Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paribhāṣenduśekhara · Verses 21-40

21

varṇaprādhānyaviṣayametat/ tatvaṃ ca 'pratyayalope' iti sūtre sthānivadityanuvṛtyaiva siddhe pratyayalakṣaṇagrahaṇaṃ pratyayetarāviśeṣaṇatvarūpaṃ yatra prādhānyaṃ tatraiva pravṛtyarthametatsiddham/ varṇaparādhānyaṃ ca varṇasyetarāviśeṣaṇatvarūpaṃ pratyayanirūpitaniśeṣyatārūpaṃ ca/ tena 'gohitam' ityādau avādi na, 'citrāyāṃ jātā citrā' ityādāvaṇyo 'kārastadantān ṅīp ca na/ iyamalvidhau sthānivatvāprāptāvapi prāptapratyayalakṣaṇavidherniṣedhiketi spaṣṭaṃ bhāṣye//
nanu 'ataḥ kṛkami' ityatra kami grahaṇe siddhe, kaṃsagrahaṇaṃ vyartham, ata āha :-
uṇādayo 'vyutpannāni prātipadikāni

22

idamevāsyā jñāpakamiti kaiyaṭādayaḥ/ kaṃsestu na, kaṃso 'nabhidhānāt/"pratyayasya luk"ityādau bhāṣye spaṣṭā/"ṇvultṛcau"ityādau bhāṣye vyutpannānītyapi/ idaṃ śākaṭāyanarītyā/ pāṇinestvavyutpattipakṣa eveti śabdendu śekhare nirūpitam/"āyaneyī"iti sūtre bhāṣye spuṭametat//
nanu 'devadattaccikīrṣati' ityādau devādeḥ sannantatvaprayuktadhātutvādyāpattirata āha :-
pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam

23

"yasmātpratyayavidhiḥ"iti sūtre yasmātpratyayavidhistadādipratyaya iti yogo vibhajyate/ gṛhyamāṇa upatiṣṭata iti śeṣaḥ/ tena tadādyantāṃśaḥ siddhaḥ/ tadantāṃśastu"yenavidhiḥ"ityanena siddhaḥ/ sa ca śabdarūpaṃ viśeṣyamādāya viśeṣyāntarāsatve/ yattu pratyayena svaprakṛtyavayavakasamudāyākṣepāt tadviśeṣaṇatvena tadantavidhiriti/ tat, na ; 'iyān' ityādau tasya tādṛśasamudāyena vyabhicāreṇākṣepasambhavāt/ yatra pratyayo nimittatvenāśrīyate, tatra tadādītyantāṃśamātropasathitiriti"aṅgasya"iti sūtre bhāṣyakaiyaṭayoḥ//
evaṃ yatrāpi pañcamyantātparaḥ pratyaya ātrīyate, ratrāpi tadādītyantāṃśopasthitiḥ, parantu tatra pañcamyantatā/ ata eva"eṅhrasvāt"iti sūtre eṅantādityarthalābhaḥ/ asyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāntaram, 'yenavidhiḥ' ityatra, bhāṣya uktam, 'paramagārgyāyaṇaḥ' iti/ paramagārgyāyaṇasyāpatyamiti vigrahe 'pi gārgyāyaṇaśabdādeva pratyayaḥ, na viśiṣṭāt/ niṣkṛṣya tāvanmātreṇaikārthībhāvābhāve 'pi vṛttirbhavatyeva/ atra cedaṃ bhāṣyameva mānamityanyatra vistaraḥ/ pratyayamātragrahaṇe eṣā, na tu, pratyayāpratyayagrahaṇa iti"ugitaśca"iti sūtre bhāṣye/ iyamaṅgasaṃjñā sūtre bhāṣye spaṣṭā//
yena vidhiriti sūtre bhāṣya etadghaṭakatadantāṃśasyāpavādaḥ paṭhyate :-
pratyayagrahaṇe cāpañcamyāḥ

24

yatra pañcamyantātparaḥ pratyayaḥ kāryāntaravidhānāya parigṛhyate, tatra tadantavidhirnetyarthaḥ/ yathā"radābhyāṃ niṣṭātonaḥ"ityatra/ tena dṛṣattīrṇetyādau dhātutakārasya na natvam/ tadantetyaṃśānupasthitāvapi tadādītyaṃśasyopasthitau repha-dāntātparasya niṣṭātasyetyartha iti na doṣaḥ, tadaṃśānupasthitau mānābhāvāt/ tadantāṃśopasthitau tūbhayorekaniṣayatvameva syāditi 'dṛṣattīrṇaḥ' ityādau doṣaḥ syādeva/"syatāsī ḷluṭoḥ"ityādau ḷluṭoḥ parayorityarthe niyamenāvadhisākāṅkṣatvenopasthitadhātorityasyāvadhitvena
anvayānna tadantavijhiḥ/ 'ṅyābhyaḥ' ityādau tu na doṣaḥ, tatra kasmāditi niyatāvadhyākāṅkṣāyā abhāvena pañcamyantasya pratyayaviśeṣaṇatvābhāvāt/ aṅga saṃjñā sūtre tu tadādeḥ pratyaye para ityarthe pañcamyantasya viśeṣaṇatvaṃ spaṣṭameva/ ata eva"uttamaikābhyām" ityādi nirdeśāḥ saṅgacchante//
nanvevam 'kumārī brāmhaṇīrūpā' ityādau 'gharūpa' iti hrasvāpattirata āha:-
uttarapadādhikāre pratyayagrahaṇe na tadantagrahaṇam

25

"hṛdayasya hṛllekhayaṇlādeśeṣu"ityatra lekhagrahaṇāt/ tatra lekheti na ghañantam, anabhighānāt/ iyaṃ ca 'hṛdayasya' iti sūtra eva bhāṣye spaṣṭā//
nanvevam 'paramakārīṣagandhīputraḥ' ityatreva 'atikārīṣagandhyāputraḥ' ityatra"ṣyaṅaḥ samprasāraṇaṃ putrapatyoḥ"
iti syādata āha:-
strīpratyaye cānupasarjane na

26

viṣayasaptamīyam/ yaḥ strīpratyayaḥ striyaṃ prādhānyenā'ha tatra tadādiniyamo na, yastvaprādhānyenā'ha tatra tadādiniyamo 'styevetyarthaḥ/ pratyāsatyā yasya samudāyastrīpratyayāntatvamāneyaṃ tadarthaṃ pratyanupasarjanatvamevaitatparibhāṣāpravṛttau nimittam/ tena 'atirājakumāriḥ' ityādau rājakumārīśabdārthasyātiśabdārthaṃ pratyupasarjanatve 'pi tadarthaṃ pratyanupasarjanatvāt tadādāniyamābhāvena hrasva siddhiḥ/ ata evātra paribhāṣāyāṃ na śāstrīyamupasarjanatvam, asambhavāt/ asyāḥ 'pratyayagrahaṇe' ityasyāpavādatvāt tadekavākyatvāpannatvāccātrāpi grahaṇapada
sambandhena strīpratyayasāmānyagrahaṇe tadviśeṣagrahaṇe ca pravṛttiḥ, na tu strīpratyayāstrīpratyayagrahaṇe/ dhvanitañcedam 'arthavat'
sūtre bhāṣye/ iyaṃ ca vācanikyeva/ 'ṣyaṅaḥ' iti sūtre bhāṣye spaṣṭā//
nanvevam"taraptamapau ghaḥ"ityādinā tarabantādeḥ saṃjñā syādata āha:-
saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇaṃ nāsti

27

"sūptiṅantam"ityantagrahaṇamasyāṃ jñāpakam/ na ca pratyayayoḥ padasaṃjñāyāmapi pratyayagrahaṇaparibhāṣayā tadantagrahaṇābhāvāt jñāpite 'pi phalābhāva iti vācyam, padasaṃjñāyāḥ 'svādiṣu' iti viṣaye prakṛti niṣṭatayā padagrahaṇasya pratyayamātragrahaṇatvābhāvāt/"suptiṅantam"iti sūtre bhāṣye spaṣṭā //
nanu 'avatapte nakulasthitam' ityādau nakulasthita śabdasya ktāntatvābhāvāt samāso na syādata āha:-
kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam

28

asyāśca karmaṇi ktānta uttarapade 'nantaro gatiḥ prakṛtisvara ityarthake 'gatiranantaraḥ' iti sūtre anantara grahaṇaṃ jñāpakam/ taddhi 'abhyuddhṛtam' ityādāvativyāpti vāraṇārtham/ 'pratyayagrahaṇa' paribhāṣayoddhṛtasya ktāntatvābhāvādeva
aprāptau tadvyarthaṃ sadasyā jñāpakam/ na ca 'abhyuddhṛtam' ityādau paratvāt 'gatirgatau' ityanenābhernighāta eveti vācyam, pādādisthatvena, padātparatvābhāvena ca tadaprāpteḥ/ anantaragrahaṇe kṛtetu tatsāmartyād gatyākṣiptadhātunirūpitamevenantaryaṃ gṛhyata iti na doṣaḥ/ na ca 'abhyuddhṛtam' ityādāvabhinā samāse 'nantarasyodaḥ pūrvapadatvābhāve 'pi svarārthaṃ taditi vācyam/ 'kārakād datta' iti sūtre 'kārakāt' iti yogaṃ vibhajya tatra gati grahaṇamanuvartya kārakādeva paraṃ gatipūrvapadaṃ
ktāntamantodāttamiti niyamena thāthādisvarāprāptyā kṛtsvareṇoda udāttatvasiddheḥ/ tasmādanantaragrahaṇaṃ vyavahitanivṛtyarthameveti jñāpakameva/ yatra gatikārakasamabhivyāhṛtaṃ kṛdantaṃ tatra kṛdgrahaṇe tadviśiṣṭasyaiva grahaṇam/ 'api'
śabdāt tadasamabhivyāhṛtasya kevalasyāpīti tadarthaḥ/ anyathānayā kṛdgrahaṇaviṣaye paratvāt 'pratyayagrahaṇa' paribhāṣāyā bādha eva syādityapi grahaṇam/ ata eva 'sāṅkūṭinam' iti 'gatikārakopapadānām' iti 'kṛdgrahaṇa' iti ca paribhāṣābhyāṃ kṛdantena samāse kṛte viśiṣṭādevāṇi siddhyati, na tu 'saṅkauṭinam' iti 'puṃyogāt' iti sūtre bhāṣyoktaṃ saṅgacchate anyathā tatra kevalakūṭinnityetasyāpīnuṇantatvāttato 'ṇi pākṣikadoṣo durvāra eva syāt/ spaṣṭaṃ cedaṃ sarvam"samāse 'nañpūrve"iti sūtre bhāṣyakaiyaṭayoḥ/ 'gatiranantaraḥ' ityatra tu gateḥ pūrvapadasya ktānta uttarapade pare kāryavidhānāttatsamavadhāne 'pi kevalasya ktāntatvena grahaṇaṃ bodhyam/ iyaṃ ca kṛdviśeṣagrahaṇe kṛtsāmānyagrahaṇe ca, na tu kṛdakṛdgrahaṇa iti/ 'anupasarjanāt' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam//
padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca

29

padamaṅgaṃ ca viśeṣyaṃ viśeṣaṇena ca tadanta vidhiḥ/ tena 'iṣṭakacitam, pakveṣṭakacitam' ityādau
"iṣṭakeṣīkāmālānāṃ cita"iti hrasvaḥ, 'mahān, paramamahān, paramātimahān' ityādau"sāntamahataḥ"iti dīrgaśca siddhaḥ/
ata eva 'taduttarapadasya' iti pāṭho 'yukta iti bhāṣye spaṣṭam/ atra padaśabdenottarapadādhikāraḥ, kevalapadādhikāraśca/
"pādasya padājyāti"ityatra na tadantagrahaṇam, lakṣyānurodhāditi sarvam,"yena vidhiḥ"ityatra bhāṣye spaṣṭam//
nanvevam 'asyāpatyamiḥ' ityādāvadantaprātipadikābhāvādiñ na syāt, ata āha :-
vyapadeśivadekasmin

30

nimittasadbhāvāt viśiṣṭo 'padeśo mukhyo vyavahāro yasyāsti sa vyapadeśī/ yastu vyapadeśahetvabhāvādavidyamānavyapadeśo 'sahāyaḥ, sa tena tulyaṃ vartate, kāryaṃ pratītyekasminnasahāye 'pi tatkāryaṃ kartavyamityarthaḥ/ tenākārasyāpyadantatvānna kṣatiḥ/ ekasminnityukteḥ 'sabhāsannayane' ākārasya nāditvam, daridrāghātāvikārasya nāntatvam/ anyathā 'sabhāsannayane bhavaḥ' ityarthe"vṛddhācchaḥ"daridrāghāterivarṇāntalakṣaṇo 'tta syāt/ ata eva 'hariṣu' ityādau soḥ padatvaṃ na/ loke 'pi bahuputrasatve naikasmin jyeṣṭhakaniṣṭhatvādivyavahāro 'yaṃ me jyeṣṭhaḥ, kaniṣṭhaḥ, madhyama iti, kintvekaputrasatva eva/ anena aśāstrīyasyāpyatideśaḥ/ ata eva 'iyāya' ityādāvekāctvanibandhana dvitva siddhiḥ/ ata eva 'bhavati' ityādau 'bhū' ityasyāṅgatvam, 'iyān' ityādau kāryakālapakṣe taddhitāntatvanibandhanaprātipadikatvañca siddhyati/ anyathā yasmādvihitastadāditvābhāvānna syāt/
yastu yor'thavāṃstatrārthasya tyāgopādānābhyāmekājvyapadeśaḥ, yathā 'iyāya' ityādāvarthavato dhātorayaṃ varṇarūpa eko 'jiti
kaiyaṭaḥ, tanna ; tasya 'ekapadā ṛk' ityatra bhāṣyoktarītyā mukhyavyavahāra satvāt/"ekapadā ṛk' ityatrārthena yukto
vyapadeśaḥ"iti bhāṣye uktam/ ṛktvāderarthaśabdobhayavṛttitvena tasyāḥ śabdamātrarūpaṃ padameko 'vayava ityartha iti tadāśayaḥ/
tasmādekasminstattaddharmāropeṇa yugapat yathā jyeṣṭatvādivyavahāraḥ, yathā ca 'śilāputrakasya śarūram' ityādevekasminnaropitānekakāvasthābhiḥ samudāyarūpatvādyāropeṇaitasya śarūramityādivyavahāraḥ, tathātraikāctvādi vyavahāropapattiriti lokanyāyasiddheyam/
na cāsahāya evaitatpravṛttau bhavatītyatra 'bhū' ityasyāṅgatvānāpattiḥ, sasahāyatvāditi vācyam, śapamādāyāṅgatve kārye yasmādvihitastadāditvetasya sasahāyatvābhāvālloke vijātīyakanyādisatve 'pyekaputrasya tasminnevayameva jyeṣṭha ityādivyavahāravat/
na caivam 'nijau catvāra ekācaḥ' iti bhāṣyāsaṅgatiḥ, ikārasyāsahāyatvābhāvena tatraikāctvānupapādanāditi vācyam, 'ekasmin' ityasyāparyālocanayā tatpravṛtteḥ/
arthavatā vyapadeśivadbhāva ityatrārthavatpadenāpyasahāyatvamupalakṣyate/ arthabodhakena śabdena vyapadeśisadṛśo bhāvaḥ kāryaṃ labhyata iti tadarthaḥ, prāyo 'sahāya evārthavatvāt/ 'kurute' ityādau taśabdākāro 'cāmantya iti vyavahāre sa
ādiryasyeti vyavahāre cāsahāya eveti tatra vyapadeśivadbhāvena ṭisaṃjñāsiddhirityanyatra vistaraḥ//
nanu gargādibhyo vihita yañ tadanta vidhinā paramagargādibhyo 'pi syāt, ata āha:-
grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti

31

iyaṃ ca 'samāsapratyayavidhau pratiṣedha ugidvarṇagrahaṇavarjam' iti vārtikasthapratyayāṃśānuvādaḥ/ ata eva
'yena vidhiḥ' iti sūtra bhāṣye pratyayavidhibhinne"aptṛn"ityādau gṛhyamāṇaprātipadikenāpi tadanta vidhipratipādanam 'svasā, paramasvasā' ityādyudāharaṇañca saṅgacchate/ ata eva ca tadantavidhisūtre bhāṣye samāsetyādiniṣedhasya kathanavadasya na kathanam/ so 'pi niṣedho viśiṣya tattadrūpeṇa gṛhītaprātipadikasūtra eva/ dhvanitaṃ cedam,"asamāse niṣkādibhyaḥ"iti sūtre bhāṣye/
atra ca jñāpakam"sapūrvācca"iti sūtram/ anyathā"pūrvādiniḥ"ityatra tadantavidhinaiva siddhe kiṃ tena//
nanvevam"sūtrāntāṭṭhak" "daśāntāḍḍaḥ" "ekagopūrvāt"ityādeḥ kevala sūtraśabda daśanśabdaikaśabdādiṣvapi pravṛttirvyapadeśivadbhāvāt syāt, ata āha :-
vyapadeśivadbhāvo 'prātipadikena

32

"pūrvātsapūrvādiniḥ"ityekayoga eva kartavye pṛthag yogakaraṇamasyā jñāpakam/ na ca"iṣṭādibhyaḥ"iti sūtre 'nuvṛtyarthaṃ tathā pāṭhaḥ, ata evāniṣṭītyādisiddhiriti vācyam, jñāpakaparabhāṣyaprāmāṇyenāniṣṭītyādiprarayogāṇāṃ
aniṣṭatvāt, ekayoge 'pi tāvata uttaratranuvṛttau bādhakābhavācca/
ata eva"nāntādasaṅkhyādeḥ"iti caritārtham/ anyathā 'pañcamaḥ' ityādāvapi vyapadeśivadbhāvena
saṅkhyāditvāt tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/
iyaṃ ca prātipadika grahaṇe eva, na tu prātipadikāprātipadikagrahaṇe/ tena"ugitaśca"ityatra na doṣa iti tatraiva bhāṣye spaṣṭam/ iyam 'grahaṇavatā' iti ca paribhāṣā prātyayavidhiviṣayaiveti 'asamāse niṣkādibhyaḥ'iti sūtra bhāṣyakaiyaṭayoḥ/
tena 'ahan' ityādeḥ paramāhanśabde kevalāhanśabde ca pravṛttirityanyatra vistaraḥ//
nanu 'vānto yi' ityādau yādau pratyaya ityarthaḥ katham? ata āha :-
yasminvidhistadādāvalgrahaṇe

33

tadantavidherapavāda iyam/ vācanikyeṣā"yena vidhiḥ"ityatra bhāṣye paṭhitā/ asyāśca svarūpasatī saptamī nimittam/ ata eva"neḍvaśi kṛti"ityādau vaśādeḥ kṛta ityādyarthalābhaḥ/
iyaṃ ca"ārdhadhātukasyeḍ"iti sūtre valāderityādigrahaṇasāmarthyād viśeṣyaviśeṣaṇayorubhayoḥ saptamyantatva eva pravartate/ tena"ḍaḥ si dhuṭ"ityādau sādeḥ parasyeti nārthaḥ/"tīṣasaha" "se 'sicī"ityādau yathā tāderityādyarthalābhaḥ, tathā śabdenduśakhare nirūpitam//
"ghaṭapaṭam, ghaṭapaṭau"ityādi siddhaya āha :-
sarvo dvandvo vibhāṣayaikavadbhavati

34

"dvandvaśca prāṇi"ityādiprakaraṇaviṣayaḥ sarvo dvandva ityarthaḥ/"cārthe dvandvaḥ"iti sūtreṇa samāhāretarayogayoraviśeṣeṇa dvandva vidhānāt nyāyasiddheyam/"tiṣyapunarvasvoḥ"iti sūtrasthaṃ bahuvacanasyeti grahaṇamasyā jñāpakam/ taddhīdam"tiṣyapunarvasu"ityatra tadvyāvṛtyartham/
na caivamapyatra"jātiraprāṇinām"iti nityaikavadbhāvena bahuvacanābhāvādidaṃ sūtraṃ vyarthamiti vācyam, tadvaikalpikatvasyāpyanena jñāpanāt/ na caite prāṇina iti vācyam,"āpomayaḥ prāṇaḥ"iti śruteradbhirvinā glāyamānaprāṇānāmeva prāṇitvāta/ spaṣṭam cedam"tiṣyapunarvasvoḥ"iti sūtre bhāṣye/
ata eva"dvandvaśca prāṇī"ityādeḥ prāṇyaṅgādīnāmeva samāhāra iti viparītaniyamo na //
sarve vidhayaśchandasi vikalpyante

35

"vyatyayo bahulam"iti sūtre bhāṣye bahulamiti yogavibhāgena"ṣaṣṭhīyuktaśchandasi"iti sūtre veti yogavibhāgena caiṣā sādhitā/ tena"pratīpamanya ūrmiryudhyati"ityādi siddham/ yuddhayata iti prāpnoti//
nanu kṣiya ityādāviyaṅ katham? ata āha :-
prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati

36

kṣiya itīyaṅ nirdeśo 'syā jñāpakaḥ/ tatreva prātipadikatva nibandhana vibhaktikaraṇādanityā ceyamiti"kṣiyo dīrghāt"ita sūtre bhāṣye spaṣṭam//
nanu"rāmau"ityādau vṛddhau kṛtāyāṃ kāryakāla pakṣe kathaṃ padatvam? ubhayata āśrayaṇe 'ntāditvābhāvāt yasmādvahitastadāditadantatvābhāvādata āha :-
ekadeśavikṛtamananyavat

37

ananyavadityasyānyavannetyarthaḥ/ tatrānyasādṛśyaniṣedhe 'nyatvābhāvaḥ sutarām/ ata eva tādṛśādarthabodhaḥ, anyathā śaktatāvacchedakaimupūrvyajñānāt tato bodho na syāt/
evañca rāniti māntasya yasmād vihitastatvam, au ityasya parādivatvena suptvamiti tadāditadantatvam
ārthasamājagrastham/
chinnapucche śuni śvatvavyavacahāravanmānte tatvaṃ lokanyāya siddham/ ata eva"prāgdīvyata"iti sūtre bhāṣye
dīvyatiśabdaikadeśadīvyacśabdānukaraṇamidamityuktvā, kimarthaṃ vikṛtanirdeśaḥ? etadeva jñāpayatyācāryo bhavatyeṣā paribhāṣā"ekadeśavikṛtamananyavat"ityuktam/
etenāyaṃ nyāyaḥ śāstrīyakārya eva śāstrīvikāra evetyapāstam/ vikṛtāvayava nibandhana kārye tu nāyam,
chinnepucche śuni pucchavatvavyavahāravat vikṛtāvayavavyavahārasya durupapādatvāt/
evamaktaparimāṇagrahaṇe 'pi nāyam, uktayukteḥ/
etat"yenavidhiḥ"ityatra bhāṣyakaiyaṭayordhvanitam/
yatra tvardhaṃ tadadhikaṃ vā vikṛtam, tatra jātivyañjakabhūyo 'vayavadarśanābhāvena tatvāpratītau kāryasidhyarthaṃ vikṛtānalrūpāvayavatvapratītyarthaṃ ca"sathānivat"sūtram/ kvacittu lakṣyānurodhānnyāyānāśrayaṇam/ tena 'ābhīyāt ityādi siddhiḥ/ spaṣṭaṃ ca kvacinnyāyāpravṛttiḥ"prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ"ityatra kaiyaṭena darśitetyanyatra vistaraḥ//
iti śrīnāgeśabhaṭṭaviracite paribhāṣenduśekhare śāstratvasampādanoddeśanāmakaṃ
prathamaṃ prakaraṇam//
atha bādhabījanāmakaṃ dvitīyaṃ prakaraṇam//
pūrvaparanityāntarajṅgāpavādānāmuttarottaraṃ balīyaḥ

38

pūrvātparaṃ balavat, vipratiṣedha śāstrāt, pūrvasyaparaṃ bādhakamiti yāvat//
nanvevam 'bhindhi' ityatra paratvāt tātaṅā bādhito dhirna syādata āha :-
punaḥ prasaṅga vijñānāt siddham

39

nanvevam 'tisṛṇām' ityatra paratvāt tisrādeśe punastrayādeśaḥ syādata āha :-
sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad bādhitameva

40

tatra kvaciccaritārthayorekasmin yugapadubhayoḥ kāryayorasambhavena bādhakābhāvāt paryāyeṇa tṛjādivacchāstra
dvayaprasaṅge niyamārtham"vipratiṣedha"sūtramiti sakṛdgatinyāyasiddhiḥ/
yathā tulyabalayorekaḥ preṣyo bhavati/ sa tayoḥ paryāyeṇa kāryaṃ karoti, yadā tamubhau yugapat preṣayato nānādikṣu ca kārye tadobhayorna karoti, yaugapadyāsambhavāt/ tathā śāstrayorlakṣyārthayoḥ kvacillakṣye yaugapadyena pravṛtyasambhavādapratipattau praptāyāmidaṃ paravidhyartham/ tatra kṛte yadi pūrvaprāptirasti, tarhi tadapi bhavatyeveti 'punaḥ prasaṅgavijñāna' siddhiriti"vipratiṣedha"sūtre bhāṣye spaṣṭam/
yattu kaiyaṭādayo vyaktau padārthe pratilakṣyaṃ lakṣaṇopaplavādubhayorapi śāstrayostattallakṣyayoracaritārthyena paryāyeṇa dvayorapi prāptau parameveti niyamārthamidamiti 'sakṛdgati' nyāyasiddhiḥ/ atra pakṣe etanniyamavaśādetallakṣyaviṣayaka pūrvaśāstrānupaplava eva/
jātipakṣe tūddeśyatāvacchedakākrānte kvacillakṣye caritārthayordvayoḥ śāstrayoḥ satpratipakṣanyāyena yugadubhayāsambhavarūpavirodhasthala ubhayorapyaprāptau paravidhyarthamidamiti punaḥ prasaṅgavijñānasiddhirityāhuḥ, tanna ; vyaktipakṣe sarvaṃ lakṣyaṃ śāstraṃ vyāpnoti na jātipakṣa ityatra mānābhāvāt/
'na brāhmaṇaṃ hanyāt' ityādau jātyāśrayasakalavyaktiviṣayatvārthameva jātipakṣāśrayaṇasya bhāṣye darśanāt/ ata eva"sarūpa"sūtre bhaṣye jātau padārthe 'navayavena sākalyena vidhipravṛtteḥ"gauranubandhyaḥ"ityādau sakala gavānubandhanāsambhavāt karmaṇo vaiguṇyamuktam/ dravyavāde cāsarvadravyāvagateḥ 'gauranubandhyaḥ' ityādāvekaḥ śāstrokto 'paro 'śāstrokta ityuktam/
kiñca nahi bhāṣyokta tṛjādidṛṣṭāntasya vyaktivakṣa eva sarva viṣayatvam na dātipakṣa ityatra mānamasti/
api ca vyaktipakṣe 'pyanyavyaktirūpa viṣayalābhena caritārthayoriyaṃ vyaktivirodhāt svaviṣayakatvaṃ na
kalpayatīti vaktuṃ śakyam/ jātipakṣe 'pi tajjātyāśrayatadvyaktiviṣayakatvameva ; naitadvyaktiviṣayakatvamityatra
niyāmakābhāvaḥ/
tatra lakṣyānusārāt kvacicchāstrīyadṛṣaṭāntāśrayaṇam, kvacillaukikadṛṣṭāntāśrayaṇamiti bhāṣyasammata mārga eva yukta iti bodhyam/
dvayoḥ kāryayoryaugapadyenāsambhava eva vipratiṣedha śāstropayogī/ idam"iko guṇa"iti sūtre kaiyaṭe
spaṣṭam/
yathā 'śiṣṭāt' ityādau tātaṅśībhāvayoryugapatpravṛttau svasvanimittanantaryāsambhavaḥ/ yadyapi tātaṅādeḥ sthānivadbhavenāsthyeva tat, tathāpyādeśapravṛtyuttarameva saḥ, na tu tatpravṛttikāle/
evaṃ numtṛjvatvayoḥ 'priyakroṣṭūni' ityādau yugapadasambhavaḥ, yadāgamā ityasya numpravṛtyuttaraṃ pravṛttaḥ/ evam 'bhindhi' ityatra tātaṅdhibhāvayoryugapadekasthānisambandhasyāṅgarūpanimittānantaryasya cāsambhavo bodhyaḥ/ numnuṭorapi nuṭyajādivibhaktyānantaryabādhaḥ, numi hrasvantāṅgabādha ityasambhavāt vipratiṣedhaḥ/
kvacidiṣṭānurodhena pūrvaśāstre svaritatvapratijñābalāt svaritenādhikaṃ kāryamityarthāt pūrvameva bhavati/ tena sarve pūrva vipratiṣedhāḥ saṅgṛhītā iti"svaritena"iti sūtre bhāṣye/ vipratiṣedhasūtrasthaparaśabdhasyeṣṭavācitvāt tatsaṅgraha iti"vipratiṣedha" sūtre bhāṣye//
nanvevam 'edhate' ityādau paratvāt vikaraṇe"anudāttaṅitaḥ"ityādi niyamānupapattiḥ, tena vyavadhānāt,
ata āha :-
vikaraṇebhyo niyamo balīyān

Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc