Paribhāṣenduśekhara · Verses 61-80
tenauṣṭhādiṣu pañcasu"asaṃyogopadhāt"iti pratiṣedha eva bādhyate, na tu sahanañvidyamānalakṣaṇa iti
"nāsikodara"itytra bhāṣye spaṣṭam/ pūrvopasthita bādhena nairākāṅkṣyamasyā bījam//
nanu"vā chandasi"ityanena"serhyapicca"ityanantarasyāpitvasyeva herapi vikalapaḥ syāt/ tathā"noṭa"iti niṣedho 'nantarahalantalakṣaṇāyā iva sicivṛddhimṛjivṛddhayorapi syāt, ata uktanyāyamūlakamevāha :-
anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho veti
ata eva"saṃkhyāvyayādeḥ"iti ṅībgrahaṇaṃ caritārtham/ taddhyanantasyaṅīṣovidhyabhāvāya/"na ktici"iti sūtre dīrghagrahaṇañca -- caritārtham/ taddhyanantarasyānudāttopadeśetyasyaiva niṣedhābhāvāya/
madhye 'pavādanyayāpekṣayānantarasyeti nyāyaḥ prabala iti"aṣṭābhyaḥ"iti sūtre kaiyaṭaḥ/
pratyāsattimūlako 'yam/ lakṣyānurodhātta vyavasthetyapi pakṣāntaram/ tatra tatra kvacit svaritatvapratijñānāt, sāmarthyena vā bādhyate 'yaṃ nyāyaḥ/ yathā"ṭiḍiḍhā"iti sūtreṇa ḍāpāvyavahitasyāpi ṅīpo vidhiḥ/"na ṣaṭ"ityādinā dvayorapi ṭābṅīpoḥ pratiṣedhaḥ/ iyañca"śi sarvanāmasthānam"ityādau bhāṣye spaṣṭetyanyatra vistaraḥ//
nanu dadhatītyādāvantaraṅgatvādantādeśe 'lvidhau, sthānivatvābhāvādādeśo na syāditi tadvaiyarthyāpattiḥ, ata āha :-
pūrvaṃ hyapavādā abhiniviśante paścādutsargāḥ
lakṣaṇaikacakṣuṣako hyapavādaviṣayaṃ paryālocya tadviṣayatvābhāvaniṣcaya utsargeṇa tattallakṣyaṃ saṃskaroti/ anyathā vikalpāpattirityarthaḥ/
abhiniviśanta ityasya buddhyārūḍhā bhavantītyarthaḥ/ 'apavādo yadyanyatra caritārthaḥ' iti nyāyasya tu nātra praptiḥ, antādeśaprāptiviṣaye cāritārthyābhāvāt//
lakṣyaikacakṣuṣkastu tacchāstra paryālocanaṃ vināpyapavādaviṣayaṃ parityajyotsargeṇa lakṣyaṃ saṃskaroti,
tasyāpi śāstraprakriyāsmaraṇapūrvakaprayoga eva dharmotpatteḥ, tadāha :-
prakalpya cāpavādaviṣayaṃ tata utsargo 'bhiniviśante
tata ityasyāpavādaśāstraparyālocanāt prāgapītyarthaḥ/ prakalpyetyasya parityajyetyarthaḥ/ ata eva prātipadikārtha sūtre bhāṣye"idaṃ dvayapyuktvā na kadācittāvadutsargo bhavati, apavādaṃ tāvatpratīkṣate"ityarthakamuktam//
etanmūlakameva navīnāḥ paṭhanti :-
upasañjaniṣyamāṇanimittopyapavāda upasañjātanimittamapyutsargaṃ bādhata iti
yattvabhyastasaṃjñāsūtre kaiyaṭena prakalpya ceti pratīkamupādāya yathā 'na samprasāraṇa iti parasya yaṇaḥ pūrvaṃ samprasāraṇam, pūrvasya tu tannimittakaḥ pratiṣedhaḥ' ityuktam, tattu tata utsarga ityādyakṣarārthānanuguṇam/ yattvapavādavākyārthaṃ vinā notsargavākyārtha iti, tanna, 'abhiniviśate 'pavādaviṣayam' ityādipadasvārasyabhaṅgāpatteḥ/
padajanyapadārthopasthatau vākyārthabodhābhāve kāraṇabhāvācca/
yatra tvapavādo niṣiddhaḥ, tatrāpavādaviṣaye 'pyutsargaḥ pravartata eva/ yathā 'vṛkṣau' ityatra"nādici"iti pūrvasavarṇadīrghaniṣedhādapravartamānasya vṛddhibādhakatvābhāvāt vṛddhiḥ pravartate/ ata eva"tau sat' ityādi saṅgacchate/ ata eva nirdeśād bhraṣṭāvasaranyāyasyātra śāstreṇānāśrayaṇam/ dhvanitaṃ cedam"ikoguṇa"iti sūtre bhāṣya iti bhāṣyapradīpodyote nirūpitam/
atra 'devadattasya hantari hate devadattasyonmajjanaṃ na' iti nyāyasya viṣaya eva nāsti/ hate
devadatta unmajjanaṃ na devadattahananodyatasya, hanane tu bhavatyevonmajjanam/ prakṛte 'pi na pūrvasavarṇadīrgheṇa vṛddherhananam,
kintu hananodyamasajātīyaṃ prasakti mātram, prasaktasyaiva niṣedhāt/
pratipadoktatvamapi niravakāśatve satyeva bādhaprayojakam/ spaṣṭañcadam"śeṣādvibhāṣā"iti sūtre bhāṣye/ tatra hi 'śeṣagrahaṇamanarthakam, ye pratipadaṃ vidhīyante te bādhakā bhaviṣyanti' ityāśaṅkya, 'anavakāśā hi vidhayo bādhakā bhavanti samāsāntāśca kababhāve sāvakāśāḥ' ityuktam/
kvacidanavakāśatvābhāve 'pi paranityādisamavadhāne śīghropasthitikatvena pūrvapravṛttiprayajakaṃ balavatvaṃ pratipadavidhitvenāpi, paranityāntaraṅgapratipadavidhayo virodhisannipāte teṣāṃ mithaḥ parabalīyastvamiti"pratyayottarapadayośca"iti sūtre kaiyaṭena pāṭhāt/
ata eva 'rame' ityādaupratipadoktatvāt pūrvametva ākārapraśleṣāddhalṅyādilopo na prāpnotītyāśaṅkya"eṅhrasvāt"iti lopena samāhitam//
nanu 'ayaje indiram' ityādāvantaraṅgasyāpi guṇasyāpavādena savarṇa dīrghema bādhaḥ syāt, ata āha :-
apavādo yadyanyatra caritārthastarhyantaraṅgeṇa bādhyate
niravakāśatvarūpasya bādhakatvabījasyābhāvāt/ evañca prakṛte 'ntaraṅgeṇa guṇena savarṇadīrghaḥ samānāśraye caritārtho yaṇguṇayorapavādo 'pi bādhyate/ pūrvopasthitinimittatvarūpāntaraṅgatvaviṣaya idam/
yattvāgamādeśayorna bādhyabādhakabhāvaḥ, bhinnaphalatvāt, ata eva 'brāmhaṇebhyo dadhi dīyatām, kambalaḥ kauṇḍinyāya' ityādau kambaladānena na dadhidānabādha iti"chvoḥ"iti sūtre kaiyaṭaḥ/ tanna, 'apavādo nugdīrghatvasya' iti"dīrdho 'kitaḥ"iti sūtrabhāṣyavirodhāt//
nanu 'ajīgaṇat' ityādau gaṇerītvaṃ niravakāśatvāddhalādiḥśeṣaṃ bādheta, tatrāha :-
abhyāsavikāreṣu bādhyabādhakabhāvo nāsti
"dīrgho 'kitaḥ"ityakidgrahaṇamasyā jñāpakam/ anyathā 'yaṃyayamyate' ityatra nuki kṛte 'najantatvād dīrghāprāptyā tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/
iyaṃ parāntaraṅgādibādhakānāmapyabādhakatvabodhikā/ tena 'acīkarat' 'mīmāṃsate' ityādi siddham/
ādye sanvadbhāvasya paratvaddīrgheṇa bādhaḥ prāpnoti/ antye"mānbadha"iti dīrgheṇāntaraṅgatvādityasya bādhaḥ prāptaḥ/
yattu yatraikaikapravṛtyuttaramapi sarveṣāṃ pravṛttistatraivedamityataḥ"eka"iti sūtre kaiyaṭaḥ, tanna ; nuki kṛte itvāprāptyā"guṇo yaṅlukoḥ"iti sūtrasthabhāṣyoktatadudāharaṇāsaṅgateścetyanyatra vistaraḥ//
nanu taccholāditṛnviṣaye ṇvulapi syāt/ na ca tṛnnapavādaḥ, asarūpāpavādasya vikalpena bādhakatvāt/ ata āha :-
tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti
ṇvuli siddhe"nindahiṃsa"ādisūtreṇaikājbhyo vuñvidhānamatra jñāpakam/ tatra ṇvulvuñoḥ svare viśeṣābhāvāt/
tācchīlikeṣviti viṣayasaptamī/ tena tācchīlikairatācchīlikaiśca vāsarūpavidhirneti bodhyam/
nanvevam 'kamrā, kamanā' ityādyasiddhiḥ"namikampi"iti reṇa"anudāttetaśca halādeḥ"iti yuco bādhāditi cet, na ;"sūdadīpadīkṣaśca"ityanena dīperyujniṣedhenoktārthasyānityatvāt//
nanvevam 'hasitaṃ chātrasya hasanam' ityādau ghañ, 'icchati bhoktum' ityatra liṅloṭau,
'īṣatpānaḥ somo bhavatā' ityatra khal prāpnotītyata āha :-
ktalyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti
idañca vāsarūpavidheranityatvāt siddham/ tadanityatve jñapakaṃ ca 'arhe kṛtyatṛcaśca' iti/
tatra hi cakārasamuccitaliṅā kṛtyatṛcorbādho mā bhūditi kṛtyatṛjgrahaṇaṃ kriyata ityanyatra vistaraḥ/ "vāsarūpa"sūtre bhāṣye spaṣṭā//
nanu"śvaḥ paktā"ityatra vāsarūpavidhinā lṝḍapi prāpnoti, kṛte ādeśe vairūpyādata āha :-
lādeśeṣu vāsarūpavidhirnāsti
ādeśakṛtavairūpyavatsu lakāreṣu sa nāstītyarthaḥ/ atra ca"haśaśvatorlaṅca"iti laṅ vidhānaṃ jñāpakam/ anyathā"parokṣe liṭ"iti liṭā laṅaḥ samāveśo 'sārūpyāt siddha iti kiṃ laṅvidhānena? śatrādibhistiṅāṃ samāveśārthaṃ śatṛvidhāyake vibhāṣāgrahaṇānuvṛttiḥ"liṭaḥ kānajvā"iti vāgrahaṇaṃ ca kṛtam/ tajjñapayati"vāsarūpa"sūtre 'pavāda ādeśatvānākrāntaḥ pratyaya eva gṛhyata iti kaiyaṭādau dhvanitam/ tatphalaṃ tu sadādibhyo bhūtasāmānye liṭaḥ kvasureva, na tu pakṣe tiṅiti bodhyam//
nanu"ṅamo hrasvāt"ityādau ṅamaḥ parasyāco 'ci parato ṅama iti veti sandehaḥ syāt, ata āha :-
ubhayanirdeśe pañcamī nirdeśo balīyān
acīti saptamīnirdeśasya"mayauño"ityuttaratra cāritārthyāt pañcamīnirdeśo 'navakāśa iti"tasmādityuttarasya"ityasyaiva pravṛttiḥ/ yatra tu"ḍaḥ si dhuṭ"ityādāvubhayorapyacāritārthyam, tatra"tasmin"iti sūtrāpekṣayā"tasmādityuttarasya"ityasya paratvāt tenaiva vyavasthā/
evamubhayoścāritārthye 'pi/ yathā"āmi sarvanāmnaḥ suṭ"ityādau/ tatrā'mīti saptamī"trestrayaḥ"ityatra caritārthā/ āditi pañacamī"ājjaserasuk"ityatra caritārtheti spaṣṭam"tasminniti"iti sūtre bhāṣye kaiyaṭe ca//
iti śrī nāgeśabhaṭṭaviracite paribhāṣenduśekhare
bādhabījanāmakaṃ dvitīyaṃ prakaraṇam//
// atha śāstraśeṣa nāmakaṃ tṛtīyaṃ prakaraṇam //
nanu"ataḥ kṛkami"iti satvam 'ayaskumbhī' ityatra na syāt kumbhaśabdasyaivopādānāt, ata āha :-
prātipadikagrahaṇe liṅga viśiṣṭasyāpi grahaṇam
sāmānyarūpeṇa viśeṣarūpeṇa vā prātipadikabodhakaśabdagrahaṇe sati liṅgabodhaka pratyaya viśiṣṭasyāpi tena grahaṇaṃ bodhyam/ apinā kevalasyāpītyarthaḥ/
asyāśca jñāpakaṃ sāmānādhikaraṇādhikārasthe"kumāra śramaṇādibhiḥ"iti sūtre strīliṅgaśramaṇādiśabdapāṭhaḥ/ strīpratyayaviśiṣṭaśramaṇādibhiśca kumārīśabdasyaiva sāmānādhikaraṇyam, na tu kumāraśabdasyeti tadetajjñāpakam/
iyañca"dviṣatparayoḥ"ityādyupapadavidhau, samāsāntavidhau, mahadātve, ñnitsvare, rājasvare brāmhaṇakumārayoḥ"bahornañvaduttarapadabhūmni"ityādau, samāsasaṅghātagrahaṇeṣu ca na pravartata iti ṅyāp sūtre bhāṣye spaṣṭam/
vibhaktinimittakakārye ca netyapi tatraiva/
tatra samāsāntavidhāvayavagrahaṇa eva na, samāsasaṅghātagrahaṇe tu pravartata eva, svaravidhāveva samāsasaṅghātagrahaṇe tatra doṣokteḥ,"bahuvrīherūdhasaḥ"iti sūtrastha bhāṣyācca, 'etāvatsvevānityatvādapravṛttiḥ, doṣāḥ khalvapi sākalyena parigaṇitāḥ' iti bhāṣyokteḥ/
nanvevam"bahuvrīherūdhasoṅīṣ"iti sūtrastha bhāṣyāsaṅgatiḥ/ tatra hi 'kuṇḍodhnī' ityatra"nadyṛtaśca"iti kabāpādito nadyantabahuvrīherityarthāt, nadyantasya bahuvrīhitvābhāvāt tadasaṅgatiḥ/ nadyantānāṃ yaḥ samāsa ityarthena ca parihṛtam/
nadyantaprakṛtikasubantottarapadakaḥ samāsa iti cet, na ; anayā paribhāṣayā strīpratyaya samabhivyāhāre tadrahite dṛṣṭānāṃ prātipadikatva tadvyāpya dharmāṇāṃ viśiṣṭe 'pi paryāptatvamatidiśyata ityāśayāt//
nanvevam 'yūnaḥ paśya' ityatreva 'yuvatiḥ paśya' ityatrāpi"śvayuvonām"iti samprasāraṇaṃ syāt,
ata āha --
vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
spaṣṭā ceyam"yuvoranākau"ityatra bhāṣye/ ghaṭaghaṭīgrahaṇena liṅgaviśiṣṭaparibhāṣayā anityatvāt tanmūlaiṣetyanye//
nanu"tasyāpatyam"ityekavacananapuṃsakābhyāṃ nirdeśāt 'gārgāyo gārgyau' ityādyuktam, ata āha-
sūtre liṅgavacanamatantram
"arddhaṃ napuṃsakam"iti napuṃsakagrahaṇamsyā jñāpakam/ nityanapuṃsakatvārthaṃ tu na tadityanyatra nirūpitam/
dhānyapalālanyāyena nāntarīyakatayā tayorupādānamiti"tasyāpatyam"ityatra bhāṣye spaṣṭam/ ata eva"ākaḍāra"sūtre eketi caritārthamityanyatra vistaraḥ//
nanu"bhaśādibhyo bhuvyacveḥ"ityādau vidhīyamānaḥ kyaṅ 'kva divā bhṛśā bhavanti' ityatrāpi syāt, ata āha --
nañiva yuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthagatiḥ
nañyuktamiva yuktaṃ ca yat kiñcid dṛśyate tatra tasmād bhinne tatsadṛśe 'dhikaraṇe dravye kāryaṃ vijñāyate/ hi yataḥ tathārthagatirasti/ na hi 'abrahmaṇamānaya' ityukte loṣṭamānīya kṛtī bhavati/ ataścavyantabhinne cvyantasadṛśe 'bhūtatadbhāvaviṣaye kyaṅiti nokta doṣaḥ/
"oṣadheśca vibhaktāvaprathamāyām"ityādau vibhaktigrahaṇametannyāyasididhārthānuvāda eva/ etena vibhaktāvityādyasyānityatve jñāpakamiti vadantaḥ parāstāḥ, anityatve bhāṣyasammata phalābhāvāt/ ata eva 'akartari ca' iti sūtre kāraka grahaṇaṃ bhāṣye pratyākhyātamiti bodhyam/ spaṣṭā ceyam"bhṛśādibhyaḥ"iti sūtre bhāṣye/
atrānyasadṛśetyuktvā sādṛśyasya bhedāghaṭitatvaṃ sūcayati/ nirūpitaṃ caitanmañjūṣāyām//
nanu 'vyāghrī, kaccapī' ityādau subantena samāsāt tato 'pyantaraṅgatvāṭṭāp adantatvābhāvājjāti lakṣaṇo ṅīṣ na syāt, ata āha --
gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanaṃ
prāk subutpatteḥ
"upapadam"iti sūtre 'tiṅgrahaṇena"kugati"ityatra tadapakarṣaṇenātiṅantaśca samāsa ityarthāt tayoḥ sūtrayoḥ supsupetyasya nivṛtyaikadeśānumatyā kārakāṃśe ca siddheyam/ tena 'aśvakrītī' iti siddhā/ anyathā pūrvaṃ ṭāpyadantatvābhāvāt"krītātkaraṇapūrvāt"iti ṅīṣ na syāt/
asyā anityatvāt kvacit subutpatyanantaramapi samāsaḥ/
yathā sā hi tasya dhanakrīteti/
anye tvanityatve na mānam, tatrājāditvāṭṭābityāhuḥ/ ata eva 'kumbhakāraḥ' ityādau ṣaṣṭhī samāso 'pi subutpatteḥ pūrvameva/ ṣaṣṭhīsamāsābhāve copapadasamāsakṛta ekārthībhāva iti na tatra vākyamiti bhāṣye spaṣṭam/
tatra hi 'ṣaṣṭhīsamāsādupapadasamāso vipratiṣedhena' iti vārttikam/ athavā 'vibhāṣā ṣaṣṭhī samāso yadā na ṣaṣṭhīsamāsastadopapadasamāsaḥ' iti tatpratyākhyānaṃ ca/
yadyapyupapadasamāsasyāntaraṅgatvābhiprāyakam 'na vā ṣaṣṭhīsamāsābhāvādupapadasamāsaḥ' iti vārtikakṛtoktam, tathāpi tadubhayapratyākhyānaparam, 'athavā' ityādi bhāṣyaṃ paribhāṣāyāṃ sāmānyataḥ kārakopādānena kārakavibhaktyantena kṛdbhiḥ samāsamātrasya subutpatteḥ pūrvameva lābhāt/
etenaiṣā kārakatadviśeṣayorupādāna eveti parāstam/ asyā vidhyekavākyatvābhāvena vipratiṣedhādi
śāstravat kāryavyavasthāpakatvenopādāna evetyarthālābhācca//
nanu"ugidacām"ityatra dhātoścedugitkāryaṃ tarhyañcatereveti niyamenādhātoreva numi siddhe 'dhātugrahaṇaṃ vyartham, ata āha --
sampratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
tattad vacanasāmarthya nyāyasiddheyam/ tatsāmarthyādadhātubhūtapūrvasyāpītyarthena gomatyateḥ kvipi 'gomān' ityādau num siddhiḥ/"nāmi"ityādisūtreṣu bhāṣye spaṣṭā//
bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
apinā atadguṇasaṃvijñānam/ teṣāṃ guṇānāmavayavapadārthānāṃ saṃvijñānaṃ viśeṣānvayitvamiti tadarthaḥ/
yatra samavāyasambandhena sambandhyanyapadārthaḥ, tatra prāyastadguṇasaṃvijñānam/ anyatra prāyo 'nyat/ 'lambakarṇacitragū' udāharaṇe/
'sarvādīni, jakṣatyādayaḥ' iti codāharaṇe/ sarvanāmasaṃjñā sūtre bhāṣye spaṣṭā//
nanu"vadaḥ supi kyap ca"iti cenānukṛṣṭasya yataḥ"bhuvo bhāve"ityatrāpyanuvṛttiḥ syāt, ata āha --
cānukṛṣṭaṃ nottaratra
ṇamulyanuvartamāne"avyaye 'yathābhipreta"iti sūtre punarṇamulgrahaṇanasyā jñāpakam/ anyathā 'ktvā ca' iti vadet/
taddhi uttaratrobhayoḥ sambamdhārtham/ udāharaṇāni sphuṭāni/
idamanityam/ ata eva"tṛtīyā ca hoḥ"ityatra cānukṛṣṭāyā api dvitīyāyā"antarāntareṇa"ityatra sambandhaḥ/
"luṭi ca kṛpaḥ"iti sūtrasthenānuvṛttyarthakasakalacakārapratyākhyānena viruddheyam/ vyākhyānādevānuvṛtti nivṛttyornirvāha iti tadāśayaḥ/"kulijāllukkhau ca"iti sūtrasthabhāṣyaviruddhā ca/ tatra hi"dvigoḥ ṣṭhaṃśca"iti sūtrāt ṣṭhanaḥ, tatra 'cenāpyanukṛṣṭasya kho 'nyatarasyām' ityasya cānuvṛttiṃ svīkṛtya lukkhau ceti bhāṣye pratyākhyātam//
nanvanudāttāderantodāttācca yaducyate tadvyañjanādervyañjanāntācca na prāpnotītyata āha --
svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
svaroddaśyake vidhāvityarthaḥ/"nottarapade 'nudāttādāvapṛthivīrudrapūṣamanthiṣu"iti sūtre pṛthivyādiparyudāsosyājñāpakaḥ/ anyathā pṛthivyādīnāmanudāttāditvābhāvādaprāptau tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/
dharmigrāhakamānādeva ca svaroddeśyakaviṣayamidam/ ata eva"śaturanumonadyajādī,"acaḥ kartturyaki"
ityādau aca ityādeścāritārthyam/ ata eva"rājavatī"ityādau nalopasyāsiddhatvādanvatīśabdatvāt,"anto 'vatyāḥ"iti svaro na, 'udaśvitvān' ityatra"hrasvanuḍbhyām"iti matubudāttatvaṃ ca netyākaraḥ/ spaṣṭaṃ cedam"samāsasya"iti
sūtre bhāṣye/
"uccairudāttaḥ"iti sūtre kaiyaṭastu 'iyamanāvaśyakī, samimavyāhṛtājuparāgeṇa halo 'pyudāttādivadavabhāsāttadupapatteḥ' ityāha/ tatra bhāṣye 'pi dhvanitametat//
nanvevamapi 'rājadṛṣat' itiyādau"samāsasya"ityantodāttatvaṃ ṣakārākārasya na syāt, ata āha --
halsvaraprāptai vyañjanamavidyamānavat
Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0