Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paribhāṣenduśekhara · Verses 101-120

101

ṣāṣṭadvitvasya dviḥprayogasiddhāntena prayogadvayarūpe samudāye prakṛtirūpatvabodhanenedaṃ nyāyasiddham/
ata eva juhudhītyadau dvitve kṛte dhitvasiddhiriti/ tadapi na, bhāṣye 'darśanāt/ kiñca tena siddhantena pratyekaṃ dvayostatvabodhane 'pi samudāyasya tatvabodhane mānābhāvaḥ/
ata eva"dayaderdigi"iti sūtre 'steḥ paratvād dvitve kṛte parasyāsterbhūbhāve pūrvasya śravaṇaṃ prāpnotītyāśaṅkya viṣayasapmyāśrayaṇena parihṛtaṃ bhāṣye/
anyathā tvaduktarītyā 'ekājdvirvacana' nyāyena samudāyasyaivādeśāpattau tadasaṅgatiḥ spaṣṭaiva/
tasmāduttarakhaṇḍamādāyaiva yathāyogaṃ tattatkāryapravṛttirbodhyā/
"bhūsuvoḥ"ityasya tadantāṅgasyetyarthāt prāptasya guṇaniṣedhasya bobhūtviti niyama iti na tadvirodhaḥ/ tasmāddhanteryaṅluki 'vadhyāt' ityādi mādhavādyudāhṛtaṃ cintyamevetyanyatra vistaraḥ//
yadapi nanu"vṛddhiryasyācāmādiḥ"ityatrekparibhāṣopasthitau śālīyādyasiddhiḥ, ata āha --
vidhau paribhāṣopatiṣṭate nānuvāde

102

anūdyamāna viśeṣaṇeṣu tanniyāmikā paribhāṣā nopatiṣṭata ati tadarthaḥ/
vidhyaṅgabhūtānāṃ paribhāṣāṇāṃ vidheyenāsiddhatayā sambandhāsambhave 'pi tadviśeṣeṇavyavasthāpakatvena
caritārthānāṃ tadviśeṣeṇavyavasthāpakatve mānābhāva iti tarkamūleyam/
kiñca"udīcāmātaḥ sthāne"iti sūtre sthāne grahaṇamasyā liṅgam/ anyathā"ṣaṣṭī sthāne"
iti paribhāṣayaiva tallābhe tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameveti, tat, na;"udāttasvaritayoryaṇaḥ"ityādau"ṣyaṅaḥ samprasāraṇam"iti sūtrabhāṣyoktarītyā"allopo 'naḥ"ityādau caitasyā vyabhicaritatvāt, bhāṣyānuktatvācca/ sthāna sambandho na
paribhāṣālabhya ityarthasya"ṣaṣṭī sthāne"iti sūtre bhāṣye spaṣṭamuktatvena tvaduktajñapakāvambhavācca/ tatra sthānegrahaṇaṃ tu spaṣṭārthameva/
kiñca"vidhauparibhāṣā"iti pravādaḥ"ikoguṇavṛddhī""acaśca"ityanayorvidhīyata ityadhyāhāramūlakaḥ, anyatra tu nāsyā phalamityanyatra vistaraḥ//
nanu 'namaskaroti devān' 'namasyati devān' ityādau"namaḥ svasti"it caturthī durvārā, ityata āha --
upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī

103

kārakavibhaktitvañca kriyājanakārthakavibhaktitvam/ tacca prathamāyā apyastīti sāpi kārakavibhaktiriti"sahayukte"ityādisūtreṣu bhāṣye dhvanitam/
iyaṃ ca vācanikyeva/ ata eva"yasyaca bhāvena"iti saptamyapekṣayādhikaraṇasaptamyā balavatvamanena nyāyena,"tatra ca dīyate"iti sūtre bhāṣye dhvanitam, kaiyaṭena ca spaṣṭamuktam/ etena 'kriyānvayitvaṃ kārakatvam' ityapāstam, "yasyaca bhāvena"iti saptamyā api kriyānvayitvāt/
ye tu pradhānībhūtakriyāsambandhanimittakāryatvena kārakavibhaktīnāṃ balavatvaṃ vadanti; teṣāmubhayorapi kriyāsambandhanimittakatvena tadasaṅgatiḥ spaṣṭaiva/"namo variva"itisūtre 'namasyati devān' ityādau caturthī vāraṇāya bhāṣye upanyāsasyāsaṅgateśca//
etena 'kriyākārakasambandhontaraṅgaḥ' iti tannimittā vibhaktirantaraṅgā, upapadārthena tu yatkiñcit ktiyākārakamūlakaḥ sambandha iti tannimittā vibhaktirbahiraṅgetyapāstam, 'namasyati' ityatra namaḥ padārthe 'pi kriyākārakābhāve naivānvayāt/ atra ca namaḥ padārthasyāpi kriyātvaṃ muṇḍayatau muṇḍasyeva/
"sahayukte"ityādau ca pradhāne prathamā sādhanārthamiyaṃ bhāṣya upanyastetyanyatra vistaraḥ//
nanu 'adamuyaṅ' ityādau pūrvasyāpi muktvāpattiḥ, ata āha --
anantyavikāro 'ntyasadeśasya

104

anantyasadeśānanyasadeśayorekaprayoge yugapatprāptavantyasadeśasyaveti tadarthaḥ/ anyathā dhātvādernatvasatve'netā' 'sotā' ityādāveva syātām, na tu 'namati' 'siñcati' ityādau/
antyavikāra iti ca liṅgam/
antyena samāno deśo yasya so 'ntyasadeśaḥ/ tatvaṃ cāntyavarṇatadvarṇayoritarāvyavadhānena bodhyam/
ata eva vidhdha ityādyartham"na samprasāraṇe"iti caritārtham/
"allopo 'naḥ"ityādeḥ 'anastakṣṇā'ityādāvādakārādāvapravṛttirapyasyāḥ phalam, yajādi svādiparānnantāṅgasyākārasya lopa ityarthasyaivāṅgāṃśe pratyayasyottthitākāṅkṣatayaucityādaṅgāvayava yajādisvādiparasyān ityādikrameṇānekatrānekakliṣṭakalpanāpekṣayāsyā ucitatvāt/
na caiṣā"ṣyaṅaḥ samprasāraṇam"iti sūtre bhāṣye pratyākhyāteti bhramitavyam, vārtikoktaphalānāmanekakliṣṭakalpanābhiranyathāsiddhiṃ pradarśyāpi yānyetasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni, tadarthameṣā kartavyā pratividheyaṃ doṣeṣu, pratividhānaṃ codattanirdeśāt siddhamityupasaṃhārāt/ 'mimārjiṣati' ityarthaṃ caiṣā/ tatra vṛddheḥ pūrvamantaraṅgatvāt dvitve paratvādabhyāsakārye tato 'bhyāsekārasya vṛddhivāraṇāyāvaśyakī/ na ca vṛddhau punarabhyāsahrasvatvena
siddhiḥ, 'lakṣye lakṣaṇasya' iti nyāyena punarapravṛtteḥ/
yattu"na samprasāraṇe"iti sūtre bhāṣye 'naitasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni' ityuktam/ tasyāyamarthaḥ --
etatsūtre prayojanānyetasyāḥ paribhāṣāyā na bhavanti, vyadhādāvanatyasamānādeśayaṇo 'bhāvāditi/ 'naitāni
etasyāḥ prayojanāni' iti pāṭho 'pi kvacid dṛśyate/
vācanikyevaiṣā/ spaṣṭā ca"ṣyaṅaḥ"iti sūtre"adaso 'seḥ"iti sūtre ca 'kecidantyasadeśasya' ityanena bhāṣya ityanyatra vistaraḥ//
nanu"avyaktānukaraṇasyātaḥ"iti pararūpam, 'paṭat' iti 'paṭiti' ityadau"alontyasya"
ityantyasya prāpnotītyata āha --
nānarthake 'lo 'ntyavidhiranabhyāsavikāre

105

anabhyāsetyukte 'vibharti' ityādau"bhṛñāmit"ityādyantyasyaiva/ abhyāso 'narthakaḥ, arthavṛtyabhāvāt, kintūttarakhaṇḍa evārthavānityanyatra nirūpitam/
eṣā"alontyāt"sūtre bhāṣye spaṣṭā/ phalānāmanyathāsiddhikaraṇepratyākhyātā ceti tata evāvadhāryatām//
nanu 'brāhmaṇavatsā ca brāhnaṇīvatsaśca' ityādau"pumān striyā"ityekaśeṣāpattiḥ, strītvapuṃstvātiriktakṛtaviśeṣābhāvāt, ata āha --
pradhānāpradhānayoḥ pradhāne kāryasampratyayaḥ

106

tena pradhānastrītvapuṃstvātiriktāpradhānastrītvapuṃstvakṛtaviśeṣasyāpi satvena na doṣaḥ/ spaṣṭā ceyam"napuṃsakamanapuṃsakena"ityanayorbhāṣye/
"antaraṅgopajīvyādapi pradhānaṃ prabalam' iti"hetumati ca"ityatra bhāṣyakaiyaṭayoḥ//
nanu svasrāditvaprayukto mātṛ śabdasya ṅībniṣedhaḥ paricchettṛvācakamātṛśabde 'pi syāt,
ata āha --
avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī

107

tena śuddha rūḍhasya jananīvācakasyaiva grahaṇam, na paricchattṛvācakasya/ 'yogajabodhe tadanāliṅgitaśuddharūḍhajopasthitiḥ pratibandhikā' iti vyutpattireva tadbījam/ rathakārādhikaraṇanyāyasiddho 'yamarthaḥ/
kaścittu"dīdhīvevīṭām"ityatrānayā paribhāṣayā dīdhīvevīṅoreva grahaṇam, na dīṅdhīṅveñ
vīnāmiti, tat, na; tathā sati 'dīvedhīvīṭām' ityeva vadediteyanye//
nanu vātāyanārthe gavākṣe 'vaṅo vaikalpikatvāt 'gokṣaḥ' ityādyapi syāt, ata āha --
vyavasthitavibhāṣayāpi kāryāṇi kriyante

108

lakṣyānusārād vyavasthā bodhyā/"śācchoḥ"iti sūtre"laṭaḥ śatṛ"ityādi sūtreṣu ca bhāṣye spaṣṭā//
vidhiniyamasambhave vidhireva jyāyān

109

niyame hyaśrutāyā anyanivṛtteḥ sāmarthyāt parikalpanamuktānuvādadoṣaśceti lāghavād vidhireveti bodhyam/"yasya halaḥ"ityatra"ijādeḥ sanumaḥ"ityādau ca bhāṣye spaṣṭeyam//
nanu"āśaṃsāyāṃ bhūtavacca"ityanena luṅa iva laṅliṭorapyatideśaḥ syāt, ata āha --
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ

110

sāmānyopasthitikāle niyamena viśeṣopasthāpakasāmagryabhāvo 'syā bījam/ tenānadyatanabhūtarūpe viśeṣe vihitayostayornātideśaḥ/ iyamanityā,"na lyapi"iti liṅgāt/ tena sthānivatsūtreṇa viśeṣātideśo 'pi/ spaṣṭaṃ caitatsarvaṃ"sthānivat"sūtre bhāṣye//
nanu"titsvaritam"iti svaritatvam 'cikīrṣati' ityādau syāt, ata āha --
pratyayāpratyayayoḥ pratyayasya grahaṇam

111

iyaṃ ca"aṅgasya"iti sūtr bhāṣye paṭhitā/ varṇagrahaṇe ca na pravartata iti tatraiva
kaiyaṭe spaṣṭam/ ata eva"sanāṃśabhikṣa uḥ""vale"ityatra sanvalayoḥ pratyayayorgrahaṇam/
pare tu"titsvaritam"iti sūtra eṣā paribhāṣā lakṣyasaṃskārāya bhāṣye kvāpi nāśriteti kaiyaṭenoktam/"aṅgasya"iti sūtre tatpratyākhyānāyaiṣā bhāṣya ekadeśinoktā/ ata eva"titi pratyayagrahaṇaṃ
kartavyam"iti vārtikakṛtoktam uktasūtrayorvyākhyānāt pratyayoreva grahaṇamityāhuḥ//
nanu"viparābhyāṃ jeḥ"ityātmanepadaṃ 'parāsenā jayati' ityarthake 'parājayati senā' ityatra
prapnotītyata āha --
sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam

112

tena viśabdasāhacaryādupasargasyaiva parāśabdasya grahaṇamiti tatraiva bhāṣye spaṣṭam/ sahacaraṇaṃ sadṛśayoreveti sahacaritaśabdena sādṛśyavānucyate/ 'rāmalakṣmaṇau' ityādāvapi sādṛśyameva niyāmakam/ sadṛśayoreva sahavivakṣā, tayoreva sahaprayoga ityutsargācca/ dhvanitaṃ cedam"karmapravacanīyayukterdvitīyā"iti sūtre bhāṣye/
tatra hi"pañcamyapāṅparibhiḥ"iti sūtreṇa lakṣaṇādidyotakapariyoge pañcamīmāśaṅkya 'yadyapyayaṃ parirdṛṣṭāpacāro varjane cāvarjane ca, ayaṃ khalvapaśabdo 'dṛṣṭāpacāro varjanārtha eva karmapravacanīyaḥ, tasya ko 'nyaḥ sahāyo bhavitumarhatyanyo varjanārthāt, yathāsya goḥ sahāyenārtha iti gaurevānīyate, nāśvaḥ, na gardabhaḥ' ityuktam/ tena hi sadṛśānāmeva prayoge sahāyabhāvo bādhitaḥ/
"dvistriścatuḥ"iti sūtre sāhacaryeṇaiva kṛtvor'thasya grahaṇe siddhe kṛtvorthagrahaṇādeṣānityā/ tena"dīdhīvevīṭām"ityatra dhātusāhacarye 'pyāgamasyeṭo grahaṇamityanyatra vistaraḥ//
nanu"asthi"ityanaṅ 'priyasakthanā brāhmaṇena' ityatra na syāt, aṅgasya napuṃsakatvābhāvāt, ata āha --
śrutānumitayoḥ śrutasambandho balavān

113

śrutenaiva sambandhaḥ, nānumitena prakaraṇādiprāptenetyarthaḥ/ prakaraṇāditaḥ śruterbalavatvāditi bhāvaḥ/
evaṃ ca tatra liṅgamasthyādīnāmeva viśeṣaṇam, nāṅgasya śiśīlugnumvidhiṣu tu gṛhyamāṇasyābhāvāt prakaraṇaprāptaṅgasyaiva viśeṣaṇam/
ata eva"vā napuṃsakasya"iti sūtre"vā śau"iti na kṛtam/ tatra napuṃsakagrahaṇaṃ hi gṛhyamāṇasya śatrantasyaiva napuṃsakatve yathā syāt, 'bahavo dadato yeṣu tāni kulāni bahudadati' ityatra mā bhūt; 'bahūni dadanti yeṣu te bahudadantaḥ' ityatra yathā syādityevamartham/ spaṣṭaṃ cedam"svamornapuṃsakāt"ityatra bhāṣye/
kecittu"aco rahābhyaṃ dve"ityatra śrutena rephasya nimittatvena yarantarbhāvādanumitena kāryitvaṃ bādhyata ityetadudāharaṇamāhuḥ, tat, na; takrakauṇḍinyanyāyena siddherityanyatra vistaraḥ//
nanu"tatpuruṣe tulyārthaḥ"iti svaraḥ 'parameṇa, kārakeṇa, paramakārakeṇa' ityādau syāt, tathā"gātisthāghupābhūbhyaḥ"iti luk 'pai ovai śeṣaṇe' ityataḥ kṛtātvāt parasyāpi syāt, ata āha --
lakṣaṇa pratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇam

114

tattadvibhaktiviśeṣādyanuvādena vihito hi samāsādiḥ pratipadoktaḥ, tasyaiva grahaṇam, śīgropasthitikatvāt/ dvitīyo hi vilambopasthitikaḥ/ 'pai' ityasya 'pā' iti rūpaṃ lakṣaṇānusandhānapūrvakaṃ
vilambopasthitikam/ pibatestu tacchīghropasthitikam/ idameva hyetat paribhāṣābījam/ iyaṃ varṇagrahaṇe 'pi"ot"sūtre bhāṣye sañcāritatvāt/
yattu varṇagrahaṇe naiṣā"ādecaḥ"ityatropadeśagrahaṇāditi, tattu tasminneva sūtre śabdenduśekhare dūṣitamiti tata eva draṣṭavyam/
anityā ceyam"bhuvaśca mahāvyāhṛteḥ"iti mahāvyahṛtigrahaṇādityanyatra vistaraḥ//
nanvevaṃ deṅo dodhātośca kṛtātvasya ghusaṃjñā na syāt, tathā meṅa ātve 'praṇimātā' ityādau"nergadanada"iti ṇatvaṃ na syāt, tathā 'gai' ityasyātve"ghumāsthā"itītvaṃ na syāt, ata āha --
gāmādāgrahaṇeṣvaviśeṣaḥ

115

atra ca jñāpakaṃ daipaḥ pitvam/ taddhi 'adāp' iti sāmānyagrahaṇārtham/ anyathā lākṣaṇikatvādeva vidhau tadgrahaṇe siddhe kiṃ niṣedhe sāmānyagrahaṇārthena pitvena? tena caikadeśānumatidvārā sampūrṇā paribhāṣā jñāpyate/ iyaṃ ca lakṣaṇapratipadoktaparibhāṣāniranubandhakaparibhāṣālugvikaraṇaparibhāṣāṇāṃ bādhikā/"dādhā ghu"iti sūtre bhāṣye spaṣṭā/
"gātisthā"iti sūtre iṇādeśagāgrahaṇameveṣyata iti na doṣa ityanyatra vistaraḥ//
pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ

116

'devadattādayo bhojyantām' ityatra bhujivat//
nanvevaṃ saṃyogasaṃjñāsamāsasaṃjñābhyastasaṃjñā api pratyekaṃ syuḥ, ā āha --
kvacitsamudāye 'pi

117

'gargāḥ śataṃ daṇḍyantām, arthinaśca rājāno hiraṇyāna bhavanti' ityādau daṇḍanavat/ lakṣyānurodhena ca vyavasthā//
nanu"yūstriyākhyau"ityatra vyaktipakṣe dīrghanirdeśādanaṇtvena grāhakasūtrāprāptyodāttādyanyatamoccāraṇe 'nyasvarakasya saṃjñā na syāt, ata āha --
abhedakāḥ guṇāḥ

118

asati yatne svarūpeṇoccārito guṇo na bhedakaḥ, na vivakṣita ityarthaḥ/
jātipakṣe tu nāsyopayoga iti bodhyam/ 'yū' ityādau dīrghamātravṛttijātinirdeśānna kṣatirityanyatra vistaraḥ//
nanu 'sarvanāmāni' ityatra ṇatvābhāvanipātane 'pi loke saṇatvaprayogasya sādhutvaṃ syāt, ata āha --
bādhakānyeva nipātanāni

119

tattatkārye nāprāpte nipātanārambhāt/"purāṇaprokteṣu"iti nipātitapurāṇaśabdena purātana śabdasya bādhaḥ prāpto 'pi pṛṣodarāditvānneti bodhyam/
purāṇeti pṛṣotarādiḥ purātaneti cetyanye/ iyam"sarvādi"sūtra bhāṣye spaṣṭā/
na caivamasthayādīnāṃ"nabviṣayasya"ityādyudāttatayāntyādeśasyānaṅaḥ sthānyanurūpe 'nudātta evoccāraṇīya udāttoccāraṇaṃ vivakṣārthaṃ bhaviṣyatīti kathamasya jñāpatvamiti vācyam, paramāsthiśabdādābantodātta udāttaguṇakasyāpi sthānivatvena vivakṣāyāṃ mānābhāvāt/
"catasaryādyudāttanipātanaṃ kariṣayate, vadhādeśe ādyudāttanipātanaṃ kariṣayate, padādayo 'ntādāttā nipātyante, sahasya sa udātto nipātyate"ityādi bhāṣyaṃ tvekaśrutyāṣṭādhyāyīpāṭhe kvacidudāttādyu
ccāraṇaṃ vivakṣārthamityāśayena/
"traisvaryeṇa pāṭhaḥ"iti pakṣe tu jñāpakaparaṃ bhāṣyāmiti kaiyaṭādayaḥ/
pare tu, nipātanaṃ nāmānyādṛśe prayoge prāpte 'nyādṛśaprayogakaraṇam, tattadrūpād yatnāt tatra tatrodāttādivivakṣā/"tisṛcatasṛ"ityatra dvandvaprayukte 'ntodātte uccāraṇīye ādyudāttoccāraṇam - anyatra
sthānyarūpe svara uccāraṇīye tattaduccāraṇaṃ vivakṣārtham/
atra vikārakṛto lakṣyabhedo neti"sici vṛddhiḥ"iti bhāṣyāt pratīyate/
atra ca"asthidadhi"ityādāvanaṅāderudāttasyaivoccāraṇena siddhe udāttagrahaṇaṃ jñāpakam/ svarūpeṇoccārita ityukteranudāttāderantodāttādityudāttādiśabdoccāraṇe vivakṣaiva/
"uña oṃ"ityatrānanunāsika evoccāraṇīye yatnādhkyenānunāsikoccāraṇād vivakṣā bodhyā/"pathimathyṛbhukṣām"ityādau sthānyanurūpatayānunāsika evoccāraṇīye niranunāsikoccāraṇāt tadvivakṣā/ etadarthamevāsati yatna ityuktam/
'abādhakānyapi nipātanāni' iti tu bhāṣyaviruddham//
nanūkhadhātordvitve svata eva hrasvatvāt pūrvamabhyāsahrasvāprāptau halādiḥ śeṣe savarṇa dīrghe hrasvāpattiḥ, ata āha --
parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ

120

evaṃ ca hrasvasyāpi hrasve kṛte 'lakṣye lakṣaṇasya' iti nyāyena na punarhrasvaḥ/ taduktam
"iko jhal"iti sūtre bhāṣye -- 'kṛtakāri khalvapi śāstraṃ parjanyavat' iti/ siddhe 'pi hrasvādhikārītyarthaḥ/
na ca 'lakṣye lakṣaṇasya sakṛdeva pravṛttiḥ' ityatra na mānamiti vācyam,"samovālopameke"iti lopenaikasakārasya dvitvena dvisakārasya punardvitvena ca trisakārasya siddhau"samaḥ suṭi"iti sūtrasyaiva mānatvāt,"samprasāraṇācca" "sici vṛddhiḥ"ityadau bhāṣye spaṣṭamuktatvācca/
sampūrṇāṣṭādhyāyyācāryeṇaikaśrutyā paṭhitetyatra na mānam/ kvacitpadasyaikaśrutyāpi pāṭhaḥ, yathā dāṇḍināyanādisūtre aikṣvāketi/ yadyapyadhyetāra ekaśrutyaivāṅgāni paṭhanti brahmaṇavat, tathāpi vyākhyānato 'nunāsikatvādivadudāttanipātanādijñānamityāhuḥ/
vidheyāṇ viṣaye tu"apratyayaḥ"iti niṣedhānna guṇābhedakatvena savarṇagrahaṇam, ata eva 'ghaṭavat' ityādau matormasya nānunāsiko vakāraḥ/ ata eva"tadvānāsām"iti sūtranirdeśaḥ/ anyathā"pratyaye bhāṣāyām"iti nityamanunāsikaḥ syāt, ityanyatra vistaraḥ//
nanu syandūdhātoḥ 'syantsyati' ityādāvātmanepadanimittatvābhāvanimittatvāt"na vṛdbhyaścaturbhyaḥ"iti niṣedhasya bahiraṅgatvenāntaraṅgatvādūdillakṣaṇasyeḍvikalpasyāpattiḥ, ata āha --
niṣedhāśca balīyāṃsaḥ

Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc