Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paribhāṣenduśekhara · Verses 41-60

41

atra"vṛdbhyaḥ syasanoḥ"iti sūtreṇa sye vibhāṣātaṅvidhānaṃ jñāpakam/ anyathā svavyavadhāne niyamāpravṛttau sāmānya śāstreṇobhayasiddhau vikalpavidhānaṃ vyarthaṃ syāt/ atrārthe jñapite tu 'sya' iti tatra viṣayasaptamī bodyeti"anudāttaṅitaḥ"ityatra bhāṣyakaiyaṭayoḥ spaṣṭam/
vikaraṇavyavadhāne 'pi niyamapravṛtteridaṃ jñapakamiti"śadeḥ śitaḥ"ityatra bhāṣye dhvanitam/
vastuto 'smājjñāpakāt"anudāttaṅitaḥ"ityādiprakaraṇaṃ tibādividhyekavākyatayā vidhāyakam/ tatra"dhātoḥ"iti vihita pañcamī, tatsāmānādhikaraṇam"anudāttaṅita"ityādi vihitaviśeṣaṇameva/
evañca lāvasthāyāṃ sye 'pi tadvyavadhāne taṅsiddhiḥ/ śabādibhyastu pūrvameva niyamaḥ/
yadvā lamātrāpekṣatvādantaraṅgā ādeśāḥ, lakāraviśeṣāpekṣatvāt syādayo bahiraṅgā iti digyogalakṣaṇapañcamyāmapi na doṣaḥ/
atra pakṣe"vṛdbhyaḥ syasanoḥ"iti sūtraṃ syaviṣaya iti vyākhyayam/ ātmane pada śabdādau bhavisaṃjñā'śrayaṇīyeti tatvam/
bhinnavākyatayā sāmānya śāstravihitānāṃ niyame tu lugādineva niyamena jātinivṛttiraṅgīkāryā/"bhuktavantaṃ prati mā bhukthā iti brūyāt, kiṃ tena kṛtaṃ syāt"iti nyāyastu nātra śāstra āśrayituṃ yuktaḥ, niyamādi śāstrāṇāṃ vaiyarthyāpatteḥ/ dhvanitaṃ cedam"sthane 'ntaratamaḥ"iti sūtre bhāṣye/
śāstrānarthakyaṃ tu vṛddhisaṃjñā sūtre bhāṣyetiraskṛtam/ sāmānyaśāstreṇotpattistu sarūpasūtrasttha kaiyaṭa rītyā pradhānānurodhena guṇabhedakalpanā tāvatprakṛti kalpanayā kāryā, pratyayanivṛttau ca tatkalpitaprakṛterapi nivṛttiḥ kalpyeti gauravamityanyatra vistaraḥ//
parānnityaṃ balavat

42

kṛtākṛtaprasaṅgitvāt/ tatrākḷptābhāvakasyābhāvakalpanāpekṣayā kḷptābhāvakasyaiva tatkalpanamucitamiti, nityasya balavatve bījam//
tadāha :-
kṛtākṛtaprasaṅgi nityam, tadviparītamanityam

43

ata eva 'tudati' ityādau parādapi guṇānnityatvāt śapratyayādirbhavati//
yadvyaktisambhandhitayā pūrvaṃ pravṛttistadvyaktisambhandhitayaiva punaḥ pravṛttau
kṛtākṛtaprasaṅgitvamityāśakhayenāha :-
śabdāntarasya prāpnuvanvidhiranityo bhavati

44

idaṃ 'śadeḥ śitaḥ' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ tatra hi 'nyaviśata' ityatra vikaraṇe kṛte tadantasyāḍ, akṛte vikaraṇe dhātumātratasyetyaḍanitya ityuktam//
etattulyanyāyenāha :-
śabdāntarāt prāpnuvataḥ śabdāntare prāpnuvataścānityatvam

45

etanmūlakamevāha :-
latraṇāntareṇa prāpnuvan vidhiranityaḥ

46

atideśaviṣaye iyam"asiddhavat"sūtre kaiyaṭenoktā //
yadā tu śāstravyatirekeṇa tadvidheyakāryayoreva nityatvādi vicāro yadāpi vyaktiviśeṣāśrayaṇābhāvaḥ, tadāha :-
kvacitkṛtākṛtaprasaṅgamātreṇāpi nityatā

47

kṛte dvitīye nityatvenābhimatasya punaḥ prasaṅgamātraṃ nityatvavyavahāre prayojakam, na tu bādhakābādhita phalopahita prasaṅgo 'pi tatheti bhāvaḥ//
tadāha :-
yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittaṃ vihanyate na tadanityam

48

kvacittu bādhakābādhita phalopahita prasaṅga eva gṛhyate tadāha :-
yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittaṃ vihanyate tadapyanityam

49

./
saptame kaiyaṭenaitadupaṣṭambhakaṃ lokavyavahāradvayamudāhṛtam/ vālisugrīvayoryudhyamānayorbhagavatā vālini hate 'pi sugrīvasya vālitaḥ prābalyaṃ na vyavaharanti, bhagavatsahāyaiḥ pāṇḍavairjaye labdhepi pāṇḍavānāṃ prābalyaṃ vyavaharanti ceti
sarvaṃ cedaṃ lakṣyānurodhād vyavasthitam//
"luṭaḥ prathamasya"iti sūtre bhāṣye -
svaribhannasya prāpnuvanvidhiranityo bhavati

50

iti paṭhyate/ yatra tvekasyaiva kāryasya paratvaṃ nityatvaṃ ca, tatrecchayānyatarattadubhayaṃ vā tasya balavatve niyāmakamullekhyam/ ata eva tatra paratvānnityatvācceti bhāṣye ucyate/
vastutastatra paratvādityuktirekadeśinaḥ/ spaṣṭaṃ cedaṃ vipratiṣedha sūtre kaiyaṭe/"ṇaucaṅi"iti hrasvāpekṣayā nityatvāntaraṅgatvaprayuktadvitvasya prathamataḥ pravṛttau nityatvādityeva bhāṣya uktam/ evaṃ nityāntaraṅgayorbalavatvamapi yaugapadyāsambhava eveti bodyam//
nityādapyantaraṅgaṃ balīyaḥ ; antaraṅge bahiraṅgasyāsiddhatvāt/ tadāha :-
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge

51

antaḥumadhye, bahiraṅga śāstrīya nimittasamudāyamadhye, antarbhūtānyaṅgāni nimittāni yasya tadantaraṅgam/ evaṃ tadīyanimittasamudāyād bahirbhatāṅgakaṃ bahiraṅgam/ etacca"kharavasānoḥ"iti sūtre"asiddhavat
sūtre ca bhāṣyakaiyaṭayoḥ spaṣṭam/ atrāṅga śabdena śabdarūpaṃ nimittameva gṛhyate, śabdaśāstre tasyaiva pradhānatvāt/ tena arthanimittakasya na bahiraṅgatvam/ ata eva"na tisṛcatasṛ"iti niṣedhaścaritārthaḥ/ anyathā
strītvarūpārthanimittakatisrāpekṣayāntaraṅgatvāt trayādeśe tadasaṅgatiḥ spaṣṭaiva/
ata eva 'trayādeśe srantasya pratiṣedhaḥ' iti"sthānivat"sūtrastha bhāṣyavārtikādi saṅgacchate/
etena 'gaudheraḥ, 'paceran' ityādāveyādīnāmaṅgasaṃjñāsāpekṣatvena bahiraṅgatayāsiddhatvād valilopo na syāditi parāstam/ eyādeśāderaparanimittakatvenāntaraṅgatvācca/
nanu"yenavidhistadantasya"iti sūtre bhāṣye"ikoyaṇaci"ityādāvapi tadantavidhau 'syonaḥ' ityatra
antaraṅgatvād yaṇo guṇabādhakatvamiṣyate, tanna sidhyet, ūnaśabdamāśritya yaṇādeśaḥ, na śabdhamāśritya guṇa ityantaraṅgatvād guṇa eva syādityuktam/
atra kaiyaṭaḥ/ siverbāhulakādauṇādike na pratyaye guṇavalopoṭhāṃ prasaṅge ūṭhapavādatvād valopaṃ bādhate, guṇaṃ tvantaraṅgatvād bādhate/ guṇohyaṅgasambandhinīmiglakṣaṇāṃ laghvīmupadhāmārdhadhātukaṃ cāśrayati/ ūṭh tu vakārāntamaṅgamanunāsikādiñca pratyayamityalpāpekṣatvādantaraṅgaḥ/ tatra kṛte yaṇ guṇau prapnuta iti/
evañca saṃjñāpekṣasyāpi bahiraṅgatvaṃ spaṣṭamevoktamiticet, na ; tadantavidhāvapi bahupadārthāpekṣatvarūpa bahiraṅgatvasya guṇe satvena tatra doṣakathanaparabhāṣyāsaṅgateḥ/
bahiraṅgantaraṅgaśabdābhyāṃ bahvapekṣatvālpāpekṣatvayoḥ śabdamaryādayālābhācca/ tathā satyasiddhaṃ bahvapekṣamalpāpekṣa ityeva vadet/
ata eva vipratiṣedhasūtrabhāṣye 'guṇādyaṇādeśo 'ntaraṅgatvāt' ityasya 'syonaḥ' ityudāharaṇam, na tu guṇādūṭh antaraṅgatvādityuktam/
tvadrītyā tadapi vaktumucitam/ prathamyāt tadeva vā vaktumucitam/ mama tvantaraṅgaparibhāṣayā tadvāraṇāsambhavt tannoktam/
kiñca siddhānte nityatvād guṇātpūrvamūṭh, guṇastu yaṇā bādhitatvādanityaḥ/ ūnaśabdamāśrityetyādi bhāṣyāsaṅgatyā cintyam/
vali lope 'ntaraṅgaparibhāṣā na pravartata iti tu na yuktam/ tatsūtre bhāṣya eva vraścādiṣu lopātiprasaṅgamāśaṅkyopadeśasāmarthyānna/
naca 'vṛścati' ityādau cāritārthayam, bahiraṅgatayā samprasāraṇasyāsiddhatvena pūrvameva tatprāpteriti bhāṣyokteḥ/
yattu nalopasya ṣaṭsaṃjñāyāmasiddhatvāt 'pañca' ityatra"na ṣaṭ"iti niṣedha iti, taccincyam/
na lopasyahi padasaṃjñāsāpekṣatvena bahiraṅgatvaṃ vācyam, tacca, na ; saṃjñākṛta bahiraṅgatvasyānāśrayaṇāt/ 'pañca' ityatra
niṣedhastu striyāṃ yatprāpnoti, tanneti vyākhyānasāmarthyena bhūtapūrvaṣaṭtvamādāyeti bhodhyam/
ata eva kṛtitugrahaṇaṃ caritārtham/ 'vṛtrahabhyām' ityādau padatvanimittakatve 'pi nalopasya bahiraṅgatvābhāvāt/ bhyāmaḥ padasaṃjñānimittatve 'pi nalopasya tannimittakatvābhāvāt/ paramparayā nimittatvamādāya bahiraṅgatvāśrayaṇaṃ tu na mānam/ dhvanitaṃ cedam"nalopaḥ sup"itisūtre bhāṣya iti, tatraiva bhāṣyapradīpodyote nirūpitam/
antaraṅge kartavye jātaṃ tatkālaprāptikaṃ ca bahiraṅgamasiddhamityarthaḥ/ vraścādiṣu padasaṃskāra pakṣe samānakālatvameva dvayoriti bodhyam/
etena 'antaraṅgaṃ bahiraṅgād balīyaḥ' iti paribhāṣāntaramityapāstam/ enāmāśritya 'vipratiṣedha' sūtre bhāṣye tasyāḥ pratyākhyānācca/
antaraṅga śāstratvamasyāliṅgam/
iye ca tripādyāṃ na pravartate, tripādyā asiddhatvāt/ asyāñca"vāha ūṭh"sūtrasthamūṭh grahaṇaṃ jñāpakamityeṣā sapādasaptādyāyīsthā/ anyathā samprasāraṇamātravidhānena laghūpadhaguṇe"vṛddhi reci"iti vṛddhau 'viśvauhaḥ' ityādisiddhestadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ satyāṃ hyetasyāṃ bahiraṅgasamprasāraṇasyāsiddhatvāllaghūpadhahuṇo na syāt/
na ca"puganta"iti sūtre nimittamiko viśeṣaṇam, ata eva 'bhinatti' ityādau na guṇaḥ/ evaṃ
"nājānantarye"iti niṣedhāt kathaṃ paribhāṣāpravṛttiriti vācyam, pratyayasyāṅgāṃśa utthitākāṅkṣatvena tatravānvayāt,"puganta"ityādau karmadhārayāśrayaṇena pratyayaparāṅgāvayavalaghūpadhārūpeko guṇa iti"ikoguṇavṛddhī"iti sūtra bhāṣya
sammater'the 'bhinatti' ityādāvadoṣācca/
akārāntopasarge 'nakārānte copapade vahervāhervā--ṇvivicāvanabhidhānānnasta eva/
vāryūherityādi tu 'ūhateḥ' kvipi bodhyam/ dhātūnāmanekārthatvānnārthāsaṅgatiḥ/ 'prauhaḥ' ityādyasādhveva,
vṛddheraprāpteḥ/ asyohasyānarthakyānna"prādūhoṭha"ityasyāpi pravṛttiḥ/
na ca kāryakālapakṣe tripādyāmetatpravṛttirdurvāreti vācyam, pūrvaṃ prati parasyāsiddhatvādantaraṅgābhāvena pūrvasya
tannirūpitabahiraṅgatvābhāvāt tayā tasyāsiddhatva pratipādanāsambhavāt/
na cānayā pūrvasyāsiddhatvādabhāvena taṃ prati parāsiddhatvaṃ pūrvatretyanena vaktumaśakyamiti vācyam, evaṃ hi vinigamanāvirahādubhayorapyapravṛttyāpatteḥ/
kiñca pūrvatretyasya pratyakṣatvena tenānumānikyā asyā bādha evocitaḥ/ ataḥ kāryakāla pakṣamevopakramyoktayuktīruktvā"ato 'yukto 'yaṃ parihāro na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt"ityuktaṃ visarjanīyasūtrabhāṣye siddhāntinā/ tripādīsthe 'ntaraṅge kartavye parihāro na yukta iti tadarthaḥ/ kintu vacanamevārabdhavyamiti tadāśayaḥ/
ata eva"nigālyate"ityādau latvārtham 'tasya doṣaḥ' iti vacanamevārabdham/ anyathāntaraṅgatvāt
ṇilopāt pūrvaṃ vaikalpikalatve tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/
ye 'pi lakṣyānurodhādānumānikyāpyantaraṅgaparibhāṣayā pratyakṣasiddhasya pūrvatretyasya bādhaṃ vadanti, te 'pi lakṣaṇaikacakṣurbhirnā'dartavyeti dik/ ata eva"omāṅośca"ityāṅgrahaṇaṃ caritārtham/ taddhi"khaṭvā ā ūḍhaḥ"ityatra paramapi savarṇadīrghaṃ bādhitvāntaraṅgatvād guṇe kṛte vṛddhiprāptau pararūpārtham/ sādhanabodhakapratyayotpatyanantaraṃ pūrvaṃ dhātorupasargayoge paścāt 'khaṭvā' śabdasya samudāyena yogāt guṇasyāntaraṅgatvamiti"samprasāraṇācca"iti sūtre bhāṣye
spaṣṭam/
'ehi' ityanukaraṇasya śivādiśabdasambandhe tu nāsya pravṛttiḥ, jñāpakapara"samprasāraṇācca"iti sūtrasthabhāṣyaprāmāṇyenāmityam, 'prakṛtivadanukaraṇam' ityatideśamādāya labdhāṅgatve etadapravṛtteḥ/
yattu"pūrvaṃ dhāturupasargeṇa yujyate paścāt sādhamema/ upasargeṇa tatsaṃjñakaśabdena, sādhanena kārakeṇa tatprayuktakāryeṇa ca/ ata eva 'anubhūyate' ityādau sakarmakatvāt karmaṇi lakāra siddhiḥ' iti tanna, kriyāyāḥ sādhyatvena

bodhāt, sādhyasya ca sādhanākāṅkṣatayā tatsambandhottarameva niścitakriyā bodhena sādhanakāryapravṛtyuttarameva kriyāyoganimittopasargasaṃjñakasya sambandhaucityāt/
ata eva"suṭ kātpūrvaḥ"iti sūtre"pūrvaṃ dhāturupasargeṇa"ityuktvā 'naitat sāram,"pūrvaṃ dhātuḥ sādhanena
yujyate, paścādupasargeṇa"ityuktvoktayuktyāsyaiva yuktatvamuktam, 'sādhanaṃ hi kriyāṃ nirvartayati' ityādinā bhāṣye/ upasargadyotyārthāntarbhāveṇa dhātunaivārthābhidhānādukteṣu karmaṇi lakārādi siddhiḥ/ paścācchotṛbodhāya dyotakopasarga sambandhaḥ/
evañcāntaraṅgatarārthatopasarganimittaḥ suṭ sam -- kṛtītyavasthāyāṃ dvitvāditaḥ pūrvaṃ pravartate, tato dvitvādi/
ata eva"praṇidāpayati"ityādau ṇatvam 'yadāgamāḥ' iti nyāyena samāhitaṃ bhāṣye/ ata eva 'pratyeti pratyayaḥ' ityādi siddhiḥ/
yadupasarganimittakaṃ kāryamusargārthāśritaṃ viśiṣṭopasarganimittatvāt tadantaraṅgam/ yattu na tathā, tatra pūrvāgatasādhananimittakamevāntaraṅgam/ ata eva"na dhātu"iti sūtre"preddhaḥ"ityatra"guṇo bahiraṅgaḥ"iti bhāṣye uktam/
kiñca"pūrvamupasargayoge dhātūpasargayoḥ samāse aikasvaryādyāpattiḥ' iti"upapadamatiṅ"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ bhāvārthapratyayasyāpi pūrvamevotpattiḥ/ ata eva"ṇeradhyayane"iti nirdeśaḥ saṅgacchate/ idaṃ ca sāmānyāpekṣaṃ jñāpakam, bhāvatiṅo'pi pūrvamutpatteḥ/ anyathā tatra samāsāpattiḥ/ tiṅi tu 'atiṅ' iti niṣedhānna tatra doṣaḥ,
yadi bhāvatiṅyupasargayogo 'stītyalam/
yattu"viśeṣāpekṣāt sāmānyāpekṣamantaraṅgam"viśeṣāpekṣe viśeṣadharmasyādhikasya nimittatvāt/ yathā"rudādibhyaḥ sārvadhātuke"ityatra rudāditvaṃ sārvadhātukatvaṃ ca/ tatra sārvadhātukajñanāya prakṛterdhātutvajñānaṃ pratyayasya
pratyayatvajñānaṃ cāvaśyakamiti yāsuḍantaraṅgaḥ/ etena yat"anudāttaṅitaḥ"iti sūtre kaiyaṭenoktam
"lamātrāpekṣayāntaraṅgastibādayo lakāraviśeṣāpekṣatvādbahiraṅgāḥ syādayaḥ"iti, tatparāstam ; viśeṣāpekṣatve 'pi tasya sāmānyadharmanimittakatvābhāvena tatvasya durupapādatvāt, paranimittakatvena syādīnāṃ bahiraṅgatvācceti, tanna ; viśeṣasya vyāpyatvena vyāpakasyānumānenopasthitāvapi tasya nimittatve mānābhāvenādhikadharmanimittakatvānupapādanāt, bhāṣye evaṃvidha antaraṅga bahiraṅgabhāvasya, kvāpyanullekhācca/
yattu matupsūtre bhāṣye"pañca gāvo yasya santi, sa 'pañcaguḥ' ityatra matuprāptimāśaṅkya 'pratyekamasāmarthyāt, samudāyādaprātipadikatvāt, samāsāt, samāsenoktatvāt' iti siddhāntinokte 'naitatsāram, ukte 'pi hi pratyayārthe utpadyate dvigostaddhito yathā 'pāñcanāpitiḥ' iti pūrvapakṣyuktirbhāṣye/"dvigorluganapatye"iti lugvidhānāt taddhitārthadvigostaddhito bhavati, pañcaguśabdaśca dviguriti tadāśayaṃ kaiyaṭaḥ/ tataḥ 'dvaimāturaḥ' 'pāñcanāpitiḥ' 'pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ' ityādau sāvakāśadvigorbahuvrīhiṇā prakṛte paratvāt bādha ityāśayena"naiṣa dviguḥ, kastarhi? bahuvrīhiḥ"iti siddhāntinokte tamavakāśamajānāno 'pavādatvād dviguḥ prāpnoti pūrvapakṣī/ anyapadārthe subantamātrasya vidhīyamāna bahuvrīheḥ saṅkhyāyāstaddhitārthe vidhīyamāno dvigurviśeṣavihitatvād bādhakaḥ prāpnotīti kaiyaṭaḥ/
tataḥ siddhāntyekadeśeyāha :-"antaraṅgatvād bahuvrīhiḥ/ kāntaraṅgā? anyapadārthe bahuvrīhiḥ, viśiṣṭe 'nyapadārthe dviguḥ, tasmiṃścāsya taddhite 'stigrahaṇaṃ kriyate"iti/ adhikāstyarthāpekṣamatvarthanimitto dvigurbahiraṅga iti kaiyaṭa iti/
naiṣā siddhāntyuktiḥ, etāvatāpyapavādatvahāneḥ/ acsāmānyāpekṣayaṇo viśiṣṭasavarṇājapekṣadīrdheṇa bādha
darśanāt/
kiñcoktarītyā paratvena bādhasiddheḥ/ kiñcātrādhikāpekṣatvenaiva bahiraṅgatvam, na kevalaviśeṣāpekṣatveneti natadbhāṣyārūḍhaṃ viśeṣāpekṣasya bahiraṅgatvam/
ata eva subantasāmānyāpekṣo bahuvrīhiḥ, tadviśeṣāpekṣo dviguriti noktaṃ bhāṣye/
na cārthakṛtabahiraṅgatvasyānāśrayaṇādidamayuktam, ekadeśyuktitvenādoṣāt/
ata evāstigrahaṇaṃ nopādyartham, kintvastiśabdānmatubarthamiti tvadabhimataṃ bahiraṅgatvamapi dvigornāstīti pratipādya siddhāntinā"matvarthe dvigoḥ pratiṣedho vaktavyaḥ"iti vacanenaitatsiddhamityuktam/
ata eva"tadoḥ saḥ sāvanantyayoḥ"iti sūtre 'nantyayoriti caritārtham/ anyathā pratyaya sāmānyāpekṣatvenāntaraṅgatvādantyasyātve 'nantyasyaiva satve siddhe tadvaiyyarthyaṃ spaṣṭameva/"pādaḥ pat"iti sūtre
bhāṣyakaiyaṭayorapyetadantaraṅgatvābhāva eva sūcita iti sudhiyo vibhāvayantu/
nanvevaṃ 'asusravat' ityatralaghūpadhaguṇāduvaṅo'lpanimittatvābhāvāduvaṅ na syaditi cet,na ;
tatrāntaḥkāryatvarūpāntaraṅgatvasatvāt/ antaḥkāryatvaṃ ca pūrvopasthitanimittakatvam, aṅgaśabdasya nimittaparatvāt/
idamantaraṅgatvaṃ lokanyāyasiddhamiti"manuṣyo 'yaṃ prātarutthāya śarīrakāryāṇi karoti, tataḥ suhṛdāṃ, tataḥ sambandhinām"/ arthānāmapi jātivyaktiliṅgasaṃkhyākārakāṇāṃ bodhakramaḥ śāśtrakṛtkalpitaḥ/ tatkrameṇaiva ca tadbodhakaśabdhapradurbhāvaḥ kalpita iti tatkrameṇaiva tatkāryāṇīti 'paṭvyā' ityādāvantaraṅgatvāt pūrvaṃ pūrvayaṇādeśaḥ, parayaṇādeśasya bahiraṅgatayāsiddhatvādityanena"acaḥ parasmin"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/
tadapi yugapatprāptau pūrvapravṛttiniyāmakameva/ yathā 'paṭvyā' ityatra padasya vibhajyānvākhyāne,
na tu jātasya bahiraṅgasya tādṛśe 'ntaraṅge 'siddhatāniyāmakam,"prāgukta lokanyāyena tathaiva lābhāt"iti
"vāha ūṭh"sūtre kaiyaṭe spaṣṭam/
ata eva vāyvorityādau valilopo yaṇaḥ sthānivatvena vāritaḥ,"acaḥ parasmin"ityatra bhāṣyakṛtā/ krameṇānvākhyāne tūktodāharaṇe pūrvapravṛttikatvamantaraṅgatvaṃ bahiraṅgasyāsiddhatvamapi nimittabhāvādaprāptirūpaṃ bodhyam/
yattu evaṃ rītyā pūrvasthānikamapyantaraṅgamiti, taccintyam, 'srajiṣṭhaḥ' ityādau vinmatorluki
ṭilopasyāpavādavinmatorlukpravṛtyā jātipakṣāśrayaṇena vāraṇaprayāsasya"prakṛtyaikāc"iti sūtra prayojanakhaṇḍanāvasare
bhāṣyakṛtkṛtasya naiṣphalyāpatteḥ/ tvadukta rītyā vinmatorluko bahiraṅgāsiddhatvenānāyāsatastadvāraṇāt, bhāṣya
īdṛśarītyā bahiraṅgāsiddhatvasya kvāpyanāśrayaṇācca, paribhāṣāyāmaṅgaśabdasya nimittaparatvācca/
iyaṃ cottarapadādhikārasthabahiraṅgasya nāsiddhatvabodhiketi"ica ekāco 'm"iti sūtre bhāṣye
pūrvapakṣyuktiriti sā nādartavyā/"parantapaḥ"ityādāvanusvāre nāsiddhatvaṃ mumastripādyāṃ tadapravṛtteḥ/
navya mate 'pi yathoddeśapakṣāśrayaṇenānyathāsiddhodāharaṇadānena tasya taduktitvamāvaśyakamityāhuḥ/ ābhīye 'ntaraṅge ābhīyasya bahiraṅgasya samānāśrayasya nānenāsiddhatvam, antaraṅgasyāsiddhatvādityasiddhavat sūtre bhāṣye spaṣṭam/

evam sici vṛddheḥ"yena nāprapti"nyāyenāntaraṅgabādhakatvamūlakam"na sicyantaraṅgamasti"
iti"ikoguṇa"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam//
nanvevam 'akṣadyūḥ' ityādau bahiraṅgasyoṭho 'siddhatvādantaraṅgo yaṇ na syāt, ata āha :-
nājānantarye bahiṣṭvaprakḷptiḥ

52

atra"ṣatvatukoḥ"iti sūtrasthaṃ tuggrahaṇaṃ jñāpakam/ anyathā 'adhītya 'pretya' ityādau samāsottaraṃ lyappravṛtyā pūrvaṃ samāse jāte tatra saṃhitāyā nityatvād lyabutpattiparyantamapyasaṃhitaya'vasthānāsambhavena ekādeśe lyapi tugapekṣayā padadvayasambandhivarṇadvayāpekṣaikādeśasya bahiraṅgatayāsiddhatvena tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/
"padadvayasambandhivarṇadvayāpekṣaṃ bahiraṅgam"iti 'preddhaḥ' ityādau guṇo bahiraṅga iti granthena"na dhātu lopa"iti sūtre"saṃyogāntasya lopaḥ"iti sūtre ca bhāṣye spaṣṭam/
yattu ṣatvagrahaṇamapi jñāpakam, anyathā"ko 'sicat"ityādau padadvayasambandhivarṇadvayāpekṣatvena
bahiraṅgasyaikādeśasyāsiddhatvena ṣatva pravṛttau kiṃ teneti/ tanna, iṇaḥ pūrvapadasambandhitvena ṣatvasyāpi padadvaya sambandhivarṇadvayāpekṣatvenobhayoḥ samatvāt/
ekādeśasyaparāditvena 'osicat' ityasya padatvena padāditvābhāvānna"sātpadādyoḥ"ityanena niṣedhaḥ/ traipādike 'ntaraṅge kāryakālapakṣepi bahiraṅgaparibhāṣāyā apravṛtteḥ pūrvamupapāditatvācca/
paribhāṣārthastu -- aco 'nyānantaryanimittake 'ntaraṅge kartavye jātasya bahiraṅgasya bahiṣṭva prakḷptiḥ/ bahiṣpadena bahiraṅgam, tasya bhāvo bahiraṅgatvam/ tatprayuktāsiddhatvasya na prakḷptiḥ, na prāptiriti/
'asiddhaṃ bahiraṅgam' ityuktvā 'nājānantarya iti vakṣyāmi' iti bhāṣyāktyā tatratyasya antaraṅga ityasyānuvṛttisūcanāt/ tena 'pacāvedam' ityādau na doṣaḥ/ antaraṅgasyācsthānika kāryasyaitvasya anyanantarya nimittakatvābhāvāt/
'jātasya bahiraṅgasya' ityuktyā 'ajaye indram' 'dhiyati' ityādau bahiraṅgadīrgha guṇāderasiddhatvaṃ siddham/
ata eva"iṇṅiśīnāmād guṇaḥ, savarṇadīrghatvācchacaṅantasyāntaraṅgalakṣaṇatvāt"ityādi saṅgacchate/ ata eva"omāṅośca"ityāṅgrahaṇaṃ caritārtham/ taddhi 'śivaaāaiha' iti sthite paramapi savarṇadīrghaṃ bādhitvā dhātūpasargakāryatvenāntaraṅgatvād guṇe vṛddhibādhanārtham/
nanu"akṣadyūḥ"ityatra yaṇi kṛte ūṭho 'siddhatvād valilopāpattiriti vācyam, aco 'nyānantaryanimittake 'ntaraṅge kartavye kṛte ca tasminyadantaraṅgaṃ prapnoti, tatra ca kartavye nāsiddhatvamiti tadarthāt/ asiddhaparibhāṣāyā anityatvena tadvāraṇe tvasyā vaiyarthyaṃ tenaiva siddheḥ/
ata eva"na lopaḥ sup"iti sūtre kṛti tuggrahaṇaṃ caritārtham/ anyathā 'vṛtrahabhyām' ityādau bahirbhūtabhyāmnimittakapadatvāśrayatvena bahiraṅgatayā nalopasyāsiddhatvena siddhestadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ mama tu
kyajānantaryasatvānna doṣaḥ/
na caivaṃ sati"hrasvasyapiti"iti sūtrasya bhāṣyavirodhaḥ/ tatra hi 'grāmaṇi putraḥ' ityatra
"ikohrasvo 'ṅyaḥ"iti hrasve kṛte tukamāśaṅkya hrasvasyabahiraṅgāsiddhatvena samāhitam/"nājānantaryā"ityasya
satve tatra tadaprapterasaṅgatiḥ spaṣṭameveti vācyam ; tena bhāṣyeṇāsyā anavakāśatvabodhanāt/ etajjñāpakena antaraṅgaparibhāṣāyā anityatvabodhanasyaiva nyāyyatvāt/
ata eva"acaḥ parasmin"iti sūtre bhāṣye 'paṭu ī ā' ityatra parayaṇādeśasya anayāsiddhatvāt pūrvayaṇādeśaḥ sādhitaḥ/ ata evaiṣā bhāṣye punaḥ kvāpi nollikhitā/ ata eva antaraṅgaparibhāṣāmupakramya vipratiṣedhasūtre 'syā bahūni prayojanāni santi, tadarthameṣā paribhāṣākartavyā, pratividheyaṃ
ca doṣeṣu' ityuktam,"samprasāraṇācca"iti sūtre bhāṣye/ pratividhānaṃ ca paribhāṣāviṣaye 'nityatvāśrayaṇameveti
dhvanitamityalam//
nanvevam 'gomatpriyaḥ' ityādau padadvayanimittakasamāśritatvena bahiraṅgaṃ lukaṃ bādhitvāntaraṅgatvāddhalṅyādilope numādayaḥ syuḥ, ata āha :-
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug bādhate

53

atra ca"pratyayottarapadayośca"iti sūtraṃ jñāpakam/ 'tvatkṛtam' ityādau lugapekṣayā antaraṅgatvād vibhaktinimittakena"tvamāvekavacane"ityanena siddha idaṃ vyarthaṃ sattajjñāpakam/
nanu 'tava putraḥ, tvatputraḥ' ityādau tavamamādibādhamārthaṃ tadāvaśyakamiti cet, evaṃ tarhyatratya
maparyantagrahaṇānuvṛttistajjñāpiketi bhāṣyakṛtaḥ/ yuṣmadādibhya ācārakvip tu na, sampūrṇa sūtrasya jñapakatāparabhāṣyaprāmāṇayāt,"hrasvanadyāpaḥ"iti nuḍvidhāyakasūtrasthapramāṇyena halantebhyaḥ ācārakvipabhāvācca/
evamevaikārthakābhyāṃ pratipādikābhyāṃ prātipadikaṇico 'pyanabhidhānaṃ bodhyam/ etena tatrā'deśārthaṃ pratyayagrahaṇaṃ caritārthamityapāstam/
nanu maparyantānuvṛttirapi sarvādeśatvavāraṇāya caritrthā/ 'na cotsargasamānādeśā apavādāḥ'
iti nyāyenāsiddhavatsūtrasthabhāṣyasammatena maparyantasyaivādeśe siddhe tadanuvṛttirvyattheti vācyam, tasya śnamakajādau vyabhitārāditi cet, na; śnami mitvena, bahuci purastādgrahaṇena, akaci prāk ṭegrahaṇena tasya bādhe 'pyatrotsargasya
tyāge mānābhāvāt/
ata eva"tasminnaṇi ca"ityanena yuṣmākādyādeśavidhānaṃ caritārtham, anyathā'kaṅādeśameva
vidadyāt/ ākaṅi tavakādyādeśayoretadapavādayoruktanyāyenāntyādeśatvāpattiḥ, atastadvidhānam, idamevaca tajjñapakam/
yadyapi virodhe bādhakatvamiti vārtikamate 'yaṃ nyāyaḥ, bhāṣyakārastu vināpi virodhaṃ satyapi sambhave bādhakatvamicchati, ityanabhihitasūtrasthakaiyaṭarītyā nāyaṃ niyamaḥ, tathāpi yuṣmakādyā'deśavidhānajñāpita utsargaḥ svīkriyata eveti prakṛte na doṣaḥ/ etad bhāṣyamapi tatsvīkāre mānam/
evañca maparyantānuvṛttiḥ 'tvatkṛtam' ityādau maparyantasyā'deśavidhānārthā/ tatra ca antaraṅgatvāt tvamāvityeva siddhe vyarthā saṃtajjñapikā/ jñāpite tvasminnetadviṣaye tavādīnāmaprāptyā tadapavādatvābhāvena maparyantasyavā'deśārthaṃ sā caritārtheti tadāśayaḥ/
yattu haradattenāntaraṅgapravṛttau pratyaya uttarapade ca maparyantāsambhavena tadanuvṛttirvyarthā satī jñapiketyuktam, tat, na; antaraṅgāṇāmapyapavādabādhyatvena tadviṣaye tadapravṛtteḥ/
vastuta idaṃ jñāpakaṃ vārtikarītyaiva, bhāṣyarītyā tu vācanika evāyamartha ityāhuḥ/
iyam"supo dhātu"iti lugviṣayaiveti kecit/"eṅhrasvātsambuddheḥ" "na yāsayoḥ"iti sūtrasthākaraprāmāṇyena lugmātra viṣayā/ ādye 'he trapu' ityādāvanena nyāyena lopaṃ bādhitvā lug bhavatīti bhāṣye
uktam/ antye 'ntaraṅgāṃśca vidhīn sarvo 'pi lugbādhate, na tu sublugeva/ ata eva"sanīsraṃsaḥ"ityādau nalopo na bhavati/ 'pañcabhiḥ khaṭvābhiḥ krītaḥ, pañcakhaṭvaḥ' ityādāvekādeśāt prāgeva ṭāpo luk/ anyathā
kṛtaikādeśasya lukyakāraśravaṇaṃ na syāditi kaiyaṭe uktam/
etadvirodhād yat"tadrājasya"iti sūtre kaiyaṭenoktam ' aṅgānatikrānto 'tyaṅgaḥ' ityatra
supoluki bahuvacana paratvābhāvāt "tadrājasya"iti lug na syāditi śaṅkāparabhāṣyavyākhyāvasare antaraṅgānapīti nyāyenāyaṃ luk subluko bādhakaḥ syādityāśaṅkya subluka evānena balavatvaṃ bodhyata iti tatprauḍhyeti draṣṭavyam/ lugapekṣayā luko balavatvasya vaktumaśakyatvāditi tadā śaṅkā samādhānaṃ vaktuṃ yuktam/
anena nyāyenāntaraṅganimittavināśakalukastatprayojakasamāsādīnāṃ ca prābalyaṃ bodhyata ityanyatra vistaraḥ//
nanvevam saumendre 'ntaraṅgatvādādguṇe pūrvapadātparendraśabdābhāvena"nendrasyapaparasya"iti vṛddhiniṣedho vyarthaḥ/ antādivadbhāvastūbhayata āśrayaṇe niṣiddhaḥ/
kiñca vṛddhirapyatra na prāpnoti, antādivatvobhayābhāve 'pi pūrvāntavatvenaikādeśaviśiṣṭe pūrvapadatvenendraśabdasya 'ekadeśavikṛta' nyāyena 'ubhayata āśrayaṇe nāntādivat' ityasyābhāvena tadāśrayaṇena vottarapadatve 'pi tasyānackatvādekasyaikādeśena parasya nityena"yasyeti"lopenāpahārāt/
na ca parādivadbhāvenaikādeśaviśiṣṭasyottarapadatvamevāstviti tatsambhava iti vācyam; uttarapadādyacsthānikatvād vṛddhestadabhāvenāprāptestādrūpyānatideśāt/
anyathā 'khaṭvābhiḥ' ityādāvapi pūrvāntavatvenādantatve bhisa aisāpattiriti bhāṣye spaṣṭam/
ata eva 'pūrveṣukāmaśamaḥ' ityādāvantaraṅgatvād guṇe vṛddhirnasyādityāśaṅkitam/ tadekadeśamātrasya vikārābhāvācca/ taduktaṃ bhāṣye 'indredvavacau, ekaḥ"yasyeti"lopenāpahṛto 'para ekādeśena, tato 'nacka indra śabdaḥ
sampannastatra kaḥ prasaṅgo vṛddheriti/
marudādibhirindrasya dvandve indrasyaiva pūrva nipātaḥ, ata āha :-
pūrvottarapadanimittakāryāt pūrvamantaraṅge 'pyekādeśo na

54

atra ca"nendrasya"iti niṣedha eva jñāpaka iti"antādivacca" "vipratiṣedhe param"iti
sūtrayorbhāṣye spaṣṭam//
nanvevamapi 'pradhāya, prasthāya' ityādāvantaraṅgatvādvitvādiṣu kṛteṣu lyap syādata āha :-
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyabbādhate

55

"ado jagdhiḥ"iti sūtre ti kitītyeva siddhe lyabgrahaṇamasyā jñapakamiti"ado jagdhiḥ"ityatra bhāṣye spaṣṭam//
nanvevamapi"iyāya"ityādau dvitve kṛte 'ntaraṅgatvāt savarṇadīrghatve tadasiddhirata āha :-
vārṇādāṅgaṃ balīyo bhavati

56

tenāntaraṅgamapi savatṇadīrghaṃ bādhitvā vṛddhiriti tatsiddhiḥ/"abhyāsasyāsavarṇe"itīyaṅ
vidhāyaka sūtrasthamasavarṇagrahaṇamasyā jñāpakam/ taddhi 'īṣatuḥ' ityādāviyaṅādivyāvṛtyartham/ etatparibhāṣābhāve tu 'īṣatuḥ' ityādāvantaraṅgeṇa savarṇadīrgheṇa bādhāttadvyartham/ iyaṅuvaṅau hyabhyāsasambandhanimittakatvād bahiraṅgau/
na ceyaṅādirapavādaḥ, 'yenanāprāpti' nyāyena 'iyati' ityādisakalalakṣya prāpta yaṇapavādatvasyaiva nirṇayāditi prāñcaḥ/
pare tu - etatparibhāṣābhāve"abhyāsasya"iti sūtrameva vyartham/
na ca 'iyāya' 'iyeṣa' ityādau caritārtham, tayorapi pūrvapravṛttaguṇasya pūrvapravṛttavṛddheśca
"dvirvacaneci"iti rūpātideśenāpahāre dvitve kṛte punaḥ prāpte guṇavṛddhī bādhitvāntaraṅgatvāt savarṇadīrdhāpatteḥ/ na ca 'iyati' ityādau taccaritārtham, tāvanmātraprayojakatve 'uḥ' ityeva brūyāt/ yvorityanuvartate,"iṇo yaṇ"iti
sāhacaryād vyākhyānācca ṛdhātoreva grahaṇam/ ataḥ ivarṇasyeyaṅityarthaḥ/ "abhyāsasyātau"iti
"abhyāsasyārteḥ"iti vā gurutvānna yuktam/
na ca"e,ai,o,au"śabdebhya ācārakvibantebhyo liṭīyaṅādyarthaṃ tatsūtranāvaśyakam, tathā"uvoṇakīyiṣati"ityādyarthamāvaśyakamiti vācyam, ṣāṣṭhaprathamānhikāntastha bhāṣya prāmāṇyena teṣāmanabhidhānāt/
antye dvitīyadvirvacanasyaiva satvena tvadukta prayogasyaiva durlabhatvāt/ evañca sampūrṇa sūtrasya jñāpakatā yuktā/
yadyapi bhāṣye 'yadayamabhyāsasyāsavarṇa ityasavarṇagrahaṇaṃ karoti' iti granthenāsavarṇagrahaṇasyaiva
jñāpakatā labhyate, tathāpi 'na hyantareṇa guṇavṛddhī asavarṇaparābhyāso bhavati' iti tadupapādana granthena sampūrṇa sūtrasyaiva jñāpakatā labhyate/
agre 'pi 'naitadasti jñāpakam, atyarthametat syāt' ityanena sūtra sārthakyameva darśitam/ asavarṇagrahaṇasyaiva jñāpakatve tu tadvyāvartyapradarśanena tat sārthakyameva darśitaṃ syāt/
na ca 'akṛtavyūha' paribhāṣayā 'iyeṣa' ityādau savarṇadīrdhāprāptiḥ, yadi dīrdhonasyāt, tarhi
guṇaḥ syāditi sambhāvanāyāḥ satvena paribhāṣāpravṛtteḥ sūpapādatvāditi kathaṃ sampūrṇa sūtrasya jñāpakateti vācyam, tasyā asatvāt/ satve vaitadbhāṣyaprāmāṇyena yatrāntaraṅgakāryapravṛttiyogyakālottarameva tannimittavināśaka bahiraṅgavidheḥ praptiḥ, tatraiva tatparibhāṣāpravṛttisvīkārācca/
na cāntaraṅgatvād dīrdhopi 'iyāya' ityādau pūrvāntavatvenābhyāsatvādivarṇatvācca ṇalyasavarṇa iyaṅvidhānena sūtraṃ caritārtham/
na ca"aci śnu"ityanena siddhiḥ, vṛddhibādhanārthatvāditi vācyam/ pratyāsatyāsavarṇa padena abhyāsottarakhaṇḍasambandhyasavarṇāca eva grahaṇāt, śāstrabādhakalpanāpekṣayā paribhāṣājñāpakatvasyaivaucityāccetyāhuḥ/
sā ceyaṃ dharmigrāhakamānādāṅgavārṇayoḥ samānakāryitva eva/
yattu samānanimittakatvarūpasamānāśrayatva evaiṣeti, tat, na ; jñāpite 'pi"iyāya""iyeṣa"ityādyasiddheḥ, sūtravaiyarthyasya tadavasthātvācca/
"syonaḥ"ityatra tu vakṣyamāṇarītyāsyā anityatvādapravṛttau guṇādantaraṅgatvād yaṇādeśaḥ/
na caivamapi 'iyāya' ityādāviyaṅ durlabhaḥ, tatra kartavye vṛddhyādeḥ sthānivatvena 'asavarṇe' iti pratiṣedhāditi vācyam, sūtrārambhasāmarthyādeva stthānivatvāpravṛtteḥ/ tacca sāmānyāpekṣam/ abhyāsakārye taduttarakhaṇḍādeśasya tatkāryapratibandhakībhūtaṃ sthānivatvaṃ neti/
ata eva 'ārati' ityādau yaṇādeśasya sthānivatvādabhyāsasya"ḍhralope"iti dīrdho durlabha ityapāstam/ dīrghavidhau tanniṣedhācca/
"ariyiyāt"ityatra sthānivatveneyaṅ bhavatyeva, tasya sthānivatvasyābhyāsakārya pratibandhakatvābhāvāt/
'iyañcāṅgasambandhinyāṅga eva' iti"svarito vā"iti sūtre bhāṣye/ tatra hi 'kumāryai' ityādo yaṇuttaramāḍuktaḥ/
iyañcānityā 'chvoḥ' iti satugnirdeśāt/ anyathāntaraṅgatvāt pūrvaṃ tukaḥ śādeśe tuko 'prāptyā tadvaiyarthyaṃ spaṣṭamevetyanyatra vistaraḥ//
nanvevam 'seduṣaḥ' ityādau kvasontaraṅgatvādiṭi, tataḥ samprasāraṇe 'pīṭaḥ śravaṇāpattiriti cet, atra kecit--
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ

57

na kṛto viśiṣṭa ūhaḥ -- niścayaḥ, śāstrapravṛttiviṣayo yairityarthaḥ/ bhāvi nimittavināśa ityadyāhāraḥ/ bahiraṅgeṇāntaraṅgasya nimittavināśe paścāt sambhāvite 'ntaraṅgaṃ neti yāvat/
atra ca - jñāpakam,"samarthānāṃ prathamāt"iti sūtre samarthānāmiti/ taddhi sūtthitādibhyaḥ
kṛtadīrghebhyaḥ pratyayotpatyartham/ anyathāntaraṅgatvād dīrdhe kṛta eva pratyayaprāptyā tadvyarthatā spaṣṭa eva/
na cātraikādeśapravṛtti samaye vṛddhyaprāptyaikādeśe kṛta ādeśe vṛddheḥ praptāvapi tannimittavināśābhāva iti vācyam, taddavāraiva tannimittavināśasatvenākṣateḥ/
na ca sautthitau bahiraṅgatayā vṛddherasiddhatvānna tannimittavināśa iti vācyam, samarthagrahaṇenaitad
viṣaye tasyā apravṛtterapi jñāpanāt/
yattu samarthagrahaṇenāntaraṅgaparibhāṣāyā anityatvameva jñāpyata iti/ tanna, asiddha paribhāṣāyā samakālaprāpta bahiraṅgasya pūrvaṃ jātabahiraṅgasya cāntaraṅge kartavye 'siddhatvaṃ bodhyate, na tu jāte 'ntaraṅge tasya tatva bodhyate, mānābhāvāt, phalābhāvācca/
evañca sūtthitāvekādeśasya paribhāṣāsādhyatvābhāvena tadanityatvajñāpanāsambhavāt/"antaraṅgānapi vidhīn"ityāderapyasyāmevāntarbhāvaḥ/
etat pravṛttau ca nimittavināśasambhāvanāpi nimittam/ ata eva 'gomaddaṇḍī' ityādau halṅyādi lopo na/
anyathā halṅyādi lopa kāle sāmāsika luko 'prāptyā taduttaraṃ cāpahāryābhāvādaprāptyā lopasyaivāpatteḥ/ asti cātrāpi 'yadi lopo na syāt, tarhi luk syāt' iti sambhāvanā/
"alloponaḥ"iti sūtrastha taparakaraṇaṃ tu paribhānityatvajñāpanenacaritārtham/ taddhi 'āna' ityādo lopavāraṇāya/ anyathā dīrīghābhāve lopasambhāvanayaitatparibhāṣābalāt dīrghāprāptau tadvaiyarthyaṃ spaṣṭamevetyāhuḥ/
"samarthānām"iti sūtre kaiyaṭastu samarthavacaneneyaṃ paribhāṣā jñāpyate"akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ"iti/ tena 'papuṣaḥ' itiyādāvantaraṅgātpūrvaṃ kṛto 'pīḍāgamo nivartata iti vadan 'na kṛto vyūhaḥ viśiṣṭastarko nimittakāraṇavināśe 'pi kāryasthitirūpo yaiḥ' ityarthamabhipraiti/ 'nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ' iti yāvat/ sūtthitādiñi vṛddhau dīrghanivṛttau sāvuttthitirmābhūditi samarthānāmiti/
lokanyāya siddhaścāyamarthaḥ/ tathā hi loke nimittaṃ dvividhaṃ dṛṣṭam--kāryasthito niyāmakaṃ tadaniyāmakaṃ ca/
ādyaṃ yathā nyāyanaye 'pekṣā buddhiḥ, tannāśe dvitvanāśābhyupagamāt/ vedānti naye prārabdhasya vikṣepasthiti niyāmakatvaṃ ca prasiddhameva/
dvitīyaṃ yathā daṇḍādi, tannāśe 'pi ghaṭanāśadarśanāt/ śāstre lakṣyānurodhād vyavasthā/
bhāvinimittavināśe pūrvamanutpattau tu na kaścinnyāyaḥnāpi sampratipanno dṛṣṭāntaḥ/ samarthānāmityasyāpi lokasiddhārthajñāpanena cartārthyasambhave lokasiddhāpūrvatādṛśārthajñapakatve mānābhāva iti tadāśaya iti bodhyam/
pare tu 'seduṣaḥ' ityādau padāvadhike 'nvākhyāne 'sed vas as' iti sthite iṭ samprasāraṇayoḥ praptau pratipadavidhitvāt pūrvaṃ samprasāraṇe valāditvābhādiṭaḥ prāptireva neti tatsiddhiriti spaṣṭam"samarthānām"iti sūtre kaiyaṭe,"asiddhavat"sūtre kaiyaṭe ca spaṣṭametat/
yadyapi pratipadavidhitvamanavakāśatve satyeva bādhakatve bījam, tathāpi pūrvapravṛttau sāvakāśatve 'pi niyāmakaṃ bhavatyeveti tadāśayaḥ/ nirūpitaṃ caitad bahuśaḥ śabdenduśekharādau/
"samarthānām"iti sūtrasthasamarthagrahaṇaṃ tu 'viṣuṇaḥ' ityādāvakṛtasandheḥ pratyayadarśanena sarvatra tathā bhramavāraṇāya nyāyasiddhārthānuvāda eva/
dhvanitaṃ cedam"vipratiṣedha"sūtre bhāṣye/ tatra hi 'vaikṣamaṇiḥ' ityantaraṅga
paribhāṣodāharaṇamuktam/
kiñca vibhajyānvākhyāne 'su utthita as i' it sthite 'vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ' iti prāpta vṛddhi
vāraṇāya samarthagrahaṇamityatraiva kaiyaṭe spaṣṭam/
ata eva"asiddhavat"sūtre 'vasusamprasāraṇamajvidhau siddhaṃ vaktavyam' 'papuṣaḥ' ityādau vasoḥ
samprasāraṇe kṛte āto lopo yathā syāt' iti bhāṣye uktam/ padasya vibhajyānvākhyāne pūrvoktakaiyaṭarītyā pūrvaṃ samprasāraṇe iṭoprāptāvusnimittaka evā'to lopa iti tadasaṅgatiḥ/
ata eva 'caupratyaṅgastapratiṣedhaḥ' iti vacanaṃ vārtikakṛtā'rabdham, bhāṣyakṛtā ca na pratyākhyātam/ pratyaṅgaṃ antaraṅgam/ asyāṃ paribhāṣāyāṃ satyāṃ tu tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/
ata eva"chvoḥ"iti sūtre 'avaśyamatra tugabhāvārtho yatnaḥ kāryaḥ' antaraṅgatvāddhi tuk prāpnoti' iti bhāṣye uktam/ etatsatve tu tuko 'prāptyā yatnāvaśyakatvakathanamasaṅgatamiti spaṣṭameva/
na caitadanityatvajñāpanārthameva taditi tadāśayaḥ, avaśyamatretyakṣarasvārasyabhaṅgāpatteḥ/
kiñcānayaiva"pratyayottarapadayośca" "ado jagdhirlyapti kiti"itiyanayoścāritārthyena tajjñāpakavaśālluglyaporantaraṅgabādhakatā bhāṣyoktā bhajyeta/
kiñcaiṣā bhāṣye na dṛśyate/ taduktam"asiddhavat"sūtre kaiyaṭena 'nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ' iti paribhāṣāyāḥ 'bhaṣyakṛtānāśrayaṇāt' iti/ padasaṃskāra pakṣe 'hariḥ' ityādau visarge kṛte
tato gacchatītyādi sambandhe 'hariḥ gacchati' ityādyeva sādhu/ tadviṣaye padasaṃskārapakṣānāśrayaṇaṃ veti dik//
"antaraṅgādapyapavādo balīyān"/--- tatra apavāda padārthamāha ---
yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa tasya bādhako bhavati

58

prāpta iti bhāve ktaḥ, yena nāprāpta ityasya yatkartṛkāvaśyaprāptāvityarthaḥ/ nañ dvayasya prakṛtārthadārḍhyabodhakatvāt/
evañca viśeṣaśāstroddeśyaviśeṣadharmāvacchinnavṛttisāmānyadharmāvacchinnoddeśyakaśāstrasya viśeṣaśāstreṇa
bādhaḥ/
tadaprāptiyogye 'cāritārthyaṃ hyetasya bādhakatve bhījam/ ata eva"āyādayaḥ"iti sūtre 'gopāyiṣyati' ityādāvāyādīn bādhitvā paratvāt syādayaḥ prāpnuvantītyāśaṅkya"anavakāśāḥ āyādayaḥ"'gopāyati' ityādāvapi śap syādiḥ prapnoti/
na ca sati śapyasati vā na viśeṣaḥ/ anyādidānīmidamucyate--nāsti viśeṣa iti/ yaduktam"āyādīnāṃ syādibhiravyāpto 'vakāśa iti sa nāstyavakāśa"iti bhāṣye uktam/
evamatra tatpravṛtyuttaraṃ cāritārthye 'pi tadavyāpto 'vakśo nāstīti samameva/
kiñca tatpravṛtyuttaramapi cāritārthye tadbādhabodhanam/ anyathānavakāśatvenaiva bādhe siddhe etatkathanavaiyarthyāpatteḥ,"takrakauṇḍinya"nyāyapradarśanasyāpi vaiyarthyāpatteśca/ tathā prathamadvirvacanasya taduttaraṃ sāvakāśenāpi
dvitīyadvirvacanena bādhaḥ/ yathā vā'derapi pravṛtyā caritārthena 'ādeḥ parasya' ityanena 'alo 'ntyasya' ityasya bādhaḥ/
taduktam"midaco 'ntyāt"iti sūtre bhāṣye"satyapi sambhave bādhanaṃ bhavati"iti/ anyathā"brāmhaṇebhyo dadhi dīyatām, takraṃ kauṇḍinyāya"ityatra takradānena dadhidānasya bādho na syāt/ taddanottaraṃ tatpūrvaṃ vā taddanasya cāritārthyasambhavāt/ ata eva viṣayabhede 'pyapavādatvam/
ata evācirādeśena nuṭo 'pyapavādatvāt bādhamāśaṅkya 'na tisṛ' iti jñāpakena samāhitam"tṛjvat" sūtre bhāṣye/ tena viṣayabhede 'pavādatvābhāva eva bodhyata iti kaścit, tanna ; vinmatorlukā ṭilopamātrasya bādhānāpatteḥ/
/katipayasaṃskaraṇe yadyapi"antaraṅgādapyapavādo balīyān"ityapi paribhāṣārūpeṇāṅgīkṛtam, kintu 'paranityāntaraṅgāpavādānāmuttarottaraṃ balīyaḥ' ityanena gatārthatvāt, nāgeśalekhanasvarasāt, paribhāṣāpāṭhe paṭhitatvāt,
candrikākāreṇa dhṛtatvāt, siddhānta kaunudyāṃ bhaṭṭoji dīkṣitenāpi svīkṛtatvāt, yenanāprāpte yovidhirārabhyate sa
tasya bādhako bhavati ityevātra paribhāṣārūpeṇa paṭhyate//
yattu 'dayaterdigi' iti sūtre dvitvottaraṃ digyādeśasya cāritārthyaṃ kaiyaṭenoktam, tat prauḍhyā/
dhvanitañca tenāpi tasya tathātvaṃ taduttaragranthena/
"asambhava eva bādhakatvam, virodhasya tadbījatvāt"iti vārtikamataṃ tu bhāṣyakṛtā dūṣitatvānna lakṣyasiddhyupayogi/
"takrakauṇḍinya"nyāyopi tadaprāptiyogye 'caritārthaviṣayo vidheyaviṣaya eva ceti"taddhiteṣvacāmādeḥ" "dhātorekācaḥ"ityādi sūtreṣu bhāṣye spaṣṭam/
kvacittu sarvathānavakāśatvādeva bādhakatvam/ yathā ṅerāmo yāḍādibādhakatvam/ na hi yāḍādiṣu kṛteṣu ṅerām prapnoti, nirdiśyamānasya vyavadhānāt/ tatra svasya pūrvaṃ pravṛttirityeva teṣāṃ bādhaḥ/ tatra bādhake pravṛtte yadyutsargaprāptirbhavati tadā bhavatyeva/ yathā tatraiva yāḍāgamaḥ/ aprāptau tu na, yathā 'paceyuḥ' ityādau dīrghavādhake niravakāśa iyādeśe dīrghābhāvaḥ//
tadetat paṭhyate --
kvacidapavādaviṣaye 'pyutsargo 'bhiniviśata iti

59

apavādaśabdo 'tra bādhakaparaḥ/ taduktam"guṇo yaṅlukoḥ"ityatra bhāṣye/ abhyāsavikāreṣvapavādā utsargānna bādhante/ 'ajīgaṇat'/ atra gaṇerītvamapavādatvāddhalādiḥśeṣaṃ bādhate/ nagaṇerītvamapavādatvāddhalādiḥśeṣaṃ bādhate/ kiṃ tarha? anavakāśatvāditi granthena gaṇarūpābhyāsāntyaṇasyetvamityarthe halādiḥśeṣa tannivṛttau tadanavakāśam, ītve tu kṛte tasya praptiḥ, antya halo 'bhāvāt/ abhyāsavikāreṣu bādhyabādhakabhāvābhāvena ca sādhitam/ tasmiṃśca sati lope kṛte sāmarthyācchiṣṭasyāntyasyetvamiti na doṣaḥ/
na ca 'yena nāprāpti' nyāyenāpavādatvamapyasya suvacam, tasya caritārthaviṣayatāyā uktatvāt/
"iko jhal"ityatra bhāṣyepi dhvanitametat/ tatra hi 'ajjhana' iti dīrdheṇa guṇottaraṃ phalābhāvenānavakāśatvād guṇo bādhite dīrghottaraṃ guṇaḥ syāt, dīrghavidhānaṃ tu minoterdīrdhe kṛte"sani mīmā"ityatra mīgrahaṇena grahaṇer'thavattatra paścāt praptaguṇabādhanārtham,"iko jhal"iti kitvamityuktam/ anyathāpavādatvena bādhe tadviṣaye utsargāpravṛtterbhāṣyasya sūtrasya cāsaṅgatiriti spaṣṭameva/
yattu kāñcanītyādāvapavādamayaḍviṣaye 'yaṇ bhavati, 'kvacidapavādaviṣaye 'pi' iti nyāyāditi tanna ;"aṇaḥ karmaṇica"iti sūtrasthabhāṣyavirodhāt/ tatra hi 'aṇaḥ punarvacanamapavādaviṣaye 'nivṛtyartham' 'godāyo vrajati' ityādyuktam/
'kāñcanī' ityādau kāñcanenanirmitetyarthe śaiṣiko 'ṇ bodhyaḥ/
atredaṃ bodhyam -- 'yenanāprapte' ityatra yenetyasya yadi svetareṇetyarthaḥ, tadā sva viṣaye svataradyadyat prāpnoti tad bādhyam, vidhyantarāprāptaviṣayābhāvāt/
iyameva bādhyasāmānyacinteti vyavahriyate/ anavakāśatvena bādhe 'pyeṣā vaktuṃ śakyā yadyudāharaṇamasti, vinigamanāvirahāt/
yadi tu yenetyasya lakṣaṇenetyarthaḥ, kāryeṇetyartho vā tadā bādhyaviśeṣacintā/ anavakāśatvena bādhe 'pyetadbādhena sārthakyam, uta tadbādhenetyevaṃ viśeṣacintā sambhavati, yadyudāharaṇamasti//
tatra kāryeṇetyarthe pararūpatvavacchinne kātya ārabhyamāṇāyā vṛddhestadbādhakatve na nirṇīte kiṃ śāstravihitasyetyevaṃ tadviśeṣacintāyāmāha --
purastādapavādāḥ anantarān vidhīn bādhante, nottarān

60

avaśyaṃ svaparasmin bādhanīye prathamopasthitānantarabādhena cāritārthye paścādupasthitasya tataḥ parasya bādhe mānābhāva ākāṅkṣāyā nivṛttervipratiṣedhaśāstrabādhe mānābhāvāccetyetasya bījam//
"nāsikodarauṣṭhajaṅghādante"ityauṣṭhādyaṃśe ṅīṣniṣedhatvāvacchinnahādhakatve nirṇīte kiṃ
nihitasyetyākāṅkṣāyāmāha :--
madye 'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante, nottarān

Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc