતં વાણી ચ દ્વયમેવાત્ર ગોપ્યમ્ આહોસ્વિદ્ અન્યદપ્યસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:12
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:13
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.3:14
સર્વાણિ દ્વારાણિ પિધાય

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:1
* અત્ર સર્વશબ્દો દ્વારપ્રકૃતેર્ નિરવશેષવાચી દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:2
* દ્વારાણિ ક્રાથનાદીનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:3
* દ્વારાણિ ચ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:4
* ધર્માધર્મયોર્ આયવ્યયહેતુત્વાદ્ દ્વારાણિ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:5
* દ્વારાણીતિ બહુવચનં વિજ્ઞાનયન્ત્રેન્દ્રિયવત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:6
* પિધાય ઇતિ પ્રાક્સાધનપ્રયોગમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_4.4:7
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:8
* અસ્થાનકાલદેશક્રિયાપ્રયોગપ્રયોજનાન્તરાણિ વિધિવદ્ વિવેચ્ય યદા સમ્યઙ્ માયયા સંનાદ્યભેદક્રમેણ પ્રયુક્તાનિ તદા પિહિતાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:9
* આહ કેન તાનિ પિધેયાનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.4:10
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.4:11
બુદ્ધ્યા

* યસ્માદસ્ય શ્રોત્રેન્દ્રિયવત્ પિધાયેતિ સમ્યગ્ જ્ઞાનપ્રયોગે સર્વજ્ઞેન ભગવતા વિદ્યાનુગૃહીતયા બુદ્ધ્યા પિધાનમુક્તં તસ્માદત્ર કરણાખ્યા બુદ્ધ્યેતિ ન જ્ઞાનાખ્યા ॥ પ્સ્ભ્_4.5:1
* કથં ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.5:2
* બુદ્ધ્યેતિ તૃતીયાપ્રયોગાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:3
* ભસ્મના સ્નાનવત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:4
* ન જ્ઞાનાખ્યા ॥ પ્સ્ભ્_4.5:5
* યસ્ય વિજ્ઞાનાખ્યા બુદ્ધિર્ન જ્ઞાનાખ્યા કથં ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.5:6
* તસ્ય પ્રાગ્ જ્ઞાનોત્પત્તેર્ અચેતનપુરુષસ્તસ્ય હ્ય્ અજ્ઞાનાદ્ અસંબોધ્યઃ સ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:7
* તસ્માદત્ર ત્રિકં ચિન્ત્યતે પિધાતા પિધાનં પિધેયમિતિ તત્ર પિધાતા સાધકઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:8
* પિધાનમસ્ય વિદ્યાનુગૃહીતા બુદ્ધિઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:9
* પિધેયં વ્રતં વાણી દ્વારાણિ ચેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:10
* ક્રમવૃત્તિત્વાચ્ ચ બુદ્ધેરેવ પ્રયુઙ્ક્તે શેષાણ્ય્ અકર્તૃત્વેનૈવાપ્રયુક્તાનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:11
* તદા પિહિતાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:12
* અત્રેદં વિદ્યાજ્ઞાનપ્રકરણં પરિસમાપ્તમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:13
* આહ કિમવ્યક્તપ્રેત ઇત્યવસ્થાનદ્વયમેવાત્ર કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:14
* વાગાદીનિ વા ગોપાયિત્વા સાધકેન કિં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.5:15
* ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.5:16
ઉન્મત્તવદેકો વિચરેત લોકે

* અત્ર બુદ્ધ્યા અન્તઃકરણાનાં શ્રોત્રાદીનાં ચ બાહ્યાનાં વૃત્તિવિભ્રમઃ કર્તવ્યોઽસતિ વિષયે વિષયગ્રહણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:1
* અત્ર । પઞ્ચોન્માદાઃ સમાખ્યાતા વાતપિત્તકફાત્મકાઃ । ચતુર્થઃ સંનિપાતસ્તુ અભિઘાતસ્તુ પઞ્ચમઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:2
* એવં ગ્રહબહુત્વે સતિ યો ઽયં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં સમૂહઃ સાંનિપાતિકોઽયં મહાગ્રહઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:3
* એવં સાધનપ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:4
* તત્ર યદિ કશ્ચિદ્ જ્ઞાનજિજ્ઞાસનાર્થં દયાર્થમ્ અનુગ્રહાર્થં વા પૃચ્છતિ તં નિવર્તયિત્વા બ્રૂયાત્ સમયતઃ પ્રવિશસ્વેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:5
* તતો દ્વારેણ પ્રવિશ્ય વિપરીતમ્ અવિપરીતં વા યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્ કો ભવાનિતિ તતો વક્તવ્યં માહેશ્વરોઽહં કૌમારો ઽહમિતિ દુરત્યયં કૃતં ચ મમાનેનેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:6
* તતો જિઘાંસનાર્થં મયા સ્પૃષ્ટો ન તુ વિષયક્રીડાર્થં વા ॥ પ્સ્ભ્_4.6:7
* તતઃ પરિવર્જયતિ ઇત્યેવં લૌકિકપરીક્ષકાણાં સમ્મોહનાર્થમ્ ઉક્તમ્ ઉન્મત્તવદ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:8
* કિંચિદુન્મત્તપ્રેતવત્ તસ્યાન્તઃકરણાદિવૃત્તિવિભ્રમમાત્રં પરિગૃહ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.6:9
* એક ઇત્ય્ અસંવહતા ચિન્ત્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.6:10
* એકેનેતરેભ્યો વિચ્છિન્નેનાસહાયેનેત્ય્ અર્થઃ આહ એકેન કિં કર્તવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:11
* ઉચ્યતે વિહર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:12
* યસ્માદાહ વિચરેત ॥ પ્સ્ભ્_4.6:13
* અત્ર વિર્વિસ્તરે ॥ પ્સ્ભ્_4.6:14
* ચરેત્યાર્જનમ્ અધિકુરુતે ધર્માર્જને ॥ પ્સ્ભ્_4.6:15
* ઈત ઇત્યાજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:16
* વિસ્તરનિયોગ વિશેષતશ્ચ વિહર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:17
* આહ ક્વ વિહર્તવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:18
* ઉચ્યતે લોકે ॥ પ્સ્ભ્_4.6:19
* ત્રિવર્ણાશ્રમિષુ લોકસંજ્ઞા ન તુ બ્રહ્મલોકાદિષુ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:20
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:21
* ઉત્કૃષ્ટેષ્વ્ અસંભવાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:22
* લોકે ઇતિ સામીપિકં સંનિધાનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:23
* પરવર્ણા લોકાસ્તેષુ તદધ્યક્ષેષુ વિહર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:24
* આહ કાં વૃત્તિમાસ્થાય લોકે વિહર્તવ્યમ્ સર્વભક્ષમેવ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:25
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_4.6:26
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.6:27
કૃતાન્નમુત્સૃષ્ટમ્ ઉપાદદીત

* અત્ર કૃતગ્રહણાદકૃતાનાં બીજકાણ્ડફલાદીનાં પ્રતિષેધઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:1
* કૃતં ભિન્નોદ્ભિન્નાદ્યં તદ્ ભૈક્ષમ્ ઉત્સૃષ્ટં યથાલબ્ધં વિધિના પ્રાપ્તમુપયોજ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:2
* અત્ર કૃતગ્રહણાદકૃતપ્રતિષેધઃ અકૃતપ્રતિષેધાચ્ ચ કૃત્સ્ના હિંસા તન્ત્રે પ્રતિષિદ્ધા દ્રષ્ટવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_4.7:3
* આહ કિં તત્ કૃતં નામ બુદ્ધિઘટાદ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:4
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_4.7:5
* યસ્માદાહ અન્નમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:6
* તત્રાન્નવચનાદ્ અનન્નપ્રતિષેધઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:7
* તચ્ ચ દ્વિયોનિ ઇન્દ્રાભિષિક્તમ્ ઇન્દ્રિયાભિષિક્તં ચ તત્રેન્દ્રાભિષિક્તં વ્રીહિયવાદ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:8
* ઇન્દ્રિયાભિષિક્તં તુ માંસમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:9
* તત્ પઞ્ચવિધમ્ ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં પેયં ચોષ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:10
* તથા ષડ્રસં મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયમ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:11
* આહ તસ્ય કૃતાન્નસ્યાર્જનં કુતઃ કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:12
* તદુચ્યતે ઉત્સૃષ્ટમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:13
* અત્રોત્સૃષ્ટગ્રહણાદ્ ભૈક્ષયથાલબ્ધપ્રતિષેધઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:14
* કિં કારણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:15
* સૂનાદિદોષપરિહારાર્થત્વાન્નસ્તેયપ્રતિગ્રહાદિદોષાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:16
* તચ્ ચ ત્રિવિધમુત્સૃષ્ટમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:17
* તદ્ યથા નિસૃષ્ટં વિસૃષ્ટમ્ અતિસૃષ્ટમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:18
* તત્ર સનિમિત્તં પરિત્યક્તમન્નં પાનં વા તન્ નિસૃષ્ટમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:19
* ગોબ્રાહ્મણાદિનિમિત્તં ત્યક્તં વિસૃષ્ટમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:20
* અતિસૃષ્ટમ્ અન્યતઃ પરિત્યક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:21
* દયાર્થમ્ આનૃશંસાર્થં વા યદિ કશ્ચિદ્ દદ્યાત્ તદપિ ગ્રાહ્યમેવ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:22
* આહ અનેન સાધકેન કિં કર્તવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:23
* ઉચ્યતે ઉપયોક્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:24
* યસ્માદાહ ઉપાદદીત અત્રોપેત્ય્ અભ્યુપગમે ॥ પ્સ્ભ્_4.7:25
* અત્યન્તાસન્માનસયન્ત્રસ્થેનેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:26
* આદદીત ઇત્યુપયોગે ગ્રહણે ચ વિવક્ષિતસૂત્રગ્રહણે ત્વાવદ્ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:27
* તદુક્તમ્ । સંચિત્વા નરમેવૈનં કામાનામવિતૃપ્તિકમ્ । વ્યાઘ્રઃ પશુમિવાદાય મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:28
* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:29
* ઉપયોગેઽપિ નાથકણાદવત્સમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:30
* તસ્માદુપયોક્તવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:31
* ઈત ઇત્યાજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:32
* તદુત્સૃષ્ટં વિધિપ્રાપ્તમુપયોક્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:33
* અન્યથા હિ વિધિવ્યપેતેન ક્રમેણ વૃત્ત્યર્જનં ન કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:34
* આહ વ્રતાદીનિ ગોપયિત્વા સમ્યક્સાધનપ્રયોગે ઉત્સૃષ્ટોપયોગે ચ વર્તતઃ કે વાર્થા નિષ્પદ્યન્તે ॥ પ્સ્ભ્_4.7:35
* અસન્માનપ્રકરણસ્ય વા પરિસમાપ્તિઃ કિમસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:36
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:37
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.7:38
ઉન્મત્તો મૂઢ ઇત્યેવં મન્યન્તે ઇતરે જનાઃ

* અત્ર ઉન્મત્તઃ સ એવ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:1
* નિરુક્તમસ્ય પૂર્વોક્તમ્ મૂઢ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:2
* મુહુ અપરિજ્ઞાને ॥ પ્સ્ભ્_4.8:3
* અવ્યક્તોઽયં પ્રેતોઽયમ્ ઉન્મત્તોઽયં મૂઢોઽયં મૂર્ખોઽયમિતિ વક્તારો વદન્તીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:4
* ઇતિશબ્દોઽર્થાનાં નિર્વચનત્વાત્ પ્રકરણપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:5
* એવં યસ્માદ્ અવસ્થાનકાલદેશક્રિયાપ્રયોગપ્રયોજનગોપનવસત્યર્થકૃત્સ્નતપાંસિ ચ વ્યાખ્યાતાનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:6
* એવમ્ ઇત્યતિક્રાન્તાપેક્ષણે ॥ પ્સ્ભ્_4.8:7
* મન્યતે ઇત્યવધારણે ॥ પ્સ્ભ્_4.8:8
* ઇતરે ઇતિ ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિવાનપ્રસ્થભિક્ષુપાષણ્ડિનાં બ્રહ્મચર્યાધિકૃતાનાં ગ્રહણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:9
* જના ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:10
* જની પ્રાદુર્ભાવે ॥ પ્સ્ભ્_4.8:11
* જના ઇતિ વર્ણાશ્રમિણાં જનાનામ્ અધિકૃતાનાં ગ્રહણમ્ ઉક્તં હિ । જનેન હિ જનો જાતઃ જનં જનયસે જન । જનં શોચસિ નાત્માનં માત્માનં શોચ મા જનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:12
* ઇત્યેવં વક્તારો વદન્તીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:13
* અત્રેદમ્ આધિકારિકમ્ અસન્માનચરિપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:14
* આહ વ્રતાદીનિ ગોપયિત્વા સમ્યક્સાધનપ્રયોગે ઉત્સૃષ્ટોપયોગે ચ તતઃ કો ગુણઃ યં ગુણં જ્ઞાત્વા અવ્યક્તપ્રેતોન્મત્તાદ્યા વાદા નિષ્પાદ્યા ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:15
* તદુચ્યતે તં ગુણં જ્ઞાત્વા વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:16
* અપિ ચ અવ્યક્તપ્રેતોન્મત્તાદ્યં બ્રાહ્મણકર્મવિરુદ્ધં ક્રમં દૃષ્ટ્વા યાવદયં શિષ્યઃ એનમર્થં ન બ્રવીતિ તત્તસ્ય હૃદિસ્થમ્ અશઙ્કિતમ્ ઉપલભ્યોત્તરં બ્રૂમ ઇતિ કૃત્વા ભગવાનિદં સૂત્રમુવાચ ॥ પ્સ્ભ્_4.8:17
અસન્માનો હિ યન્ત્રાણાં સર્વેષામુત્તમઃ સ્મૃતઃ

* અત્ર અકારો માનપ્રતિષેધે ॥ પ્સ્ભ્_4.9:1
* માનોઽત્ર દ્વિવિધઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:2
* જાત્યભિમાનો ગૃહસ્થાભિમાનશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:3
* તત્ર જાત્યભિમાનો નામ બ્રાહ્મણોઽહમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:4
* પૂજ્યત્વાદ્ ઊર્ધ્વગમનાદીનાં કાર્યાણામ્ ઉચ્છ્રિતત્વાત્ ત્રયાણામપિ વર્ણાનામુપદેશેન ગુરુત્વાદ્ યજ્ઞકર્તૃત્વાત્ ત્રૈલોક્યસ્થિતિહેતોઃ બ્રાહ્મણોઽહમિતિ પ્રથમો માનો જાત્યુત્કર્ષાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:5
* તથા બ્રાહ્મણાનામપિ ગૃહસ્થાદીનાં પૂજ્યત્વાત્ તત્કૃતમાનશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:6
* એતચ્ ચ માનદ્વયમવ્યક્તલિઙ્ગવચનાત્ પ્રતિષિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:7
* તથા વિત્તં બન્ધુર્યશઃ કર્મ વિદ્યા ભવતિ પઞ્ચમી । એતાનિ માન્યસ્થાનાનિ ગરીયો યદ્યદુત્તરમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:8
* એતાનિ ચૈકવાસઃપ્રેતાચરણગૂઢવ્રતોપદેશિના સૂત્રતઃ પ્રતિષિદ્ધાનીત્યતો માનો ન કર્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:9
* સન્ ઇતિ પ્રશંસાયામસ્તિત્વે ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:10
* અગ્રે તદસન્માનચરિપ્રકરણવિશિષ્ટં ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:11
* હિશબ્દો ઽયમુત્તમોત્કર્ષાપેક્ષો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:12
* યન્ત્રાણિ અગ્નિષ્ટોમાદીનિ માસોપવાસાદીનિ ચ ગૃહસ્થાદીનાં શુદ્ધિવૃદ્ધિકરાણિ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:13
* યન્ત્રાણિ ચ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:14
* યન્ત્રં કર્માદયઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:15
* યસ્માદ્ અયન્ત્રા લૌકિકા અમર્યાદાવસ્થા ભવન્તીત્યતો યન્ત્રાણામ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:16
* યન્ત્રાણામ્ ઇતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:17
* આહ બહુવચનપ્રયોગાત્ સંદેહઃ અથ કિયતાં યન્ત્રાણામ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:18
* તદુચ્યતે સર્વેષામ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:19
* અત્ર સર્વેષામ્ ઇત્યશેષાણામિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:20
* સર્વેષામિતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:21
* આહ ષષ્ઠ્યાઃ સાકાઙ્ક્ષત્વાત્ સંદેહઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:22
* તેષાં કારણાત્માનો વર્તન્તે ॥ પ્સ્ભ્_4.9:23
* તદુચ્યતે ઉત્તમઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:24
* અત્રોત્તમ ઇતિ શ્રેષ્ઠત્વે પરમવિશુદ્ધિત્યાગાદાનભાવાદિષુ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:25
* ઉક્તં હિ । વરેણ્યઃ સત્તમો મુખ્યો વરિષ્ઠઃ શોભનોઽથવા । ઉત્તમશ્ચાપરાર્ધશ્ચ સ્વર્થઃ શ્રેષ્ઠાર્થવાચકાઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:26
* શ્રેષ્ઠઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:27
* ઇહ ચોક્તમ્ ઉત્તમ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:28
* આહ અસન્માનઃ સર્વયન્ત્રાણામુત્તમ ઇતિ ક્વ સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:29
* ઉચ્યતે ઇહ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:30
* યસ્માદાહ સ્મૃતઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:31
* અત્ર સ્મૃત ઇત્યુક્તપર્યાયઃ મહેશ્વરેણોક્તં પ્રોક્તં કથિતં વર્ણિતમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:32
* વિશિષ્ટઃ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:33
* સર્વજ્ઞવચનાદ્ અવિસંવાદિત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:34
* નહિ પ્રત્યક્ષદર્શિનાં વચનાનિ વિસંવદન્તીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:35
* આહ અસ્મિન્ ક્રમે ઉત્તમત્વેન વ્યાખ્યાયમાનં ક આદ્યઃ શોધકઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:36
* કેન વા ઇદં વિધાનં ચીર્ણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:37
* આચરતા વા કિં ફલં પ્રાપ્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:38
* સો ઽસ્મત્પ્રત્યયાર્થમ્ વાચ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.9:39
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.9:40
ઇન્દ્રો વા અગ્રે અસુરેષુ પાશુપતમચરત્

* અત્ર દેવતાનાં રાજા ઇન્દ્રઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:1
* કથં ગમ્યતે અસુરેષ્વાચરણવચનાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:2
* બ્રાહ્મણશ્ચાયમિન્દ્રઃ શ્રેષ્ઠઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:3
* સૂત્રે બ્રાહ્મણગ્રહણાત્ શૂદ્રપ્રતિષેધાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:4
* ઇદિ પરમૈશ્વર્યે ધાતુઃ તસ્યેન્દ્રઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:5
* ઇન્દ્ર ઉત્કૃષ્ટઃ શ્રેષ્ઠઃ દેવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિતૃપિશાચાદીનાં શ્રેષ્ઠો ન તુ બ્રહ્માદીનામ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:6
* કિં તુ સ્વર્ગિણાં મધ્યે ઐશ્વર્યેણ વિદ્યયા આજ્ઞયા ચેત્ય્ અતઃ શ્રેષ્ઠત્વાદ્ ઇન્દ્રઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:7
* વાશબ્દઃ સમ્ભાવને ॥ પ્સ્ભ્_4.10:8
* અન્યૈરપિ દેવશ્રેષ્ઠૈરિદં વિધાનમાચીર્ણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:9
* કુતસ્તર્હિ યુષ્મદાદિભિર્ મનુષ્યમાત્રૈઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:10
* તસ્માત્ સંભાવ્યોઽયમર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:11
* આહ કદા ચીર્ણમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:12
* ઉચ્યતે ઽગ્રે ॥ પ્સ્ભ્_4.10:13
* અત્રાગ્ર ઇતિ પૂર્વકાલમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_4.10:14
* કુશિકેશાનસમ્બન્ધાત્ પ્રાક્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:15
* પ્રથમમ્ અમરૈશ્ચીર્ણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:16
* કૃતત્રેતાદ્વાપરાદિષુ યુગેષ્વિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:17
* આહ કેષ્વાચીર્ણમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:18
* ઉચ્યતે અસુરેષુ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:19
* અત્રાસુરા નામ સુરેતરાઃ સ્તેયયુક્તાઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:20
* પ્રાણાપહરણાદ્ વા અસુરાઃ પ્રજાપતિપુત્રા વિજ્ઞેયાઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:21
* અસુરેષ્વિતિ સામીપિકં સંનિધાનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:22
* અસુરસમીપે અસુરાભ્યાશે અસુરાણામધ્યક્ષ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:23
* આહ કિં તદિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:24
* ઉચ્યતે પાશુપતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:25
* અત્ર પશુપતિનોક્તપરિગ્રહાધિકારેષુ વર્તત ઇતિ પાશુપતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:26
* પશુપતિર્વાસ્મિન્ ચિન્ત્યત ઇતિ પાશુપતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:27
* પશુપતિપ્રાપકત્વાદ્ વા પાશુપતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:28
* પાશુપતમિતિ સમસ્તસ્ય સમ્પૂર્ણસ્ય વિધાનસ્યૈતદ્ ગ્રહણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:29
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:30
* વ્યક્તલિઙ્ગપૂર્વકત્વાદ્ અવ્યક્તાદિક્રમસ્ય ॥ પ્સ્ભ્_4.10:31
* તસ્માત્ કૃત્સ્નમિદમેવ વિધાનમાચીર્ણમિન્દ્રેણ દુઃખાન્તાર્થિના શુદ્ધિવૃદ્ધ્યર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:32
* ધર્મબાહુલ્યાત્ સુરાણાં ભુવ્યાચીર્ણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:33
* અચરદ્ ઇત્યતીતઃ કાલઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:34
* અતીતે કાલે ચીર્ણવાન્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:35
* આહ ઇન્દ્રેણાસુરેષ્વાચરતા કિં ફલં પ્રાપ્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.10:36
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.10:37
સ તેષામિષ્ટાપૂર્તમાદત્ત

* સ ઇતીન્દ્રગ્રહણમ્ તેષામ્ ઇત્યસુરનિર્દેશઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.11:1
* ઇષ્ટાપૂર્તમ્ ઇતિ દ્વંદ્વસમાસઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.11:2
* ઇષ્ટં ચ પૂર્તં ચેષ્ટાપૂર્તમ્ તત્ર યન્ મન્ત્રપૂર્વકેણ વિધિના દત્તં હુતં સ્તુત્યાદિનિષ્પન્નં સુકૃતં તદ્ ઇષ્ટમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.11:3
* યદ્ અમન્ત્રપૂર્વકેણૈવ તત્ પૂર્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.11:4
* ઇન્દ્રેણાસુરેભ્યઃ કેનોપાયેન દત્તમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.11:5
* ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.11:6
માયયા સુકૃતયા સમવિન્દત

* ક્રાથનસ્પન્દનાદિપ્રયોગૈઃ ધિક્કૃતસ્ય નિદ્રાવિષ્ટો વાયુસંસ્પૃષ્ટો મન્દકારી અસમ્યક્કારી અસમ્યગ્વાદીતિ યો ઽયં દુષ્ટશબ્દો ઽભિયોગશબ્દશ્ચ નિષ્પદ્યતે તસ્મિન્ન્ અનૃતે માયાસંજ્ઞા ॥ પ્સ્ભ્_4.12:1
* માનસકાયિકાભિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:2
* માયયા ઇતિ તૃતીયા ॥ પ્સ્ભ્_4.12:3
* સુકૃતયા ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:4
* સુ પ્રશંસાયામ્ તયા સુકૃતયા સમ્યક્ પ્રયુક્તયેતિ સાધકસાધનપ્રાધાન્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:5
* અવિન્દત ઇતિ પ્રાપ્તૌ પ્રાધાન્યે ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:6
* સ તેષામ્ ઇષ્ટાપૂર્તમ્ આદત્તેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:7
* ઉક્તં હિ । આક્રોશમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષતિ । સ તેષાં દુષ્કૃતં દત્ત્વા સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:8
* આહ ઉત્તમ ઇન્દ્રઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:9
* સ તેષામિષ્ટાપૂર્તમ્ ઇત્યુક્તે પરાપદેશેનાસ્ય વૃત્તિર્ નિર્ગુણીકૃતા ॥ પ્સ્ભ્_4.12:10
* અથાત્માપદેશોઽત્ર કિમસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:11
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:12
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.12:13
નિન્દા હ્ય્ એષાનિન્દા તસ્માત્

* અત્રાવમાનપરિભવાદ્યા નિન્દા ॥ પ્સ્ભ્_4.13:1
* કુત્સા ગર્હા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:2
* શબ્દો નિન્દોત્તમોત્કર્ષોપક્ષેપે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:3
* ઉત્તમાધિકારાદ્ ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.13:4
* એષા ઇત્યતિક્રાન્તાપેક્ષણે ॥ પ્સ્ભ્_4.13:5
* અવમાનપરિભવપરિવાદાદ્યા નિન્દેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:6
* અનિન્દા ઇત્યકારો નિન્દિતત્વં પ્રતિષેધતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:7
* અનિન્દા અકુત્સા અગર્હા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:8
* અત્ર તસ્માચ્છબ્દઃ પૂર્વોત્તરં ચાપેક્ષતે ॥ પ્સ્ભ્_4.13:9
* તત્ર પૂર્વાકાઙ્ક્ષાયાં તાવત્ કૃત્સ્ના નિન્દાપ્રકરણગુણવચને ॥ પ્સ્ભ્_4.13:10
* યસ્માદ્ ઇન્દ્રસ્યાપિ શુદ્ધિવૃદ્ધિકારિણી આત્માપદેશેન પરાપદેશેન ચ ભગવતા અસન્માનચરિર્ ગુણીકૃતા તસ્માદિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:11
* આહ નિરાકાઙ્ક્ષાનિર્દેશાત્ સંદેહો યથા યથા વર્ણિતં તથા તથા ચ વ્યાખ્યાતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:12
* નિન્દાયા અનિન્દિતત્વં ગુણં જ્ઞાત્વા સાધકેન કિં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.13:13
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.13:14
નિન્દ્યમાનશ્ચરેત્

* અત્ર નિન્દા પૂર્વોક્તા ॥ પ્સ્ભ્_4.14:1
* નિન્દ્યમાનેનૈવ નિન્દાયાઃ વર્તમાનકાલ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.14:2
* ચરેદ્ ઇત્ય્ આર્જનમ્ અધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_4.14:3
* ધર્માર્જને નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.14:4
* સંશયાન્યત્વાચ્ ચાપુનરુક્તશ્ ચરિશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.14:5
* અત્રેદમ્ આનુષઙ્ગિકમ્ અસન્માર્ગચરિપ્રકરણં પરિસમાપ્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.14:6
* આહ નિન્દ્યમાનશ્ ચરેદિત્યુક્ત્વા આદ્યં વિધાનમાચરતઃ કો ઽર્થો નિષ્પદ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.14:7
* નિષ્પન્નેન વા કથમ્ અભિલપ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.14:8
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.14:9
અનિન્દિતકર્મા

* અત્ર ચર્યોત્તરસમ્બન્ધાદ્ ગમ્યતે યદેતદનિન્દિતં કર્મ ધર્મઃ સ એવ નિન્દ્યમાનસ્યાચરતો નિષ્પદ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.15:1
* અતઃ અનિન્દિતકર્મા ભવતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.15:2
* આહ નિન્દ્યમાનસ્યાચરતો ઽનિન્દિતં કર્મ ભવતીતિ ક્વ સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.15:3
* તદુચ્યતે ઇહ યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.15:4
સર્વવિશિષ્ટોઽયં પન્થાઃ

* અત્ર અયમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષે ॥ પ્સ્ભ્_4.16:1
* યથાયં પુરુષઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.16:2
* યથાવિધિશ્ ચરિરિતિ યાઃ ક્રિયાઃ અત્રાધિકૃતસ્યાનિન્દિતં કર્મ ભવતીત્યાહ ભગવાન્ ॥ પ્સ્ભ્_4.16:3
સત્પથઃ

* કસ્માત્ । રુદ્રસમીપપ્રાપણસામર્થ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.17:1
* અનાવૃત્તિપ્રાપણસામર્થ્યાચ્ ચાવિકલઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.17:2
* તસ્માત્ સર્વજ્ઞવચનાવિસંવાદિત્વાચ્ ચાયં સત્પથ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.17:3
* આહ કિમન્યત્ર પન્થાનો ન સન્તિ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.17:4
* ઉચ્યતે સન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_4.17:5
* કિંતુ ॥ પ્સ્ભ્_4.17:6
કુપથાસ્ત્વન્યે

* અત્ર કુ કુત્સાયાં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:1
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:2
* કુશબ્દપ્રયોગાદ્ ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.18:3
* કુપુરુષવત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:4
* પન્થાનો વિધય ઉપાયા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:5
* તુશબ્દો ઽનાવૃત્ત્યુત્કર્ષે ॥ પ્સ્ભ્_4.18:6
* અન્યે ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:7
* ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિવાનપ્રસ્થભિક્ષુપાષાણ્ડિનાં પન્થાનઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:8
* તે કુપથાઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:9
* ન ॥ પ્સ્ભ્_4.18:10
* આહ અયમેવ સત્પથઃ શેષાઃ કુપથા ઇતિ ક્વ સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:11
* કિં વાસ્ય સત્પથત્વમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:12
* શેષાણાં વા કુપથત્વં કિમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:13
* ઉચ્યતે ઇહ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:14
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.18:15
અનેન વિધિના રુદ્રસમીપં ગત્વા

* અત્ર અનેન ઇત્ય્ અનપેક્ષણે । વિધિના ભસ્મસ્નાનક્રાથનાદિનોપાયેનેત્ય્ અર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:1
* વિધિનેતિ તૃતીયા ॥ પ્સ્ભ્_4.19:2
* રુદ્ર ઇતિ કાલોપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_4.19:3
* રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:4
* સમીપમ્ ઇતિ યોગપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:5
* કથં ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.19:6
* વિધ્યનન્તરોક્તત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:7
* સતિ વિધિવિષયત્વે પુરુષેશ્વરયોર્ વિષયાધિકારકૃતં વિયોગં દૃષ્ટ્વા જ્ઞાનપરિદૃષ્ટેન વિધિનાધ્યયનધ્યાનાધિકૃતો વિશુદ્ધભાવઃ સમીપસ્થ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:8
* ગતિઃ પ્રાપ્તિર્ભાવસ્યેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:9
* ત્વા ઇતિ વિધિકર્મણોર્નિષ્ઠા ॥ પ્સ્ભ્_4.19:10
* આહ અત્રૈવં વિધ્યાચરણં સમીપગમનં ચ કસ્યોપદિશ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.19:11
* ઉચ્યતે ન તીર્થયાત્રાદિધર્મવત્ સર્વેષામ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:12
* કિંતુ સંસ્કારવદ્ બ્રાહ્મણસ્યૈવ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:13
* યસ્માદ્ આહ ॥ પ્સ્ભ્_4.19:14
ન કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણઃ પુનરાવર્તતે

* અત્ર નકારોપદેશો ઽન્યાચરણપ્રતિપત્તિપ્રતિષેધાર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:1
* કશ્ચિદ્ ઇતિ ગૃહસ્થાદ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:2
* સ્થાનમાત્રવૈલક્ષણ્યદર્શનાદ્ બ્રાહ્મણેષ્વેવ કશ્ચિચ્ છબ્દઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:3
* ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વાનપ્રસ્થો ભિક્ષુર્ એકવેદો દ્વિવેદસ્ ત્રિવેદશ્ ચતુર્વેદો ગાયત્રીમાત્રસારો વાનેન વિધિના રુદ્રસમીપં પ્રાપ્તઃ સન્ ન કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણઃ પુનરાવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:4
* બ્રાહ્મણગ્રહણં બ્રાહ્મણ્યાવધારણાર્થં બ્રાહ્મણ એવ નાન્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:5
* ક્ષેત્રજ્ઞે ચ બ્રાહ્મણસંજ્ઞા ॥ પ્સ્ભ્_4.20:6
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:7
* ઉપચયજન્મયોગાત્ સંસ્કારયોગાત્ શ્રુતયોગાચ્ ચ બ્રાહ્મણઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:8
* પુનઃશબ્દઃ પુનરાવૃત્તિપ્રતિષેધે ॥ પ્સ્ભ્_4.20:9
* યથા પૂર્વસંજ્ઞાનાદિભિર્ ગત્વા આવર્તતે પુનઃ પુનઃ તથાનેન વિધિના રુદ્રસમીપં ગત્વા ન સકૃદાવર્તતે ॥ પ્સ્ભ્_4.20:10
* પુનઃ પુનઃ સર્વથાપિ નાવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:11
* આઙ્ ઇતિ સ્વશાસ્ત્રોક્તમર્યાદામ્ અધિકુરુતે અભિવિધ્યર્થં ચ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:12
* યે ચાનેન વિધિનાક્ષપિતાજ્ઞાનકલુષપાપમાયાદયઃ ક્ષીણાઃ તે પુનઃ પુનરાવર્તન્તે ॥ પ્સ્ભ્_4.20:13
* ન તૈઃ સહ સંયોગો ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:14
* ન ચાપરં જન્મ પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:15
* એવમ્ અધ્યાયપરિસમાપ્તિં કૃત્વા યુક્તં વક્તુમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.20:16
અત્રેદં બ્રહ્મ જપેત્

* અસ્ય પૂર્વોક્તોઽર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.21:1
* આહ કિં પુનસ્તદ્ બ્રહ્મ ॥ પ્સ્ભ્_4.21:2
* તદ્ ઉચ્યતે કારણાદિભાવેનોક્તસ્ય ભગવત એકત્વં સાધકો જ્ઞાત્વા તત્સાધનમ્ આરભતે ॥ પ્સ્ભ્_4.21:3
તત્પુરુષાય વિદ્મહે

* અત્ર પૂર્વં કારણત્વબહુત્વનાનાત્વેનોપદિષ્ટસ્ય પરામર્શઃ તદ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:1
* પુરુષ ઇતિ પૌરુષ્યાનુપૂરણાચ્ ચ પુરુષઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:2
* પૌરુષ્યમસ્યાનેકેષુ રૂપેષ્વવસ્થાનાત્ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:3
* તત્સંસ્થાનિ રૂપાણિ અઘોરાદીનિ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:4
* તત્પુરુષાયેતિ ચતુર્થી ॥ પ્સ્ભ્_4.22:5
* યથા ગ્રામાય તત્ત્વં જ્ઞાતુમિચ્છતિ તથા પુરુષાય તત્ત્વં જ્ઞાતુમિચ્છતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:6
* વિદ્મહ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:7
* વિદ જ્ઞાને ॥ પ્સ્ભ્_4.22:8
* વિદ્મહે જાનીમહે ઉપલભામહ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:9
* આહ પુરુષબહુત્વાત્ સંદેહઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.22:10
* અથ કતમસ્મૈ પુરુષાય ॥ પ્સ્ભ્_4.22:11
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_4.22:12
મહાદેવાય ધીમહિ

* અત્ર મહાદેવત્વં ચ પૂર્વોક્તમ્ મહાદેવાયેતિ ચતુર્થી ॥ પ્સ્ભ્_4.23:1
* ધીમહિ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:2
* ધીઙ્ સંશ્લેષણે ॥ પ્સ્ભ્_4.23:3
* ધ્યાયેમહિ લીયામહે જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભ્યાં સંયુજ્યામહ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:4
* અત્ર ધી ઇતિ જ્ઞાનશક્તિપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:5
* યયા સર્વપદાર્થાનાં તત્ત્વમધિગચ્છતિ સા જ્ઞાનશક્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:6
* મહિ ઇતિ ક્રિયાશક્તિપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:7
* યયા વિધિયોગાચરણસમર્થો ભવતિ સા ક્રિયાશક્તિરિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:8
* આહ અથૈતે દૃક્ક્રિયાશક્તી મહાદેવાત્ સાધકઃ કિં સ્વશક્તિત આસાદયતિ આહોસ્વિત્ પરશક્તિતઃ ઉતોભયશક્તિતઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:9
* તદુચ્યતે પરશક્તિતઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:10
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_4.23:11
તન્ નો રુદ્રઃ પ્રચોદયાત્