પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 81-100

અસ્યાશ્ચ"યતોનાવઃ"ઇતિ સૂત્રે ઽનૌપ્રતિષેધો જ્ઞાપકઃ। ઽનાવ્યમ્ઽ ઇત્યત્રાદિર્નકારો ન સ્વરયોગ્યઃ, યશ્ચાકારસ્તદ્યોગ્યો નાસાવાદિરિતિ સ પ્રતિષેધો ઽનર્થકઃ।
ન ચાદિરેવ મકાર ઉદાત્તગુણવિશિષ્ટાન્તરતમાજ્રૂપો ઽસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, તથા સતિ નિમિત્તભૂતદ્વયચ્કત્વસ્યવિનાશાદુપજીવ્યવિરોધેનાદ્યુદાત્તત્વાપ્રાપ્તેઃ, ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। સ્પષ્ટા ચેયમ્"સમાસસ્ય"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે॥
નનુ"પૂરણ ગુણ"ઇતિ નિષેધસ્તવ્યત્યપિ સ્યાત્"દિવ ઔત્"ઇતિયૌત્વં દિવેઃ ક્વિપ્યપિ સ્યાત્, તથા"યતો ઽનાવઃ"ઇતિ સ્વરો ણ્યત્યપિ સ્યાત્"ઋદૃશો ઽઙિ ગુણઃ"ઇતિ ચઙ્યપિ સ્યાત્; અત આહ --
નિરનુબન્ધક ગ્રહણે ન સાનુબન્ધકસ્ય

તદનુબન્ધક ગ્રહણે નાતદનુબન્ધકસ્ય

"વામદેવાડ્ડયડ્ડ્યૌ"ઇતિ સૂત્રે ડ્યડ્ડ્તોર્ડિત્વમનયોરજ્ઞાપકમ્। તદ્ધિ"યયતોશ્ચાતદર્થે"
ઇત્યત્ર તયોરગ્રહણાર્થમ્। નઞઃ પરસ્ય યયદન્તસ્યોત્તરપદસ્યાન્ત ઉદાત્ત ઇતિ તદર્થઃ। એવં ચાવામદેવ્યે ઽવ્યય
પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વર એવ ભવતિ।
તન્માત્રાનુબન્ધકગ્રહણે સ ચાન્યશ્ચાનુબન્ધો યસ્ય તદ્ગ્રહણં નેત્યન્ત્યાર્થઃ। એતે ચ પ્રત્યયાપ્રત્યયસાધારણે, દિવ ઔત્"ઇત્યાદૌ સઞ્ચારિતત્વાત્।
વર્ણગ્પહણે ચાનયોરપ્રવૃત્તિરિતિ સ્પષ્ટમ્"ઔઙ આપઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે। યેનાનુબન્ધેન સાનુબન્ધકત્વં દ્વ્યનુબન્ધકત્વાદિ વા તદનુચ્ચારણે એવૈષા, ધર્મિગ્રાહકમાનાત્। તેન"જશ્શસોઃ"ઇત્યત્ર નૈષેતિ નિરનુબન્ધકત્વાત્ તદ્ધિતશત એવાત્ર ગ્રહણં સ્યાદિતિ ન શઙ્ક્યમ્।
એવમન્ત્યાન્યતરાનુબન્ધોચ્ચારણે એવ। તેન"વનો રચ"ઇત્યાદૌ ઙ્વનિપ્ક્વનિપોરગ્રહણસિદ્ધિઃ।
એકાનુબન્ધકગ્રહણે સમ્ભવતીતિ ત્વર્થો ન ભાષ્યાદિસમ્મત ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽકુટીરઃઽ ઇત્યાદૌ સ્વાર્થિકત્વાત્ સ્વાર્થિકાનાં પ્રકૃતિતો લિઙ્ગવતનાનુવૃત્તેર્ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ પુંસ્ત્વાનુપપત્તિઃ, ઽઅપ્કલ્પમ્ઽ ઇત્યત્ર નપંસકૈકવચનયોરનુપપત્તિશ્ચેત્યત આહ --
ક્વચિત્ સ્વાર્થિકાઃ પ્રકૃતિતો લિઙ્ગવતનાન્યતિવર્તન્તે

"ણચઃ સ્ત્રિયામ્"ઇતિ સૂત્રે સ્ત્રિયામિત્યુક્તિરસ્યા જ્ઞાપિકા। અન્યથા"કર્મવ્યતિહારે ણચ્ સ્ત્રિયામ્"ઇતિ સ્ત્રિયામેવ વિધાનાત્ કિં તેન? સ્પષ્ટા ચેયં બહુજ્વિધાયકે ભાષ્યે॥
નનુ ઽસુપથી નગરીઽ ઇતિ"યુવોરનાકૌ"ઇતિ સૂત્રભાષ્યોદાહૃતે"ઇનઃ સ્ત્રિયામ્"ઇતિ કપ્ સ્યાત્ અત આહ --
સમાસાન્તવિધિરનિત્યઃ

"પ્રતેરંશ્વાદયસ્તત્પુરુષે"ઇત્યન્તોદાત્તત્વાયાંશ્વાદિષુ રાજમે શબ્દપાઠો ઽસ્યા જ્ઞાપકઃ। અન્યથા ટચંવાન્તોદાત્તત્વે સિદ્ધે કિં તેન?"દ્વિત્રિભ્યાં પાદ્દન્મૂર્દ્ધસુ"ઇતિ સ્વર વિધાયકે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નનુ ઽશતાનિઽ ઇત્યાદૌ નુમિ કૃતે ષટ્સંજ્ઞા પ્રાપ્નોતિ, તતશ્ચ લુક્ સ્યાત્, તથા ઽઉપાદાસ્તઽ
ઇત્યત્રાત્વે કૃતે"સ્થઘ્વોરિચ્ચ"ઇતીત્વં પ્રાપ્નોતીત્યત આહ --
સન્નિપાતલક્ષણો વિધિરનિમિત્તં તદ્વિઘાતસ્ય

સન્નિપાતઃઉદ્વયોઃ સમ્બન્ધઃ, તન્નિમિત્તો વિધિસ્તં સન્નિપાતં યો વિહન્તિ, તસ્યાનિમિત્તમ્।
ઉપજીવ્યવિરોધસ્યાયુક્તત્વમિતિ ન્યાયમૂલૈષા।
અત એવાત્ર સન્નિપાતશબ્દેન ન પૂર્વપરયોઃ સમ્બન્ધ એવ, કિન્તુ વિશેષ્યવિશેષણ સન્નિપાતો ઽપિ ગૃહ્યતે। અત એવ ઽગ્રામણિ કુલમ્ઽ ઇત્યાદૌ નપુંસકહ્રસ્વત્વે ઽપિ"પિતિ કૃતિ"ઇતિ તુક્ ન। પ્રાતિપદિકાજન્તત્વસન્નિપાતેન જાતસ્ય હ્રસ્વસ્ય તદવિધાયકત્વાત્। તુક્યજન્તત્વવિઘાતઃ સ્પષ્ટ એવ।
ન ચાર્થાશ્રયત્વેન હ્રસ્વસ્ય બહિરઙ્ગતયાસિદ્ધત્વમ્, અર્થકૃતબહિરઙ્ગત્વાનાશ્રયણસ્યોક્તત્વાત્। કિઞ્ચ"ષત્વતુકોરસિદ્ધઃ"ઇત્યેતદ્બલાત્ કૃતિતુગ્ગ્રહણાચ્ચ તુગ્વિધૌ બહિરઙ્ગપરિભાષાયા અપ્રવૃત્તેઃ।
સર્વવિધસન્નિપાતગ્રહણાદેવ ઽવર્ણાશ્રયઃ પ્રત્યયો વર્ણવિચાલસ્યાનિમિત્તં સ્યાત્ઽ ઇત્યેતત્પરિભાષા
દોષનિરૂપણાવસરે વાર્તિકકૃતોક્તમ્, -- ઽન હિ પ્રત્યયઃ પૂર્વ પર સન્નિપાત નિમિત્તકઃ, સ એવ ચ સન્નિપાત શબ્દેન ગૃહ્યત ઇતિ મત્વા ન પ્રત્યયઃ સન્નિપાતનિમિત્તકઃ ઇતિ શઙ્કાયાં તદભ્યુપેત્યૈવાઙ્ગસંજ્ઞા તર્હ્યનિમિત્તં સ્યાદિત્યેકદેશિનોક્તમ્ઽ ઇતિ ન તદ્ભાષ્યવિરોધઃ।
કિઞ્ચૈવં ઽશૈવઃ, ગાર્ગાયઃ, વૈનતેયઃઽ ઇત્યાદાવપ્યઙ્ગસંજ્ઞાયા લોપનિમિત્તત્વાનાપત્યા વર્ણાશ્રય ઇત્યસ્ય વૈયર્થયમ્।
ઽગ્રામણિ કુલમ્ઽ ઽગ્રામણિપુત્રઃઽ ઇત્યાદાવુત્તરપદનિમિત્તકે હ્રસ્વત્વે યથાકથઞ્ચિદ્ બહિરઙ્ગપરિભાષયાપિ વારણં સમ્ભવતીતિ"કૃન્મેજન્તઃ"ઇત્યત્ર"હ્રસ્વસ્ય પિતિ"ઇતિ સૂત્રેચૈકદેશિના તયા પરિભાષાયા તુગ્
વારિતો ભાષ્યે।
અત એવ પરિભાષાફલત્વેનેદમુક્તમ્"કૃન્મેજન્તઃ"ઇતિ સૂત્રે વાર્તિકકૃતેતિ કેચિત્।
સન્નિપાતલક્ષણવિધિત્વમસ્યા લિઙ્ગમ્। સ્વપ્રવૃત્તેઃ પ્રાક્ સ્વનિમિત્તભૂતો યઃ સન્નિપાતઃ, તદ્વિઘાતસ્ય સ્વાતિરિક્તશાસ્ત્રસ્ય સ્વયમનિમિત્તમિતિ ફલતિ।
નન્વેવમ્ ઽરામાયઽ ઇત્યાદૌ"સુપિ ચ"ઇતિ દીર્ઘાનાપત્તિઃ, અદન્તાઙ્ગસન્નિપાતેન જાતસ્ય યાદેશસ્ય તદ્વિઘાતકત્વાત્।
ન ચ યઞાદિત્વસાપેક્ષદીર્ઘસ્ય બહિરઙ્ગતયાસિદ્ધત્વાન્નાત્ર સન્નિપાતવિઘાત ઇતિ વાચ્યમ્, આરોપિતાસિદ્ધત્વે ઽપિ વસ્તુતસ્તદ્વિઘાતસ્ય જાયમાનત્વેનૈતત્પ્રવૃત્તેઃ।
કિઞ્ચાન્તરઙ્ગે કર્તવ્યે બહિરઙ્ગસ્યાસિદ્ધત્વે ઽપિ તત્ર કૃતે તસ્યાસિદ્ધત્વે માનાભાઃ।
કિઞ્ચાતિદેશિકસન્નિપાતવિઘાતાભાવમાદાયૈતદપ્રવૃત્તૌ ઽગૌરિઽ ઇત્યાદૌ સમ્બુદ્ધિલોપે ઽપિ સ્થાનિવત્વેન હ્રસ્વનિમિત્તસન્નિપાતવિઘાતાભાવાત્, તત્રૈતસ્યાતિવ્યાપ્તિપર"કૃન્મેજન્તઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થભાષ્યાસઙ્ગતિઃ।
સન્નિપાતસ્યાશાસ્ત્રીયત્વાન્નાત્ર સ્થાનિવત્વમિતિ ચેત્, તર્હ્યત્રાસિદ્ધત્વમપિ કથમિતિ વિભાવ્ય, ઽઅશાસ્ત્રીયે ઽસિદ્ધત્વાપ્રવૃત્તેઃઽ"ઈદૂદેત્"ઇતિ સૂત્રે કૈયટેન સ્પષ્ટમુક્તત્વાત્।
એવઞ્ચ પૂર્વત્રાસિદ્ધીયે ઽપિ કાર્ય એતત્પરિભાષાપ્રવૃત્તિર્ભવત્યેવેતિ ચેત્, ન; ઽકષ્ટાયઽ ઇતિ નિર્દેશેનૈતસ્યા અનિત્યત્વાત્।
યયોઃ સન્નિપાતસ્ય વિઘાતકં શાસ્ત્રમ્, તયોઃ સન્નિપાતનિમિત્તકવિધાવુપાદાનમપેક્ષિતમિતિ તુ નાગ્રહઃ। અત એવ ઽદાક્ષિઃઽ ઇત્યત્રાકારાન્તપ્રકૃતીઞ્સન્નિપાતનિમિત્તાઙ્ગસંજ્ઞાનયા પરિભાષયાલ્લોપસ્ય નિમિત્તં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાનિત્યત્વેન સમાહિતમ્,"કૃન્મેજન્તઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે; ઽન હ્યઙ્ગસંજ્ઞાયામદન્તસ્યાઙ્ગસંજ્ઞાઽ ઇત્યુક્તમસ્તિ।
ન ચ ઽકુમ્ભકારેભ્યઃ, આધયેઽ ઇત્યાદાવવ્યયસંજ્ઞાયા અનયા પરિભાષયા વારણપરભાષ્યાસઙ્ગ
તિઃ। અનયા પરિભાષયા લુગ્ માભૂત્, અવ્યયત્વં તુ સ્યાદેવ। લુકા હિ તદીયસન્નિપાતસ્ય વિઘાતઃ, નાવ્યયસંજ્ઞયા। સંજ્ઞાફલં ત્વકચ્ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, એતદુદાહરણપરભાષ્યપ્રામાણ્યેન સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા સ્વનિમિત્તસન્નિપાતવિઘાતકસ્ય સ્વયમનિમિત્યમિત્યર્થેનાદોષાત્। એતેનાત્રાકચ્ સ્યાદિત્યપાસ્તમ્।
ન ચ કાર્યકાલપક્ષે લુગેકવાક્યતાપન્નસંજ્ઞાબાધે ઽપ્યકજેકવાક્યતાપન્નાસ્યાદિતિ વાચ્યમ્, અન્તરઙ્ગાયાં તદેકવાક્યતાપન્નસંજ્ઞાયાં બહિરઙ્ગગુણાદેરસિદ્ધત્વાત્, લુગેકવાક્યતાપન્ના તુ ન ગુણાદિતો ઽન્તરઙ્ગા, ઉભયોરપિ શબ્દતઃ સુબાશ્રયત્વાત્।
"નયાસયોઃ"ઇતિ નિર્દેશાશ્ચૈષાનિત્યા। તેન નાતિપ્રસઙ્ગઃ। સ્પષ્ટા ચેયં"કૃન્મેજન્તઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે। અસ્યા અનિત્યત્વે ફલાનિ ભાષ્યે પરિગણિતાનિ - વર્ણાશ્રયઃ, પ્રત્યયઃ વર્ણવિચાલસ્યાનિમિત્તમ્,
ઽદાક્ષિઃઽ। આત્વં પુગ્વિધેઃ - ક્રાપયતિ। પુઘ્રસ્વસ્ય - અદીતપત્। ત્યદાદ્યકારષ્ટાબ્વિધેઃ - યા સેતિ। ઇડ્વિધિરાકારલોપસ્ય - પપિવાન્।"હ્રસ્વનુડ્ભ્યાં મતુપ્" "અન્તોદાત્તાદુત્તરપદાત્"ઇતિ મતુબ્વિભક્ત્યુદાત્તત્વં પૂર્વનિઘાતસ્ય - અગ્નિમાન્, પરમવાચા। નદીહ્રસ્વત્વં સમ્બુદ્ધિલોપસ્ય - ઽનદિ, કુમારિઽ ઇત્યાદિ। યાદેશો દીર્ઘત્વસ્ય -
કષ્ટાય। ઇતો ઽન્યત્ર પ્રવૃત્તિરેવ, ઽદોષાઃ ખલ્વપિ સાકલ્યેન પરિગણ્તાઃઽ ઇતિ ભાષ્યોક્તેરન્યત્રવિસ્તરઃ॥
નનુ ઽપઞ્ચેન્દ્રાણ્યો દેવતા અસ્ય પઞ્ચેન્દ્રઃઽ ઇત્યાદૌ"દ્વિગોર્લુક્"ઇત્યણો લુકિ"લુક્સ્તદ્ધિત" ઇતિ સ્ત્રીપ્રત્યયલુક્યાનુકઃ શ્રવણાપત્તિઃ, અત આહ -
સન્નિયોગશિષ્ટાનામન્યતરાપાય ઉભયોરપ્યપાયઃ

અત્ર ચ"બિલ્વકાદિભ્યશ્છસ્ય લુક્"ઇતિ સૂત્રસ્થં છગ્રહણં જ્ઞાપકમ્। તદ્ધિ છમાત્રસ્ય લુગ્બોધન દ્વારા કુકો ઽનિવૃત્તિર્યથા સ્યાદિત્યર્થમ્। કૃત કુગાગમાનડાદ્યન્તર્ગતા બિલ્વાદય એવ તત્ર નિર્દિષ્ટા બિલ્વકાદિશબ્દેન।
નચૈવમપિ છગ્રહણં વ્યર્થમ્, કૃત કુગાગમાનુવાદસામર્થ્યાદેવ તદનિવૃત્તિસિદ્ધેઃ, અન્યથા"બિલ્વાદિભ્યઃ"ઇત્યેવ વદેત્। લક્ષણપ્રતિપદોક્તપરિભાષયા બિલ્વાદિપુરસ્કારેણ વિહિતપ્રત્યયસ્યૈવ લુગ્વિધાનાન્નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, તતો ઽપિ પ્રતિપદોક્તત્વેન"બિલ્વાદિભ્યોણ્"ઇતિ વિકારાદ્યર્થસ્ય લુગાપત્તિવારણાર્થં કુગનુવાદચારિતાર્થ્યાત્। સમુચ્ચયાર્થકચશબ્દયોગે તુ વિધેયયોરેકકાલિકત્વૈકદેશત્વનિયમાન્ન્યાયસિદ્ધપીયમ્।
યત્તુ"ણાવિષ્ટવત્"ઇત્યનેન પુંવત્વવિધાનમેતદનિત્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્। અન્યથા ઽએતયતિઽ ઇત્યાદૌ
ટિલોપેનૈવ ઙીપિ નિવૃત્તે ઽસન્નિયોગશિષ્ટઽ પરિભાષયા તસ્યાપિ નિવૃત્યા ઽએતયતિઽ ઇત્યાદિસિદ્ધૌ પુંવત્વવૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવેતિ"ટેઃ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ, તત્, ન; ઽઇડબિડમાચષ્ટ ઐડબિડયતિઽ ઇત્યાદૌ પુંવત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્। ઽઐનેયઃ શ્યૈનેયઃઽ ઇત્યાદિ તુ સ્થાનિવત્વેન સિદ્ધમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽચુરા શીલમસ્યાઃ સા ચૌરીઽઇત્યાદૌ શીલમ્"છત્રાદિભ્યો ણઃ"ઇતિ ણે ઙીપ્ ન પ્રાપ્નોતીત્યત
આહ --
તાચ્છીલિકે ણે ઽણ્કૃતાનિ ભવન્તિ

"અન્"ઇત્યણિ વિહિતપ્રકૃતિભાવબાધનાર્થમ્"કાર્મસ્તાચ્છીલ્યે"ઇતિ નિપાતનમસ્યા જ્ઞાપકમ્।
તાચ્છીલિકણાન્તાત્"અણોદ્વ્યચઃ"ઇતિ ફિઞ્સિદ્ધિરપ્યસ્યાઃ પ્રયોજનમિતિ નવ્યાઃ। તાચ્છીલિક ઇત્યુક્તેઃ"તદસ્યાં
પ્રહરણમ્"ઇતિ ણે ઽદાણ્ડાઽ ઇત્યેવ।"કાર્મઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
નનુ"કસપરિમૃડ્ભ્યામ્"ઇત્યાદૌ"મૃજેર્વૃદ્ધિઃ"દુરિવારા, ઇત્યત આહ --
ધાતોઃ કાર્યમુચ્યમાનં તત્પ્રત્યયે ભવતિ

ભ્રૌણહત્યે તત્વનિપાતનમસ્યા જ્ઞાપકમ્।
ઽધાતોઃ સ્વરૂપગ્રહણે તત્પ્રત્યયે કાર્યવિજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ પાઠસ્તુ ઽપ્રસૃડ્ભિઃઽ ઇત્યાદૌ"અનુદાત્તસ્ય ચર્દુપધસ્ય"ઇત્યામાપાદનેન ભાષ્યે દૂષિતઃ।
યત્કાર્યં પ્રત્યયનિમિત્તં તત્રેયં વ્યવસ્થાપિકા। તેન પદાન્તત્વનિબન્ધનમ્"નશેર્વા"ઇતિ કુત્વમ્ ઽપ્રણગ્ભ્યામ્ઽ ઇત્યાદૌ ભવત્યેવ। ઇયઙાદિવિધૌ તુ નૈષા,"ન ભૂસુધિયોઃ"ઇતિ નિષેધેનાનિત્યત્વાત્। "મૃજેર્વૃદ્ધિઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
નનુ ઽસર્વકે, ઇચ્ચકૈઃઽ ઇત્યાદૌ સર્વનાવ્યયસંજ્ઞે ન સ્યાતામ્, અત આહ --
તન્મધ્યપતિતસ્તદ્ગ્રહણેન ગૃહ્યતે

"નેદમદસોરકોઃ"ઇતિ સૂત્રે ઽઅકોઃઽ ઇતિ નિષેધો ઽસ્યા જ્ઞાપકઃ। ઽતદેકદેશભૂતં તદ્ગ્રહણેન ગૃહ્યતેઽ ઇતિ"યેન વિધિઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે પાઠઃ॥
નનુ"ગાતિસ્થાઘુપાભૂભ્યઃ"ઇતિ સિચો લુક્ ઽઅપાસીતઽ ઇત્યાદૌ પાતેરપિ સ્યાત્, અત આહ --
લુગ્વિકરણાલુગ્વિકરણયોરલુગ્વિકરણસ્ય

અસ્યાઞ્ચ જ્ઞાપકઃ"સ્વરતિ સૂતિ"ઇતિ સૂત્રે સૂઙિતિ વક્તવ્યે સૂતિસૂયત્યોઃ પૃથઙ્નિર્દેશ ઇતિ
કૈયટઃ। તન્ન, સાહચર્યાદલુગ્વિકરણસ્યૈવ ગ્રહણે પ્રાપ્તે પૃથઙ્નિર્દેશસ્ય તજ્જ્ઞાપકત્વાસમ્ભવાત્।
ધ્વનિતા ચેયં પરિભાષા"યસ્ય વિભાષા"ઇત્યત્ર ભાષ્યે। તત્ર હિ ઽવિદિતઃઽ ઇતિ પ્રયોગે નિષેધમાશઙ્ક્ય ઽયદુપાદેર્વિભાષા, તદુપાદેર્નિષેધઃ"વિભાષા ગમહનવિદવિશામ્"ઇતિ સૂત્રે ઽશવિકરણસ્ય ગ્પહણં લુગ્વિકરણશ્ચાયમ્ઽ ઇત્યુક્તમ્। તત્ર ચો હેતૌ, યતો ઽયંલુગ્વિકરણઃ, અતો વિશિસાહચર્યાચ્છવિકરણસ્ય ગ્રહણમ્, ન તુ હનિસાહચર્યાદસ્યાપિ, એતત્પરિભાષાવિરોધાદિતિ તદાશયઃ।
અત એવ પરિભાષાયાં લુગ્વિકરણસ્યૈવેતિ નોક્તમ્। કણ્ઠતસ્તુ ભાષ્યે એષા ક્વાપિ ન પઠિતા। ઽગાતિસ્થાઽ ઇતિ સૂત્રે ઽપિબતેર્ગ્રહણમ્ કર્તવ્યમ્ઽ ઇતિ વાર્તિકકૃતા ઽસર્વત્રૈવ પાગ્રહણે ઽલુગ્વિકરણસ્ય ગ્પહણમ્ઽ ઇતિ ભાષ્યકૃતા ચોક્તમ્। "સ્વરતિ સૂતિ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટેન ચ સ્પષ્ટમુક્તા॥
નનુ ઽપ્રજિઘાયયિષતિઽ ઇત્યાદૌ"હેરચઙિ"ઇતિ વિધીયમાનં કુત્વં ન સ્યાત્ અત આહ --
પ્રકૃતિગ્રહણે ણ્યધિકસ્યાપિ ગ્રહણમ્

અચઙીતિ પ્રતિષેધ એવાસ્યા જ્ઞાપકઃ। ઇયં ચ કુત્વ વિષયૈવ।"હેરચઙિ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે
સ્પષ્ટેયમ્॥
નનુ ઽયુષ્મભ્યમ્ઽ ઇત્યાદૌ ઽભ્યસઃઽ ઇત્યત્ર ભ્યમિતિ ચ્છેદે ભ્યસો ભ્યમિ કૃતે ઽન્ત્યલોપે એત્વં સ્યાત્, અત આહ --
અઙ્ગ વૃત્તે પુનર્વૃત્તાવવિધિઃ

અઙ્ગે ઽઙ્ગાધિકારે વૃત્તમુનિષ્પન્નં યત્કાર્યમ્, તસ્મિન્ સતિ પુનરન્યસ્યાઙ્ગકાર્યસ્ય વૃત્તૌ પ્રવૃત્તાવવિધાનં ભવતીત્યર્થઃ।
એષા ચ"જ્યાદાદીયસઃ"ઇત્યાદ્વિધાનેન જ્ઞાપિતા। અન્યથેકારલોપેન"અકૃસાર્વ"ઇતિ દીર્ઘેણ ચ સિદ્ધે તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ। અત એવ"જ્ઞાજનોર્જા" "જ્યાદાદીયસઃ"ઇતિ સૂત્રયોરેનાં જ્ઞાપયિત્વા કિં પ્રયોજનમિતિ પ્રશ્ને પિબતેર્ગુણપ્રતિષેધ ઉક્તઃ, સ ન વક્તવ્યઃ, ઇત્યેવ પ્રયોજનમુક્તમ્, ન તુ લક્ષ્યસિદ્ધિરૂપમ્। તદુક્તમ્"ભ્યસો ભ્યમ્"ઇત્યત્ર ઽઅભ્યમ્ઽ ઇતિ ચ્છેદઃ,"શેષે લોપઃ"ચાન્ત્યલોપ એવ"અતો ગુણે"ઇતિ પરરૂપેણ સિદ્ધમ્ ઽયુષ્મભ્યમ્ઽ ઇત્યન્યત્ર નિરૂપિતમ્।
એવઞ્ચ સૂત્રદ્વયસ્થમેતજ્જ્ઞાપનપરં ભાષ્યમ્"ભ્યસો ભ્યમ્"ઇતિ સૂત્રસ્થં ચ ભાષ્યમેકદેશ્યુક્તિરિત્યાહુઃ॥
યત્તુ ઽઓરોત્ઽ ઇતિ વાચ્યે"ઓર્ગુણઃ"ઇતિ ગુણગ્રહણાત્ --
સંજ્ઞાપૂર્વકવિધેરનિત્યત્વમ્

ઇદઞ્ચ વિધેયકોટૌ સંજ્ઞાપૂર્વકત્વ એવ। ઽતેન સ્વાયમ્ભુવમ્ઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધમ્॥
તથા નિલોડિત્યેવ સિદ્ધે આનિગ્રહણાત્ --
આગમશાસ્ત્રમનિત્યમ્

તેન સાગરં તર્ત્તુકામસ્યેત્યાદિ સિદ્ધમ્॥
તથા તનાદિપાઠાદેવ સિદ્ધે"તનાદિકૃઞ્ભ્યઃ"ઇતિ સૂત્રે કૃઞ્ ગ્રહણાત્ --
ગણકાર્યમનિત્યમ્

તેન ઽન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તમ્ઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધમ્॥
તથા ચક્ષિઙો ઙિત્કરણાત્ --
અનુદાત્તેત્ત્વલક્ષણમાત્મનેપદમનિત્યમ્

તેન ઽસ્ફાયન્નિર્મોકઃઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધમ્॥
તથા વિનાર્થ નઞા સમાસેન"અનુદાત્તમ્ પદમનેકમ્"ઇત્યેવ સિદ્ધે વર્જગ્રહણાત્ --
નઞ્ઘટિતમનિત્યમ્

તેન"નેયઙુવઙ્"ઇત્યસ્યાનિત્યત્વાત્ ઽહે સુભ્રુઽ ઇતિ સિદ્ધમિતિ, તત્, ન; ભાષ્યે ઽદર્શનાત્, ભાષ્યાનુક્તજ્ઞાપિતાર્થસ્ય સાધુતાનિયામકત્વે માનાભાવાત્, ભાષ્યાવિચારિતપ્રયોજનાનાં સૌત્રાક્ષરાણાં પારાયણાદાવદૃષ્ટમાત્રાર્થકત્વકલ્પનાયા એવૌચિત્યાત્।
કિઞ્ચ જ્ઞાપિતે ઽપ્યાનીત્યસ્ય ન સાર્થક્યમ્, આડાગમશૂન્યપ્રયોગસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ।
આડ્ગ્રહણં તુ લોડ્ગ્રહણવદિતિ બોધ્યમ્। અત એવ"ઘોર્લોપો લિટિ વા"ઇત્ સૂત્રે વેતિ પ્રત્યાખ્યાતમ્। લોપે ઽપ્યાટ્પક્ષે આટઃ શ્રવણં ભવિષ્યતિ -- ઽદધાત્ઽ ઇતિ, અટિ ઽદધત્ઽ ઇતિ। આગમશાસ્ત્રસ્યાનિત્યત્વે ત્વાટ્યસતિ ઽદધાત્ઽ ઇત્યસિદ્ધ્યા વાગ્રહણસ્યાવશ્યકત્વેન તત્પ્રત્યાખ્યાનાસઙ્ગતિઃ સ્પષ્ટૈવ।
એતેન યત્કૈયટેન કેચિદિત્યાદિનાસ્યૈવ વાગ્રહણસ્ય તદનિત્યત્વત્રાપકતોક્તા, સાપિ ચિન્ત્યા,પ્રત્યાખ્યાનપરભાષ્યવિરોધાત્, તનાદિ સૂત્રે કૃઞ્ગ્રહણસ્ય ભાષ્યે પ્રત્યાખ્યાનાચ્ચ। ચક્ષિઙો ઙકારસ્યાન્તેદિત્વાભાવસમ્પાદનેન ચારિતાર્થ્યાચ્ચ॥
એવમેવ --
આતિદેશિકમનિત્યમ્

સર્વવિધિભ્યો લોપવિધિરિડ્વિધિશ્ચ બલવાન્

ઇત્યાદિ ભાષ્યાનુક્તં બોધ્યમ્। ઽસ્વાયમભુવમ્ઽ ઇત્યાદિ લોકે ઽસાધ્વેવ, ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
યદપિ -- નનુ હન્તેરયઙ્લુક્યાશીર્લિઙિ વધાદેશો ન સ્યાત્, અત આહ --
પ્રકૃતિગ્રહણે યઙ્લુગન્તસ્યાપિ ગ્રહણમ્