Paribhāṣenduśekhara · Verses 81-100
asyāśca"yatonāvaḥ"iti sūtre 'naupratiṣedho jñāpakaḥ/ 'nāvyam' ityatrādirnakāro na svarayogyaḥ, yaścākārastadyogyo nāsāvādiriti sa pratiṣedho 'narthakaḥ/
na cādireva makāra udāttaguṇaviśiṣṭāntaratamājrūpo 'stviti vācyam, tathā sati nimittabhūtadvayackatvasyavināśādupajīvyavirodhenādyudāttatvāprāpteḥ, ityanyatra vistaraḥ/ spaṣṭā ceyam"samāsasya"iti sūtre bhāṣye//
nanu"pūraṇa guṇa"iti niṣedhastavyatyapi syāt"diva aut"itiyautvaṃ diveḥ kvipyapi syāt, tathā"yato 'nāvaḥ"iti svaro ṇyatyapi syāt"ṛdṛśo 'ṅi guṇaḥ"iti caṅyapi syāt; ata āha --
niranubandhaka grahaṇe na sānubandhakasya
tadanubandhaka grahaṇe nātadanubandhakasya
"vāmadevāḍḍayaḍḍyau"iti sūtre ḍyaḍḍtorḍitvamanayorajñāpakam/ taddhi"yayatoścātadarthe"
ityatra tayoragrahaṇārtham/ nañaḥ parasya yayadantasyottarapadasyānta udātta iti tadarthaḥ/ evaṃ cāvāmadevye 'vyaya
pūrvapadaprakṛtisvara eva bhavati/
tanmātrānubandhakagrahaṇe sa cānyaścānubandho yasya tadgrahaṇaṃ netyantyārthaḥ/ ete ca pratyayāpratyayasādhāraṇe, diva aut"ityādau sañcāritatvāt/
varṇagpahaṇe cānayorapravṛttiriti spaṣṭam"auṅa āpaḥ"ityatra bhāṣye/ yenānubandhena sānubandhakatvaṃ dvyanubandhakatvādi vā tadanuccāraṇe evaiṣā, dharmigrāhakamānāt/ tena"jaśśasoḥ"ityatra naiṣeti niranubandhakatvāt taddhitaśata evātra grahaṇaṃ syāditi na śaṅkyam/
evamantyānyatarānubandhoccāraṇe eva/ tena"vano raca"ityādau ṅvanipkvaniporagrahaṇasiddhiḥ/
ekānubandhakagrahaṇe sambhavatīti tvartho na bhāṣyādisammata ityanyatra vistaraḥ//
nanu 'kuṭīraḥ' ityādau svārthikatvāt svārthikānāṃ prakṛtito liṅgavatanānuvṛtternyāyaprāptatvāt puṃstvānupapattiḥ, 'apkalpam' ityatra napaṃsakaikavacanayoranupapattiścetyata āha --
kvacit svārthikāḥ prakṛtito liṅgavatanānyativartante
"ṇacaḥ striyām"iti sūtre striyāmityuktirasyā jñāpikā/ anyathā"karmavyatihāre ṇac striyām"iti striyāmeva vidhānāt kiṃ tena? spaṣṭā ceyaṃ bahujvidhāyake bhāṣye//
nanu 'supathī nagarī' iti"yuvoranākau"iti sūtrabhāṣyodāhṛte"inaḥ striyām"iti kap syāt ata āha --
samāsāntavidhiranityaḥ
"prateraṃśvādayastatpuruṣe"ityantodāttatvāyāṃśvādiṣu rājame śabdapāṭho 'syā jñāpakaḥ/ anyathā ṭacaṃvāntodāttatve siddhe kiṃ tena?"dvitribhyāṃ pāddanmūrddhasu"iti svara vidhāyake bhāṣye spaṣṭam//
nanu 'śatāni' ityādau numi kṛte ṣaṭsaṃjñā prāpnoti, tataśca luk syāt, tathā 'upādāsta'
ityatrātve kṛte"sthaghvoricca"itītvaṃ prāpnotītyata āha --
sannipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
sannipātaḥudvayoḥ sambandhaḥ, tannimitto vidhistaṃ sannipātaṃ yo vihanti, tasyānimittam/
upajīvyavirodhasyāyuktatvamiti nyāyamūlaiṣā/
ata evātra sannipātaśabdena na pūrvaparayoḥ sambandha eva, kintu viśeṣyaviśeṣaṇa sannipāto 'pi gṛhyate/ ata eva 'grāmaṇi kulam' ityādau napuṃsakahrasvatve 'pi"piti kṛti"iti tuk na/ prātipadikājantatvasannipātena jātasya hrasvasya tadavidhāyakatvāt/ tukyajantatvavighātaḥ spaṣṭa eva/
na cārthāśrayatvena hrasvasya bahiraṅgatayāsiddhatvam, arthakṛtabahiraṅgatvānāśrayaṇasyoktatvāt/ kiñca"ṣatvatukorasiddhaḥ"ityetadbalāt kṛtituggrahaṇācca tugvidhau bahiraṅgaparibhāṣāyā apravṛtteḥ/
sarvavidhasannipātagrahaṇādeva 'varṇāśrayaḥ pratyayo varṇavicālasyānimittaṃ syāt' ityetatparibhāṣā
doṣanirūpaṇāvasare vārtikakṛtoktam, -- 'na hi pratyayaḥ pūrva para sannipāta nimittakaḥ, sa eva ca sannipāta śabdena gṛhyata iti matvā na pratyayaḥ sannipātanimittakaḥ iti śaṅkāyāṃ tadabhyupetyaivāṅgasaṃjñā tarhyanimittaṃ syādityekadeśinoktam' iti na tadbhāṣyavirodhaḥ/
kiñcaivaṃ 'śaivaḥ, gārgāyaḥ, vainateyaḥ' ityādāvapyaṅgasaṃjñāyā lopanimittatvānāpatyā varṇāśraya ityasya vaiyarthayam/
'grāmaṇi kulam' 'grāmaṇiputraḥ' ityādāvuttarapadanimittake hrasvatve yathākathañcid bahiraṅgaparibhāṣayāpi vāraṇaṃ sambhavatīti"kṛnmejantaḥ"ityatra"hrasvasya piti"iti sūtrecaikadeśinā tayā paribhāṣāyā tug
vārito bhāṣye/
ata eva paribhāṣāphalatvenedamuktam"kṛnmejantaḥ"iti sūtre vārtikakṛteti kecit/
sannipātalakṣaṇavidhitvamasyā liṅgam/ svapravṛtteḥ prāk svanimittabhūto yaḥ sannipātaḥ, tadvighātasya svātiriktaśāstrasya svayamanimittamiti phalati/
nanvevam 'rāmāya' ityādau"supi ca"iti dīrghānāpattiḥ, adantāṅgasannipātena jātasya yādeśasya tadvighātakatvāt/
na ca yañāditvasāpekṣadīrghasya bahiraṅgatayāsiddhatvānnātra sannipātavighāta iti vācyam, āropitāsiddhatve 'pi vastutastadvighātasya jāyamānatvenaitatpravṛtteḥ/
kiñcāntaraṅge kartavye bahiraṅgasyāsiddhatve 'pi tatra kṛte tasyāsiddhatve mānābhāḥ/
kiñcātideśikasannipātavighātābhāvamādāyaitadapravṛttau 'gauri' ityādau sambuddhilope 'pi sthānivatvena hrasvanimittasannipātavighātābhāvāt, tatraitasyātivyāptipara"kṛnmejantaḥ"iti sūtrasthabhāṣyāsaṅgatiḥ/
sannipātasyāśāstrīyatvānnātra sthānivatvamiti cet, tarhyatrāsiddhatvamapi kathamiti vibhāvya, 'aśāstrīye 'siddhatvāpravṛtteḥ'"īdūdet"iti sūtre kaiyaṭena spaṣṭamuktatvāt/
evañca pūrvatrāsiddhīye 'pi kārya etatparibhāṣāpravṛttirbhavatyeveti cet, na; 'kaṣṭāya' iti nirdeśenaitasyā anityatvāt/
yayoḥ sannipātasya vighātakaṃ śāstram, tayoḥ sannipātanimittakavidhāvupādānamapekṣitamiti tu nāgrahaḥ/ ata eva 'dākṣiḥ' ityatrākārāntaprakṛtīñsannipātanimittāṅgasaṃjñānayā paribhāṣayāllopasya nimittaṃ na syādityāśaṅkyānityatvena samāhitam,"kṛnmejantaḥ"iti sūtre bhāṣye; 'na hyaṅgasaṃjñāyāmadantasyāṅgasaṃjñā' ityuktamasti/
na ca 'kumbhakārebhyaḥ, ādhaye' ityādāvavyayasaṃjñāyā anayā paribhāṣayā vāraṇaparabhāṣyāsaṅga
tiḥ/ anayā paribhāṣayā lug mābhūt, avyayatvaṃ tu syādeva/ lukā hi tadīyasannipātasya vighātaḥ, nāvyayasaṃjñayā/ saṃjñāphalaṃ tvakac syāditi vācyam, etadudāharaṇaparabhāṣyaprāmāṇyena sākṣātparamparayā vā svanimittasannipātavighātakasya svayamanimityamityarthenādoṣāt/ etenātrākac syādityapāstam/
na ca kāryakālapakṣe lugekavākyatāpannasaṃjñābādhe 'pyakajekavākyatāpannāsyāditi vācyam, antaraṅgāyāṃ tadekavākyatāpannasaṃjñāyāṃ bahiraṅgaguṇāderasiddhatvāt, lugekavākyatāpannā tu na guṇādito 'ntaraṅgā, ubhayorapi śabdataḥ subāśrayatvāt/
"nayāsayoḥ"iti nirdeśāścaiṣānityā/ tena nātiprasaṅgaḥ/ spaṣṭā ceyaṃ"kṛnmejantaḥ"iti sūtre bhāṣye/ asyā anityatve phalāni bhāṣye parigaṇitāni - varṇāśrayaḥ, pratyayaḥ varṇavicālasyānimittam,
'dākṣiḥ'/ ātvaṃ pugvidheḥ - krāpayati/ pughrasvasya - adītapat/ tyadādyakāraṣṭābvidheḥ - yā seti/ iḍvidhirākāralopasya - papivān/"hrasvanuḍbhyāṃ matup" "antodāttāduttarapadāt"iti matubvibhaktyudāttatvaṃ pūrvanighātasya - agnimān, paramavācā/ nadīhrasvatvaṃ sambuddhilopasya - 'nadi, kumāri' ityādi/ yādeśo dīrghatvasya -
kaṣṭāya/ ito 'nyatra pravṛttireva, 'doṣāḥ khalvapi sākalyena parigaṇtāḥ' iti bhāṣyokteranyatravistaraḥ//
nanu 'pañcendrāṇyo devatā asya pañcendraḥ' ityādau"dvigorluk"ityaṇo luki"lukstaddhita" iti strīpratyayalukyānukaḥ śravaṇāpattiḥ, ata āha -
sanniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāya ubhayorapyapāyaḥ
atra ca"bilvakādibhyaśchasya luk"iti sūtrasthaṃ chagrahaṇaṃ jñāpakam/ taddhi chamātrasya lugbodhana dvārā kuko 'nivṛttiryathā syādityartham/ kṛta kugāgamānaḍādyantargatā bilvādaya eva tatra nirdiṣṭā bilvakādiśabdena/
nacaivamapi chagrahaṇaṃ vyartham, kṛta kugāgamānuvādasāmarthyādeva tadanivṛttisiddheḥ, anyathā"bilvādibhyaḥ"ityeva vadet/ lakṣaṇapratipadoktaparibhāṣayā bilvādipuraskāreṇa vihitapratyayasyaiva lugvidhānānnātiprasaṅga iti vācyam, tato 'pi pratipadoktatvena"bilvādibhyoṇ"iti vikārādyarthasya lugāpattivāraṇārthaṃ kuganuvādacāritārthyāt/ samuccayārthakacaśabdayoge tu vidheyayorekakālikatvaikadeśatvaniyamānnyāyasiddhapīyam/
yattu"ṇāviṣṭavat"ityanena puṃvatvavidhānametadanityatvajñāpanārtham/ anyathā 'etayati' ityādau
ṭilopenaiva ṅīpi nivṛtte 'sanniyogaśiṣṭa' paribhāṣayā tasyāpi nivṛtyā 'etayati' ityādisiddhau puṃvatvavaiyarthyaṃ spaṣṭameveti"ṭeḥ"iti sūtre kaiyaṭaḥ, tat, na; 'iḍabiḍamācaṣṭa aiḍabiḍayati' ityādau puṃvatvasyāvaśyakatvāt/ 'aineyaḥ śyaineyaḥ' ityādi tu sthānivatvena siddhamityanyatra vistaraḥ//
nanu 'curā śīlamasyāḥ sā caurī'ityādau śīlam"chatrādibhyo ṇaḥ"iti ṇe ṅīp na prāpnotītyata
āha --
tācchīlike ṇe 'ṇkṛtāni bhavanti
"an"ityaṇi vihitaprakṛtibhāvabādhanārtham"kārmastācchīlye"iti nipātanamasyā jñāpakam/
tācchīlikaṇāntāt"aṇodvyacaḥ"iti phiñsiddhirapyasyāḥ prayojanamiti navyāḥ/ tācchīlika ityukteḥ"tadasyāṃ
praharaṇam"iti ṇe 'dāṇḍā' ityeva/"kārmaḥ"iti sūtre bhāṣye spaṣṭā//
nanu"kasaparimṛḍbhyām"ityādau"mṛjervṛddhiḥ"durivārā, ityata āha --
dhātoḥ kāryamucyamānaṃ tatpratyaye bhavati
bhrauṇahatye tatvanipātanamasyā jñāpakam/
'dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānam' iti pāṭhastu 'prasṛḍbhiḥ' ityādau"anudāttasya cardupadhasya"ityāmāpādanena bhāṣye dūṣitaḥ/
yatkāryaṃ pratyayanimittaṃ tatreyaṃ vyavasthāpikā/ tena padāntatvanibandhanam"naśervā"iti kutvam 'praṇagbhyām' ityādau bhavatyeva/ iyaṅādividhau tu naiṣā,"na bhūsudhiyoḥ"iti niṣedhenānityatvāt/ "mṛjervṛddhiḥ"ityatra bhāṣye spaṣṭā//
nanu 'sarvake, iccakaiḥ' ityādau sarvanāvyayasaṃjñe na syātām, ata āha --
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
"nedamadasorakoḥ"iti sūtre 'akoḥ' iti niṣedho 'syā jñāpakaḥ/ 'tadekadeśabhūtaṃ tadgrahaṇena gṛhyate' iti"yena vidhiḥ"iti sūtre bhāṣye pāṭhaḥ//
nanu"gātisthāghupābhūbhyaḥ"iti sico luk 'apāsīta' ityādau pāterapi syāt, ata āha --
lugvikaraṇālugvikaraṇayoralugvikaraṇasya
asyāñca jñāpakaḥ"svarati sūti"iti sūtre sūṅiti vaktavye sūtisūyatyoḥ pṛthaṅnirdeśa iti
kaiyaṭaḥ/ tanna, sāhacaryādalugvikaraṇasyaiva grahaṇe prāpte pṛthaṅnirdeśasya tajjñāpakatvāsambhavāt/
dhvanitā ceyaṃ paribhāṣā"yasya vibhāṣā"ityatra bhāṣye/ tatra hi 'viditaḥ' iti prayoge niṣedhamāśaṅkya 'yadupādervibhāṣā, tadupāderniṣedhaḥ"vibhāṣā gamahanavidaviśām"iti sūtre 'śavikaraṇasya gpahaṇaṃ lugvikaraṇaścāyam' ityuktam/ tatra co hetau, yato 'yaṃlugvikaraṇaḥ, ato viśisāhacaryācchavikaraṇasya grahaṇam, na tu hanisāhacaryādasyāpi, etatparibhāṣāvirodhāditi tadāśayaḥ/
ata eva paribhāṣāyāṃ lugvikaraṇasyaiveti noktam/ kaṇṭhatastu bhāṣye eṣā kvāpi na paṭhitā/ 'gātisthā' iti sūtre 'pibatergrahaṇam kartavyam' iti vārtikakṛtā 'sarvatraiva pāgrahaṇe 'lugvikaraṇasya gpahaṇam' iti bhāṣyakṛtā coktam/ "svarati sūti"iti sūtre kaiyaṭena ca spaṣṭamuktā//
nanu 'prajighāyayiṣati' ityādau"heracaṅi"iti vidhīyamānaṃ kutvaṃ na syāt ata āha --
prakṛtigrahaṇe ṇyadhikasyāpi grahaṇam
acaṅīti pratiṣedha evāsyā jñāpakaḥ/ iyaṃ ca kutva viṣayaiva/"heracaṅi"iti sūtre bhāṣye
spaṣṭeyam//
nanu 'yuṣmabhyam' ityādau 'bhyasaḥ' ityatra bhyamiti cchede bhyaso bhyami kṛte 'ntyalope etvaṃ syāt, ata āha --
aṅga vṛtte punarvṛttāvavidhiḥ
aṅge 'ṅgādhikāre vṛttamuniṣpannaṃ yatkāryam, tasmin sati punaranyasyāṅgakāryasya vṛttau pravṛttāvavidhānaṃ bhavatītyarthaḥ/
eṣā ca"jyādādīyasaḥ"ityādvidhānena jñāpitā/ anyathekāralopena"akṛsārva"iti dīrgheṇa ca siddhe tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ ata eva"jñājanorjā" "jyādādīyasaḥ"iti sūtrayorenāṃ jñāpayitvā kiṃ prayojanamiti praśne pibaterguṇapratiṣedha uktaḥ, sa na vaktavyaḥ, ityeva prayojanamuktam, na tu lakṣyasiddhirūpam/ taduktam"bhyaso bhyam"ityatra 'abhyam' iti cchedaḥ,"śeṣe lopaḥ"cāntyalopa eva"ato guṇe"iti pararūpeṇa siddham 'yuṣmabhyam' ityanyatra nirūpitam/
evañca sūtradvayasthametajjñāpanaparaṃ bhāṣyam"bhyaso bhyam"iti sūtrasthaṃ ca bhāṣyamekadeśyuktirityāhuḥ//
yattu 'orot' iti vācye"orguṇaḥ"iti guṇagrahaṇāt --
saṃjñāpūrvakavidheranityatvam
idañca vidheyakoṭau saṃjñāpūrvakatva eva/ 'tena svāyambhuvam' ityādi siddham//
tathā niloḍityeva siddhe ānigrahaṇāt --
āgamaśāstramanityam
tena sāgaraṃ tarttukāmasyetyādi siddham//
tathā tanādipāṭhādeva siddhe"tanādikṛñbhyaḥ"iti sūtre kṛñ grahaṇāt --
gaṇakāryamanityam
tena 'na viśvasedaviśvastam' ityādi siddham//
tathā cakṣiṅo ṅitkaraṇāt --
anudāttettvalakṣaṇamātmanepadamanityam
tena 'sphāyannirmokaḥ' ityādi siddham//
tathā vinārtha nañā samāsena"anudāttam padamanekam"ityeva siddhe varjagrahaṇāt --
nañghaṭitamanityam
tena"neyaṅuvaṅ"ityasyānityatvāt 'he subhru' iti siddhamiti, tat, na; bhāṣye 'darśanāt, bhāṣyānuktajñāpitārthasya sādhutāniyāmakatve mānābhāvāt, bhāṣyāvicāritaprayojanānāṃ sautrākṣarāṇāṃ pārāyaṇādāvadṛṣṭamātrārthakatvakalpanāyā evaucityāt/
kiñca jñāpite 'pyānītyasya na sārthakyam, āḍāgamaśūnyaprayogasyāprasiddheḥ/
āḍgrahaṇaṃ tu loḍgrahaṇavaditi bodhyam/ ata eva"ghorlopo liṭi vā"it sūtre veti pratyākhyātam/ lope 'pyāṭpakṣe āṭaḥ śravaṇaṃ bhaviṣyati -- 'dadhāt' iti, aṭi 'dadhat' iti/ āgamaśāstrasyānityatve tvāṭyasati 'dadhāt' ityasiddhyā vāgrahaṇasyāvaśyakatvena tatpratyākhyānāsaṅgatiḥ spaṣṭaiva/
etena yatkaiyaṭena kecidityādināsyaiva vāgrahaṇasya tadanityatvatrāpakatoktā, sāpi cintyā,pratyākhyānaparabhāṣyavirodhāt, tanādi sūtre kṛñgrahaṇasya bhāṣye pratyākhyānācca/ cakṣiṅo ṅakārasyānteditvābhāvasampādanena cāritārthyācca//
evameva --
ātideśikamanityam
sarvavidhibhyo lopavidhiriḍvidhiśca balavān
ityādi bhāṣyānuktaṃ bodhyam/ 'svāyamabhuvam' ityādi loke 'sādhveva, ityanyatra vistaraḥ//
yadapi -- nanu hanterayaṅlukyāśīrliṅi vadhādeśo na syāt, ata āha --
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0