પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 61-80

તેનૌષ્ઠાદિષુ પઞ્ચસુ"અસંયોગોપધાત્"ઇતિ પ્રતિષેધ એવ બાધ્યતે, ન તુ સહનઞ્વિદ્યમાનલક્ષણ ઇતિ
"નાસિકોદર"ઇત્ય્ત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। પૂર્વોપસ્થિત બાધેન નૈરાકાઙ્ક્ષ્યમસ્યા બીજમ્॥
નનુ"વા છન્દસિ"ઇત્યનેન"સેર્હ્યપિચ્ચ"ઇત્યનન્તરસ્યાપિત્વસ્યેવ હેરપિ વિકલપઃ સ્યાત્। તથા"નોટ"ઇતિ નિષેધો ઽનન્તરહલન્તલક્ષણાયા ઇવ સિચિવૃદ્ધિમૃજિવૃદ્ધયોરપિ સ્યાત્, અત ઉક્તન્યાયમૂલકમેવાહ :-
અનન્તરસ્ય વિધિર્વા ભવતિ પ્રતિષેધો વેતિ

અત એવ"સંખ્યાવ્યયાદેઃ"ઇતિ ઙીબ્ગ્રહણં ચરિતાર્થમ્। તદ્ધ્યનન્તસ્યઙીષોવિધ્યભાવાય।"ન ક્તિચિ"ઇતિ સૂત્રે દીર્ઘગ્રહણઞ્ચ -- ચરિતાર્થમ્। તદ્ધ્યનન્તરસ્યાનુદાત્તોપદેશેત્યસ્યૈવ નિષેધાભાવાય।
મધ્યે ઽપવાદન્યયાપેક્ષયાનન્તરસ્યેતિ ન્યાયઃ પ્રબલ ઇતિ"અષ્ટાભ્યઃ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ।
પ્રત્યાસત્તિમૂલકો ઽયમ્। લક્ષ્યાનુરોધાત્ત વ્યવસ્થેત્યપિ પક્ષાન્તરમ્। તત્ર તત્ર ક્વચિત્ સ્વરિતત્વપ્રતિજ્ઞાનાત્, સામર્થ્યેન વા બાધ્યતે ઽયં ન્યાયઃ। યથા"ટિડિઢા"ઇતિ સૂત્રેણ ડાપાવ્યવહિતસ્યાપિ ઙીપો વિધિઃ।"ન ષટ્"ઇત્યાદિના દ્વયોરપિ ટાબ્ઙીપોઃ પ્રતિષેધઃ। ઇયઞ્ચ"શિ સર્વનામસ્થાનમ્"ઇત્યાદૌ ભાષ્યે સ્પષ્ટેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ દધતીત્યાદાવન્તરઙ્ગત્વાદન્તાદેશે ઽલ્વિધૌ, સ્થાનિવત્વાભાવાદાદેશો ન સ્યાદિતિ તદ્વૈયર્થ્યાપત્તિઃ, અત આહ :-
પૂર્વં હ્યપવાદા અભિનિવિશન્તે પશ્ચાદુત્સર્ગાઃ

લક્ષણૈકચક્ષુષકો હ્યપવાદવિષયં પર્યાલોચ્ય તદ્વિષયત્વાભાવનિષ્ચય ઉત્સર્ગેણ તત્તલ્લક્ષ્યં સંસ્કરોતિ। અન્યથા વિકલ્પાપત્તિરિત્યર્થઃ।
અભિનિવિશન્ત ઇત્યસ્ય બુદ્ધ્યારૂઢા ભવન્તીત્યર્થઃ। ઽઅપવાદો યદ્યન્યત્ર ચરિતાર્થઃઽ ઇતિ ન્યાયસ્ય તુ નાત્ર પ્રપ્તિઃ, અન્તાદેશપ્રાપ્તિવિષયે ચારિતાર્થ્યાભાવાત્॥
લક્ષ્યૈકચક્ષુષ્કસ્તુ તચ્છાસ્ત્ર પર્યાલોચનં વિનાપ્યપવાદવિષયં પરિત્યજ્યોત્સર્ગેણ લક્ષ્યં સંસ્કરોતિ,
તસ્યાપિ શાસ્ત્રપ્રક્રિયાસ્મરણપૂર્વકપ્રયોગ એવ ધર્મોત્પત્તેઃ, તદાહ :-
પ્રકલ્પ્ય ચાપવાદવિષયં તત ઉત્સર્ગો ઽભિનિવિશન્તે

તત ઇત્યસ્યાપવાદશાસ્ત્રપર્યાલોચનાત્ પ્રાગપીત્યર્થઃ। પ્રકલ્પ્યેત્યસ્ય પરિત્યજ્યેત્યર્થઃ। અત એવ પ્રાતિપદિકાર્થ સૂત્રે ભાષ્યે"ઇદં દ્વયપ્યુક્ત્વા ન કદાચિત્તાવદુત્સર્ગો ભવતિ, અપવાદં તાવત્પ્રતીક્ષતે"ઇત્યર્થકમુક્તમ્॥
એતન્મૂલકમેવ નવીનાઃ પઠન્તિ :-
ઉપસઞ્જનિષ્યમાણનિમિત્તોપ્યપવાદ ઉપસઞ્જાતનિમિત્તમપ્યુત્સર્ગં બાધત ઇતિ

યત્ત્વભ્યસ્તસંજ્ઞાસૂત્રે કૈયટેન પ્રકલ્પ્ય ચેતિ પ્રતીકમુપાદાય યથા ઽન સમ્પ્રસારણ ઇતિ પરસ્ય યણઃ પૂર્વં સમ્પ્રસારણમ્, પૂર્વસ્ય તુ તન્નિમિત્તકઃ પ્રતિષેધઃઽ ઇત્યુક્તમ્, તત્તુ તત ઉત્સર્ગ ઇત્યાદ્યક્ષરાર્થાનનુગુણમ્। યત્ત્વપવાદવાક્યાર્થં વિના નોત્સર્ગવાક્યાર્થ ઇતિ, તન્ન, ઽઅભિનિવિશતે ઽપવાદવિષયમ્ઽ ઇત્યાદિપદસ્વારસ્યભઙ્ગાપત્તેઃ।
પદજન્યપદાર્થોપસ્થતૌ વાક્યાર્થબોધાભાવે કારણભાવાચ્ચ।
યત્ર ત્વપવાદો નિષિદ્ધઃ, તત્રાપવાદવિષયે ઽપ્યુત્સર્ગઃ પ્રવર્તત એવ। યથા ઽવૃક્ષૌઽ ઇત્યત્ર"નાદિચિ"ઇતિ પૂર્વસવર્ણદીર્ઘનિષેધાદપ્રવર્તમાનસ્ય વૃદ્ધિબાધકત્વાભાવાત્ વૃદ્ધિઃ પ્રવર્તતે। અત એવ"તૌ સત્ઽ ઇત્યાદિ સઙ્ગચ્છતે। અત એવ નિર્દેશાદ્ ભ્રષ્ટાવસરન્યાયસ્યાત્ર શાસ્ત્રેણાનાશ્રયણમ્। ધ્વનિતં ચેદમ્"ઇકોગુણ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્ય ઇતિ ભાષ્યપ્રદીપોદ્યોતે નિરૂપિતમ્।
અત્ર ઽદેવદત્તસ્ય હન્તરિ હતે દેવદત્તસ્યોન્મજ્જનં નઽ ઇતિ ન્યાયસ્ય વિષય એવ નાસ્તિ। હતે
દેવદત્ત ઉન્મજ્જનં ન દેવદત્તહનનોદ્યતસ્ય, હનને તુ ભવત્યેવોન્મજ્જનમ્। પ્રકૃતે ઽપિ ન પૂર્વસવર્ણદીર્ઘેણ વૃદ્ધેર્હનનમ્,
કિન્તુ હનનોદ્યમસજાતીયં પ્રસક્તિ માત્રમ્, પ્રસક્તસ્યૈવ નિષેધાત્।
પ્રતિપદોક્તત્વમપિ નિરવકાશત્વે સત્યેવ બાધપ્રયોજકમ્। સ્પષ્ટઞ્ચદમ્"શેષાદ્વિભાષા"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે। તત્ર હિ ઽશેષગ્રહણમનર્થકમ્, યે પ્રતિપદં વિધીયન્તે તે બાધકા ભવિષ્યન્તિઽ ઇત્યાશઙ્ક્ય, ઽઅનવકાશા હિ વિધયો બાધકા ભવન્તિ સમાસાન્તાશ્ચ કબભાવે સાવકાશાઃઽ ઇત્યુક્તમ્।
ક્વચિદનવકાશત્વાભાવે ઽપિ પરનિત્યાદિસમવધાને શીઘ્રોપસ્થિતિકત્વેન પૂર્વપ્રવૃત્તિપ્રયજકં બલવત્વં પ્રતિપદવિધિત્વેનાપિ, પરનિત્યાન્તરઙ્ગપ્રતિપદવિધયો વિરોધિસન્નિપાતે તેષાં મિથઃ પરબલીયસ્ત્વમિતિ"પ્રત્યયોત્તરપદયોશ્ચ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટેન પાઠાત્।
અત એવ ઽરમેઽ ઇત્યાદૌપ્રતિપદોક્તત્વાત્ પૂર્વમેત્વ આકારપ્રશ્લેષાદ્ધલ્ઙ્યાદિલોપો ન પ્રાપ્નોતીત્યાશઙ્ક્ય"એઙ્હ્રસ્વાત્"ઇતિ લોપેન સમાહિતમ્॥
નનુ ઽઅયજે ઇન્દિરમ્ઽ ઇત્યાદાવન્તરઙ્ગસ્યાપિ ગુણસ્યાપવાદેન સવર્ણ દીર્ઘેમ બાધઃ સ્યાત્, અત આહ :-
અપવાદો યદ્યન્યત્ર ચરિતાર્થસ્તર્હ્યન્તરઙ્ગેણ બાધ્યતે

નિરવકાશત્વરૂપસ્ય બાધકત્વબીજસ્યાભાવાત્। એવઞ્ચ પ્રકૃતે ઽન્તરઙ્ગેણ ગુણેન સવર્ણદીર્ઘઃ સમાનાશ્રયે ચરિતાર્થો યણ્ગુણયોરપવાદો ઽપિ બાધ્યતે। પૂર્વોપસ્થિતિનિમિત્તત્વરૂપાન્તરઙ્ગત્વવિષય ઇદમ્।
યત્ત્વાગમાદેશયોર્ન બાધ્યબાધકભાવઃ, ભિન્નફલત્વાત્, અત એવ ઽબ્રામ્હણેભ્યો દધિ દીયતામ્, કમ્બલઃ કૌણ્ડિન્યાયઽ ઇત્યાદૌ કમ્બલદાનેન ન દધિદાનબાધ ઇતિ"છ્વોઃ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ। તન્ન, ઽઅપવાદો નુગ્દીર્ઘત્વસ્યઽ ઇતિ"દીર્ધો ઽકિતઃ"ઇતિ સૂત્રભાષ્યવિરોધાત્॥
નનુ ઽઅજીગણત્ઽ ઇત્યાદૌ ગણેરીત્વં નિરવકાશત્વાદ્ધલાદિઃશેષં બાધેત, તત્રાહ :-
અભ્યાસવિકારેષુ બાધ્યબાધકભાવો નાસ્તિ

"દીર્ઘો ઽકિતઃ"ઇત્યકિદ્ગ્રહણમસ્યા જ્ઞાપકમ્। અન્યથા ઽયંયયમ્યતેઽ ઇત્યત્ર નુકિ કૃતે ઽનજન્તત્વાદ્ દીર્ઘાપ્રાપ્ત્યા તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।
ઇયં પરાન્તરઙ્ગાદિબાધકાનામપ્યબાધકત્વબોધિકા। તેન ઽઅચીકરત્ઽ ઽમીમાંસતેઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધમ્।
આદ્યે સન્વદ્ભાવસ્ય પરત્વદ્દીર્ઘેણ બાધઃ પ્રાપ્નોતિ। અન્ત્યે"માન્બધ"ઇતિ દીર્ઘેણાન્તરઙ્ગત્વાદિત્યસ્ય બાધઃ પ્રાપ્તઃ।
યત્તુ યત્રૈકૈકપ્રવૃત્યુત્તરમપિ સર્વેષાં પ્રવૃત્તિસ્તત્રૈવેદમિત્યતઃ"એક"ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ, તન્ન ; નુકિ કૃતે ઇત્વાપ્રાપ્ત્યા"ગુણો યઙ્લુકોઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થભાષ્યોક્તતદુદાહરણાસઙ્ગતેશ્ચેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ તચ્છોલાદિતૃન્વિષયે ણ્વુલપિ સ્યાત્। ન ચ તૃન્નપવાદઃ, અસરૂપાપવાદસ્ય વિકલ્પેન બાધકત્વાત્। અત આહ :-
તાચ્છીલિકેષુ વાસરૂપવિધિર્નાસ્તિ

ણ્વુલિ સિદ્ધે"નિન્દહિંસ"આદિસૂત્રેણૈકાજ્ભ્યો વુઞ્વિધાનમત્ર જ્ઞાપકમ્। તત્ર ણ્વુલ્વુઞોઃ સ્વરે વિશેષાભાવાત્।
તાચ્છીલિકેષ્વિતિ વિષયસપ્તમી। તેન તાચ્છીલિકૈરતાચ્છીલિકૈશ્ચ વાસરૂપવિધિર્નેતિ બોધ્યમ્।
નન્વેવમ્ ઽકમ્રા, કમનાઽ ઇત્યાદ્યસિદ્ધિઃ"નમિકમ્પિ"ઇતિ રેણ"અનુદાત્તેતશ્ચ હલાદેઃ"ઇતિ યુચો બાધાદિતિ ચેત્, ન ;"સૂદદીપદીક્ષશ્ચ"ઇત્યનેન દીપેર્યુજ્નિષેધેનોક્તાર્થસ્યાનિત્યત્વાત્॥
નન્વેવમ્ ઽહસિતં છાત્રસ્ય હસનમ્ઽ ઇત્યાદૌ ઘઞ્, ઽઇચ્છતિ ભોક્તુમ્ઽ ઇત્યત્ર લિઙ્લોટૌ,
ઽઈષત્પાનઃ સોમો ભવતાઽ ઇત્યત્ર ખલ્ પ્રાપ્નોતીત્યત આહ :-
ક્તલ્યુટ્તુમુન્ખલર્થેષુ વાસરૂપવિધિર્નાસ્તિ

ઇદઞ્ચ વાસરૂપવિધેરનિત્યત્વાત્ સિદ્ધમ્। તદનિત્યત્વે જ્ઞપકં ચ ઽઅર્હે કૃત્યતૃચશ્ચઽ ઇતિ।
તત્ર હિ ચકારસમુચ્ચિતલિઙા કૃત્યતૃચોર્બાધો મા ભૂદિતિ કૃત્યતૃજ્ગ્રહણં ક્રિયત ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। "વાસરૂપ"સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
નનુ"શ્વઃ પક્તા"ઇત્યત્ર વાસરૂપવિધિના લૄડપિ પ્રાપ્નોતિ, કૃતે આદેશે વૈરૂપ્યાદત આહ :-
લાદેશેષુ વાસરૂપવિધિર્નાસ્તિ

આદેશકૃતવૈરૂપ્યવત્સુ લકારેષુ સ નાસ્તીત્યર્થઃ। અત્ર ચ"હશશ્વતોર્લઙ્ચ"ઇતિ લઙ્ વિધાનં જ્ઞાપકમ્। અન્યથા"પરોક્ષે લિટ્"ઇતિ લિટા લઙઃ સમાવેશો ઽસારૂપ્યાત્ સિદ્ધ ઇતિ કિં લઙ્વિધાનેન? શત્રાદિભિસ્તિઙાં સમાવેશાર્થં શતૃવિધાયકે વિભાષાગ્રહણાનુવૃત્તિઃ"લિટઃ કાનજ્વા"ઇતિ વાગ્રહણં ચ કૃતમ્। તજ્જ્ઞપયતિ"વાસરૂપ"સૂત્રે ઽપવાદ આદેશત્વાનાક્રાન્તઃ પ્રત્યય એવ ગૃહ્યત ઇતિ કૈયટાદૌ ધ્વનિતમ્। તત્ફલં તુ સદાદિભ્યો ભૂતસામાન્યે લિટઃ ક્વસુરેવ, ન તુ પક્ષે તિઙિતિ બોધ્યમ્॥
નનુ"ઙમો હ્રસ્વાત્"ઇત્યાદૌ ઙમઃ પરસ્યાચો ઽચિ પરતો ઙમ ઇતિ વેતિ સન્દેહઃ સ્યાત્, અત આહ :-
ઉભયનિર્દેશે પઞ્ચમી નિર્દેશો બલીયાન્

અચીતિ સપ્તમીનિર્દેશસ્ય"મયૌઞો"ઇત્યુત્તરત્ર ચારિતાર્થ્યાત્ પઞ્ચમીનિર્દેશો ઽનવકાશ ઇતિ"તસ્માદિત્યુત્તરસ્ય"ઇત્યસ્યૈવ પ્રવૃત્તિઃ। યત્ર તુ"ડઃ સિ ધુટ્"ઇત્યાદાવુભયોરપ્યચારિતાર્થ્યમ્, તત્ર"તસ્મિન્"ઇતિ સૂત્રાપેક્ષયા"તસ્માદિત્યુત્તરસ્ય"ઇત્યસ્ય પરત્વાત્ તેનૈવ વ્યવસ્થા।
એવમુભયોશ્ચારિતાર્થ્યે ઽપિ। યથા"આમિ સર્વનામ્નઃ સુટ્"ઇત્યાદૌ। તત્રાઽમીતિ સપ્તમી"ત્રેસ્ત્રયઃ"ઇત્યત્ર ચરિતાર્થા। આદિતિ પઞચમી"આજ્જસેરસુક્"ઇત્યત્ર ચરિતાર્થેતિ સ્પષ્ટમ્"તસ્મિન્નિતિ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે કૈયટે ચ॥
ઇતિ શ્રી નાગેશભટ્ટવિરચિતે પરિભાષેન્દુશેખરે
બાધબીજનામકં દ્વિતીયં પ્રકરણમ્॥
॥ અથ શાસ્ત્રશેષ નામકં તૃતીયં પ્રકરણમ્ ॥
નનુ"અતઃ કૃકમિ"ઇતિ સત્વમ્ ઽઅયસ્કુમ્ભીઽ ઇત્યત્ર ન સ્યાત્ કુમ્ભશબ્દસ્યૈવોપાદાનાત્, અત આહ :-
પ્રાતિપદિકગ્રહણે લિઙ્ગ વિશિષ્ટસ્યાપિ ગ્રહણમ્

સામાન્યરૂપેણ વિશેષરૂપેણ વા પ્રાતિપદિકબોધકશબ્દગ્રહણે સતિ લિઙ્ગબોધક પ્રત્યય વિશિષ્ટસ્યાપિ તેન ગ્રહણં બોધ્યમ્। અપિના કેવલસ્યાપીત્યર્થઃ।
અસ્યાશ્ચ જ્ઞાપકં સામાનાધિકરણાધિકારસ્થે"કુમાર શ્રમણાદિભિઃ"ઇતિ સૂત્રે સ્ત્રીલિઙ્ગશ્રમણાદિશબ્દપાઠઃ। સ્ત્રીપ્રત્યયવિશિષ્ટશ્રમણાદિભિશ્ચ કુમારીશબ્દસ્યૈવ સામાનાધિકરણ્યમ્, ન તુ કુમારશબ્દસ્યેતિ તદેતજ્જ્ઞાપકમ્।
ઇયઞ્ચ"દ્વિષત્પરયોઃ"ઇત્યાદ્યુપપદવિધૌ, સમાસાન્તવિધૌ, મહદાત્વે, ઞ્નિત્સ્વરે, રાજસ્વરે બ્રામ્હણકુમારયોઃ"બહોર્નઞ્વદુત્તરપદભૂમ્નિ"ઇત્યાદૌ, સમાસસઙ્ઘાતગ્રહણેષુ ચ ન પ્રવર્તત ઇતિ ઙ્યાપ્ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
વિભક્તિનિમિત્તકકાર્યે ચ નેત્યપિ તત્રૈવ।
તત્ર સમાસાન્તવિધાવયવગ્રહણ એવ ન, સમાસસઙ્ઘાતગ્રહણે તુ પ્રવર્તત એવ, સ્વરવિધાવેવ સમાસસઙ્ઘાતગ્રહણે તત્ર દોષોક્તેઃ,"બહુવ્રીહેરૂધસઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થ ભાષ્યાચ્ચ, ઽએતાવત્સ્વેવાનિત્યત્વાદપ્રવૃત્તિઃ, દોષાઃ ખલ્વપિ સાકલ્યેન પરિગણિતાઃઽ ઇતિ ભાષ્યોક્તેઃ।
નન્વેવમ્"બહુવ્રીહેરૂધસોઙીષ્"ઇતિ સૂત્રસ્થ ભાષ્યાસઙ્ગતિઃ। તત્ર હિ ઽકુણ્ડોધ્નીઽ ઇત્યત્ર"નદ્યૃતશ્ચ"ઇતિ કબાપાદિતો નદ્યન્તબહુવ્રીહેરિત્યર્થાત્, નદ્યન્તસ્ય બહુવ્રીહિત્વાભાવાત્ તદસઙ્ગતિઃ। નદ્યન્તાનાં યઃ સમાસ ઇત્યર્થેન ચ પરિહૃતમ્।
નદ્યન્તપ્રકૃતિકસુબન્તોત્તરપદકઃ સમાસ ઇતિ ચેત્, ન ; અનયા પરિભાષયા સ્ત્રીપ્રત્યય સમભિવ્યાહારે તદ્રહિતે દૃષ્ટાનાં પ્રાતિપદિકત્વ તદ્વ્યાપ્ય ધર્માણાં વિશિષ્ટે ઽપિ પર્યાપ્તત્વમતિદિશ્યત ઇત્યાશયાત્॥
નન્વેવમ્ ઽયૂનઃ પશ્યઽ ઇત્યત્રેવ ઽયુવતિઃ પશ્યઽ ઇત્યત્રાપિ"શ્વયુવોનામ્"ઇતિ સમ્પ્રસારણં સ્યાત્,
અત આહ --
વિભક્તૌ લિઙ્ગવિશિષ્ટાગ્રહણમ્

સ્પષ્ટા ચેયમ્"યુવોરનાકૌ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે। ઘટઘટીગ્રહણેન લિઙ્ગવિશિષ્ટપરિભાષયા અનિત્યત્વાત્ તન્મૂલૈષેત્યન્યે॥
નનુ"તસ્યાપત્યમ્"ઇત્યેકવચનનપુંસકાભ્યાં નિર્દેશાત્ ઽગાર્ગાયો ગાર્ગ્યૌઽ ઇત્યાદ્યુક્તમ્, અત આહ-
સૂત્રે લિઙ્ગવચનમતન્ત્રમ્

"અર્દ્ધં નપુંસકમ્"ઇતિ નપુંસકગ્રહણમ્સ્યા જ્ઞાપકમ્। નિત્યનપુંસકત્વાર્થં તુ ન તદિત્યન્યત્ર નિરૂપિતમ્।
ધાન્યપલાલન્યાયેન નાન્તરીયકતયા તયોરુપાદાનમિતિ"તસ્યાપત્યમ્"ઇત્યત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। અત એવ"આકડાર"સૂત્રે એકેતિ ચરિતાર્થમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ"ભશાદિભ્યો ભુવ્યચ્વેઃ"ઇત્યાદૌ વિધીયમાનઃ ક્યઙ્ ઽક્વ દિવા ભૃશા ભવન્તિઽ ઇત્યત્રાપિ સ્યાત્, અત આહ --
નઞિવ યુક્તમન્યસદૃશાધિકરણે તથા હ્યર્થગતિઃ

નઞ્યુક્તમિવ યુક્તં ચ યત્ કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે તત્ર તસ્માદ્ ભિન્ને તત્સદૃશે ઽધિકરણે દ્રવ્યે કાર્યં વિજ્ઞાયતે। હિ યતઃ તથાર્થગતિરસ્તિ। ન હિ ઽઅબ્રહ્મણમાનયઽ ઇત્યુક્તે લોષ્ટમાનીય કૃતી ભવતિ। અતશ્ચવ્યન્તભિન્ને ચ્વ્યન્તસદૃશે ઽભૂતતદ્ભાવવિષયે ક્યઙિતિ નોક્ત દોષઃ।
"ઓષધેશ્ચ વિભક્તાવપ્રથમાયામ્"ઇત્યાદૌ વિભક્તિગ્રહણમેતન્ન્યાયસિદિધાર્થાનુવાદ એવ। એતેન વિભક્તાવિત્યાદ્યસ્યાનિત્યત્વે જ્ઞાપકમિતિ વદન્તઃ પરાસ્તાઃ, અનિત્યત્વે ભાષ્યસમ્મત ફલાભાવાત્। અત એવ ઽઅકર્તરિ ચઽ ઇતિ સૂત્રે કારક ગ્રહણં ભાષ્યે પ્રત્યાખ્યાતમિતિ બોધ્યમ્। સ્પષ્ટા ચેયમ્"ભૃશાદિભ્યઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે।
અત્રાન્યસદૃશેત્યુક્ત્વા સાદૃશ્યસ્ય ભેદાઘટિતત્વં સૂચયતિ। નિરૂપિતં ચૈતન્મઞ્જૂષાયામ્॥
નનુ ઽવ્યાઘ્રી, કચ્ચપીઽ ઇત્યાદૌ સુબન્તેન સમાસાત્ તતો ઽપ્યન્તરઙ્ગત્વાટ્ટાપ્ અદન્તત્વાભાવાજ્જાતિ લક્ષણો ઙીષ્ ન સ્યાત્, અત આહ --
ગતિકારકોપપદાનાં કૃદ્ભિઃ સહ સમાસવચનં
પ્રાક્ સુબુત્પત્તેઃ

"ઉપપદમ્"ઇતિ સૂત્રે ઽતિઙ્ગ્રહણેન"કુગતિ"ઇત્યત્ર તદપકર્ષણેનાતિઙન્તશ્ચ સમાસ ઇત્યર્થાત્ તયોઃ સૂત્રયોઃ સુપ્સુપેત્યસ્ય નિવૃત્યૈકદેશાનુમત્યા કારકાંશે ચ સિદ્ધેયમ્। તેન ઽઅશ્વક્રીતીઽ ઇતિ સિદ્ધા। અન્યથા પૂર્વં ટાપ્યદન્તત્વાભાવાત્"ક્રીતાત્કરણપૂર્વાત્"ઇતિ ઙીષ્ ન સ્યાત્।
અસ્યા અનિત્યત્વાત્ ક્વચિત્ સુબુત્પત્યનન્તરમપિ સમાસઃ।
યથા સા હિ તસ્ય ધનક્રીતેતિ।
અન્યે ત્વનિત્યત્વે ન માનમ્, તત્રાજાદિત્વાટ્ટાબિત્યાહુઃ। અત એવ ઽકુમ્ભકારઃઽ ઇત્યાદૌ ષષ્ઠી સમાસો ઽપિ સુબુત્પત્તેઃ પૂર્વમેવ। ષષ્ઠીસમાસાભાવે ચોપપદસમાસકૃત એકાર્થીભાવ ઇતિ ન તત્ર વાક્યમિતિ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
તત્ર હિ ઽષષ્ઠીસમાસાદુપપદસમાસો વિપ્રતિષેધેનઽ ઇતિ વાર્ત્તિકમ્। અથવા ઽવિભાષા ષષ્ઠી સમાસો યદા ન ષષ્ઠીસમાસસ્તદોપપદસમાસઃઽ ઇતિ તત્પ્રત્યાખ્યાનં ચ।
યદ્યપ્યુપપદસમાસસ્યાન્તરઙ્ગત્વાભિપ્રાયકમ્ ઽન વા ષષ્ઠીસમાસાભાવાદુપપદસમાસઃઽ ઇતિ વાર્તિકકૃતોક્તમ્, તથાપિ તદુભયપ્રત્યાખ્યાનપરમ્, ઽઅથવાઽ ઇત્યાદિ ભાષ્યં પરિભાષાયાં સામાન્યતઃ કારકોપાદાનેન કારકવિભક્ત્યન્તેન કૃદ્ભિઃ સમાસમાત્રસ્ય સુબુત્પત્તેઃ પૂર્વમેવ લાભાત્।
એતેનૈષા કારકતદ્વિશેષયોરુપાદાન એવેતિ પરાસ્તમ્। અસ્યા વિધ્યેકવાક્યત્વાભાવેન વિપ્રતિષેધાદિ
શાસ્ત્રવત્ કાર્યવ્યવસ્થાપકત્વેનોપાદાન એવેત્યર્થાલાભાચ્ચ॥
નનુ"ઉગિદચામ્"ઇત્યત્ર ધાતોશ્ચેદુગિત્કાર્યં તર્હ્યઞ્ચતેરેવેતિ નિયમેનાધાતોરેવ નુમિ સિદ્ધે ઽધાતુગ્રહણં વ્યર્થમ્, અત આહ --
સમ્પ્રતિકાભાવે ભૂતપૂર્વગતિઃ

તત્તદ્ વચનસામર્થ્ય ન્યાયસિદ્ધેયમ્। તત્સામર્થ્યાદધાતુભૂતપૂર્વસ્યાપીત્યર્થેન ગોમત્યતેઃ ક્વિપિ ઽગોમાન્ઽ ઇત્યાદૌ નુમ્ સિદ્ધિઃ।"નામિ"ઇત્યાદિસૂત્રેષુ ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
બહુવ્રીહૌ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનમપિ

અપિના અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનમ્। તેષાં ગુણાનામવયવપદાર્થાનાં સંવિજ્ઞાનં વિશેષાન્વયિત્વમિતિ તદર્થઃ।
યત્ર સમવાયસમ્બન્ધેન સમ્બન્ધ્યન્યપદાર્થઃ, તત્ર પ્રાયસ્તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનમ્। અન્યત્ર પ્રાયો ઽન્યત્। ઽલમ્બકર્ણચિત્રગૂઽ ઉદાહરણે।
ઽસર્વાદીનિ, જક્ષત્યાદયઃઽ ઇતિ ચોદાહરણે। સર્વનામસંજ્ઞા સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
નનુ"વદઃ સુપિ ક્યપ્ ચ"ઇતિ ચેનાનુકૃષ્ટસ્ય યતઃ"ભુવો ભાવે"ઇત્યત્રાપ્યનુવૃત્તિઃ સ્યાત્, અત આહ --
ચાનુકૃષ્ટં નોત્તરત્ર

ણમુલ્યનુવર્તમાને"અવ્યયે ઽયથાભિપ્રેત"ઇતિ સૂત્રે પુનર્ણમુલ્ગ્રહણનસ્યા જ્ઞાપકમ્। અન્યથા ઽક્ત્વા ચઽ ઇતિ વદેત્।
તદ્ધિ ઉત્તરત્રોભયોઃ સમ્બમ્ધાર્થમ્। ઉદાહરણાનિ સ્ફુટાનિ।
ઇદમનિત્યમ્। અત એવ"તૃતીયા ચ હોઃ"ઇત્યત્ર ચાનુકૃષ્ટાયા અપિ દ્વિતીયાયા"અન્તરાન્તરેણ"ઇત્યત્ર સમ્બન્ધઃ।
"લુટિ ચ કૃપઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થેનાનુવૃત્ત્યર્થકસકલચકારપ્રત્યાખ્યાનેન વિરુદ્ધેયમ્। વ્યાખ્યાનાદેવાનુવૃત્તિ નિવૃત્ત્યોર્નિર્વાહ ઇતિ તદાશયઃ।"કુલિજાલ્લુક્ખૌ ચ"ઇતિ સૂત્રસ્થભાષ્યવિરુદ્ધા ચ। તત્ર હિ"દ્વિગોઃ ષ્ઠંશ્ચ"ઇતિ સૂત્રાત્ ષ્ઠનઃ, તત્ર ઽચેનાપ્યનુકૃષ્ટસ્ય ખો ઽન્યતરસ્યામ્ઽ ઇત્યસ્ય ચાનુવૃત્તિં સ્વીકૃત્ય લુક્ખૌ ચેતિ ભાષ્યે પ્રત્યાખ્યાતમ્॥
નન્વનુદાત્તાદેરન્તોદાત્તાચ્ચ યદુચ્યતે તદ્વ્યઞ્જનાદેર્વ્યઞ્જનાન્તાચ્ચ ન પ્રાપ્નોતીત્યત આહ --
સ્વરવિધૌ વ્યઞ્જનમવિદ્યમાનવત્

સ્વરોદ્દશ્યકે વિધાવિત્યર્થઃ।"નોત્તરપદે ઽનુદાત્તાદાવપૃથિવીરુદ્રપૂષમન્થિષુ"ઇતિ સૂત્રે પૃથિવ્યાદિપર્યુદાસોસ્યાજ્ઞાપકઃ। અન્યથા પૃથિવ્યાદીનામનુદાત્તાદિત્વાભાવાદપ્રાપ્તૌ તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।
ધર્મિગ્રાહકમાનાદેવ ચ સ્વરોદ્દેશ્યકવિષયમિદમ્। અત એવ"શતુરનુમોનદ્યજાદી,"અચઃ કર્ત્તુર્યકિ"
ઇત્યાદૌ અચ ઇત્યાદેશ્ચારિતાર્થ્યમ્। અત એવ"રાજવતી"ઇત્યાદૌ નલોપસ્યાસિદ્ધત્વાદન્વતીશબ્દત્વાત્,"અન્તો ઽવત્યાઃ"ઇતિ સ્વરો ન, ઽઉદશ્વિત્વાન્ઽ ઇત્યત્ર"હ્રસ્વનુડ્ભ્યામ્"ઇતિ મતુબુદાત્તત્વં ચ નેત્યાકરઃ। સ્પષ્ટં ચેદમ્"સમાસસ્ય"ઇતિ
સૂત્રે ભાષ્યે।
"ઉચ્ચૈરુદાત્તઃ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટસ્તુ ઽઇયમનાવશ્યકી, સમિમવ્યાહૃતાજુપરાગેણ હલો ઽપ્યુદાત્તાદિવદવભાસાત્તદુપપત્તેઃઽ ઇત્યાહ। તત્ર ભાષ્યે ઽપિ ધ્વનિતમેતત્॥
નન્વેવમપિ ઽરાજદૃષત્ઽ ઇતિયાદૌ"સમાસસ્ય"ઇત્યન્તોદાત્તત્વં ષકારાકારસ્ય ન સ્યાત્, અત આહ --
હલ્સ્વરપ્રાપ્તૈ વ્યઞ્જનમવિદ્યમાનવત્