પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 41-60

અત્ર"વૃદ્ભ્યઃ સ્યસનોઃ"ઇતિ સૂત્રેણ સ્યે વિભાષાતઙ્વિધાનં જ્ઞાપકમ્। અન્યથા સ્વવ્યવધાને નિયમાપ્રવૃત્તૌ સામાન્ય શાસ્ત્રેણોભયસિદ્ધૌ વિકલ્પવિધાનં વ્યર્થં સ્યાત્। અત્રાર્થે જ્ઞપિતે તુ ઽસ્યઽ ઇતિ તત્ર વિષયસપ્તમી બોદ્યેતિ"અનુદાત્તઙિતઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યકૈયટયોઃ સ્પષ્ટમ્।
વિકરણવ્યવધાને ઽપિ નિયમપ્રવૃત્તેરિદં જ્ઞપકમિતિ"શદેઃ શિતઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે ધ્વનિતમ્।
વસ્તુતો ઽસ્માજ્જ્ઞાપકાત્"અનુદાત્તઙિતઃ"ઇત્યાદિપ્રકરણં તિબાદિવિધ્યેકવાક્યતયા વિધાયકમ્। તત્ર"ધાતોઃ"ઇતિ વિહિત પઞ્ચમી, તત્સામાનાધિકરણમ્"અનુદાત્તઙિત"ઇત્યાદિ વિહિતવિશેષણમેવ।
એવઞ્ચ લાવસ્થાયાં સ્યે ઽપિ તદ્વ્યવધાને તઙ્સિદ્ધિઃ। શબાદિભ્યસ્તુ પૂર્વમેવ નિયમઃ।
યદ્વા લમાત્રાપેક્ષત્વાદન્તરઙ્ગા આદેશાઃ, લકારવિશેષાપેક્ષત્વાત્ સ્યાદયો બહિરઙ્ગા ઇતિ દિગ્યોગલક્ષણપઞ્ચમ્યામપિ ન દોષઃ।
અત્ર પક્ષે"વૃદ્ભ્યઃ સ્યસનોઃ"ઇતિ સૂત્રં સ્યવિષય ઇતિ વ્યાખ્યયમ્। આત્મને પદ શબ્દાદૌ ભવિસંજ્ઞાઽશ્રયણીયેતિ તત્વમ્।
ભિન્નવાક્યતયા સામાન્ય શાસ્ત્રવિહિતાનાં નિયમે તુ લુગાદિનેવ નિયમેન જાતિનિવૃત્તિરઙ્ગીકાર્યા।"ભુક્તવન્તં પ્રતિ મા ભુક્થા ઇતિ બ્રૂયાત્, કિં તેન કૃતં સ્યાત્"ઇતિ ન્યાયસ્તુ નાત્ર શાસ્ત્ર આશ્રયિતું યુક્તઃ, નિયમાદિ શાસ્ત્રાણાં વૈયર્થ્યાપત્તેઃ। ધ્વનિતં ચેદમ્"સ્થને ઽન્તરતમઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે।
શાસ્ત્રાનર્થક્યં તુ વૃદ્ધિસંજ્ઞા સૂત્રે ભાષ્યેતિરસ્કૃતમ્। સામાન્યશાસ્ત્રેણોત્પત્તિસ્તુ સરૂપસૂત્રસ્ત્થ કૈયટ રીત્યા પ્રધાનાનુરોધેન ગુણભેદકલ્પના તાવત્પ્રકૃતિ કલ્પનયા કાર્યા, પ્રત્યયનિવૃત્તૌ ચ તત્કલ્પિતપ્રકૃતેરપિ નિવૃત્તિઃ કલ્પ્યેતિ ગૌરવમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
પરાન્નિત્યં બલવત્

કૃતાકૃતપ્રસઙ્ગિત્વાત્। તત્રાકૢપ્તાભાવકસ્યાભાવકલ્પનાપેક્ષયા કૢપ્તાભાવકસ્યૈવ તત્કલ્પનમુચિતમિતિ, નિત્યસ્ય બલવત્વે બીજમ્॥
તદાહ :-
કૃતાકૃતપ્રસઙ્ગિ નિત્યમ્, તદ્વિપરીતમનિત્યમ્

અત એવ ઽતુદતિઽ ઇત્યાદૌ પરાદપિ ગુણાન્નિત્યત્વાત્ શપ્રત્યયાદિર્ભવતિ॥
યદ્વ્યક્તિસમ્ભન્ધિતયા પૂર્વં પ્રવૃત્તિસ્તદ્વ્યક્તિસમ્ભન્ધિતયૈવ પુનઃ પ્રવૃત્તૌ
કૃતાકૃતપ્રસઙ્ગિત્વમિત્યાશખયેનાહ :-
શબ્દાન્તરસ્ય પ્રાપ્નુવન્વિધિરનિત્યો ભવતિ

ઇદં ઽશદેઃ શિતઃઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। તત્ર હિ ઽન્યવિશતઽ ઇત્યત્ર વિકરણે કૃતે તદન્તસ્યાડ્, અકૃતે વિકરણે ધાતુમાત્રતસ્યેત્યડનિત્ય ઇત્યુક્તમ્॥
એતત્તુલ્યન્યાયેનાહ :-
શબ્દાન્તરાત્ પ્રાપ્નુવતઃ શબ્દાન્તરે પ્રાપ્નુવતશ્ચાનિત્યત્વમ્

એતન્મૂલકમેવાહ :-
લત્રણાન્તરેણ પ્રાપ્નુવન્ વિધિરનિત્યઃ

અતિદેશવિષયે ઇયમ્"અસિદ્ધવત્"સૂત્રે કૈયટેનોક્તા ॥
યદા તુ શાસ્ત્રવ્યતિરેકેણ તદ્વિધેયકાર્યયોરેવ નિત્યત્વાદિ વિચારો યદાપિ વ્યક્તિવિશેષાશ્રયણાભાવઃ, તદાહ :-
ક્વચિત્કૃતાકૃતપ્રસઙ્ગમાત્રેણાપિ નિત્યતા

કૃતે દ્વિતીયે નિત્યત્વેનાભિમતસ્ય પુનઃ પ્રસઙ્ગમાત્રં નિત્યત્વવ્યવહારે પ્રયોજકમ્, ન તુ બાધકાબાધિત ફલોપહિત પ્રસઙ્ગો ઽપિ તથેતિ ભાવઃ॥
તદાહ :-
યસ્ય ચ લક્ષણાન્તરેણ નિમિત્તં વિહન્યતે ન તદનિત્યમ્

ક્વચિત્તુ બાધકાબાધિત ફલોપહિત પ્રસઙ્ગ એવ ગૃહ્યતે તદાહ :-
યસ્ય ચ લક્ષણાન્તરેણ નિમિત્તં વિહન્યતે તદપ્યનિત્યમ્

.।
સપ્તમે કૈયટેનૈતદુપષ્ટમ્ભકં લોકવ્યવહારદ્વયમુદાહૃતમ્। વાલિસુગ્રીવયોર્યુધ્યમાનયોર્ભગવતા વાલિનિ હતે ઽપિ સુગ્રીવસ્ય વાલિતઃ પ્રાબલ્યં ન વ્યવહરન્તિ, ભગવત્સહાયૈઃ પાણ્ડવૈર્જયે લબ્ધેપિ પાણ્ડવાનાં પ્રાબલ્યં વ્યવહરન્તિ ચેતિ
સર્વં ચેદં લક્ષ્યાનુરોધાદ્ વ્યવસ્થિતમ્॥
"લુટઃ પ્રથમસ્ય"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે -
સ્વરિભન્નસ્ય પ્રાપ્નુવન્વિધિરનિત્યો ભવતિ

ઇતિ પઠ્યતે। યત્ર ત્વેકસ્યૈવ કાર્યસ્ય પરત્વં નિત્યત્વં ચ, તત્રેચ્છયાન્યતરત્તદુભયં વા તસ્ય બલવત્વે નિયામકમુલ્લેખ્યમ્। અત એવ તત્ર પરત્વાન્નિત્યત્વાચ્ચેતિ ભાષ્યે ઉચ્યતે।
વસ્તુતસ્તત્ર પરત્વાદિત્યુક્તિરેકદેશિનઃ। સ્પષ્ટં ચેદં વિપ્રતિષેધ સૂત્રે કૈયટે।"ણૌચઙિ"ઇતિ હ્રસ્વાપેક્ષયા નિત્યત્વાન્તરઙ્ગત્વપ્રયુક્તદ્વિત્વસ્ય પ્રથમતઃ પ્રવૃત્તૌ નિત્યત્વાદિત્યેવ ભાષ્ય ઉક્તમ્। એવં નિત્યાન્તરઙ્ગયોર્બલવત્વમપિ યૌગપદ્યાસમ્ભવ એવેતિ બોદ્યમ્॥
નિત્યાદપ્યન્તરઙ્ગં બલીયઃ ; અન્તરઙ્ગે બહિરઙ્ગસ્યાસિદ્ધત્વાત્। તદાહ :-
અસિદ્ધં બહિરઙ્ગમન્તરઙ્ગે

અન્તઃઉમધ્યે, બહિરઙ્ગ શાસ્ત્રીય નિમિત્તસમુદાયમધ્યે, અન્તર્ભૂતાન્યઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ યસ્ય તદન્તરઙ્ગમ્। એવં તદીયનિમિત્તસમુદાયાદ્ બહિર્ભતાઙ્ગકં બહિરઙ્ગમ્। એતચ્ચ"ખરવસાનોઃ"ઇતિ સૂત્રે"અસિદ્ધવત્
સૂત્રે ચ ભાષ્યકૈયટયોઃ સ્પષ્ટમ્। અત્રાઙ્ગ શબ્દેન શબ્દરૂપં નિમિત્તમેવ ગૃહ્યતે, શબ્દશાસ્ત્રે તસ્યૈવ પ્રધાનત્વાત્। તેન અર્થનિમિત્તકસ્ય ન બહિરઙ્ગત્વમ્। અત એવ"ન તિસૃચતસૃ"ઇતિ નિષેધશ્ચરિતાર્થઃ। અન્યથા
સ્ત્રીત્વરૂપાર્થનિમિત્તકતિસ્રાપેક્ષયાન્તરઙ્ગત્વાત્ ત્રયાદેશે તદસઙ્ગતિઃ સ્પષ્ટૈવ।
અત એવ ઽત્રયાદેશે સ્રન્તસ્ય પ્રતિષેધઃઽ ઇતિ"સ્થાનિવત્"સૂત્રસ્થ ભાષ્યવાર્તિકાદિ સઙ્ગચ્છતે।
એતેન ઽગૌધેરઃ, ઽપચેરન્ઽ ઇત્યાદાવેયાદીનામઙ્ગસંજ્ઞાસાપેક્ષત્વેન બહિરઙ્ગતયાસિદ્ધત્વાદ્ વલિલોપો ન સ્યાદિતિ પરાસ્તમ્। એયાદેશાદેરપરનિમિત્તકત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાચ્ચ।
નનુ"યેનવિધિસ્તદન્તસ્ય"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે"ઇકોયણચિ"ઇત્યાદાવપિ તદન્તવિધૌ ઽસ્યોનઃઽ ઇત્યત્ર
અન્તરઙ્ગત્વાદ્ યણો ગુણબાધકત્વમિષ્યતે, તન્ન સિધ્યેત્, ઊનશબ્દમાશ્રિત્ય યણાદેશઃ, ન શબ્ધમાશ્રિત્ય ગુણ ઇત્યન્તરઙ્ગત્વાદ્ ગુણ એવ સ્યાદિત્યુક્તમ્।
અત્ર કૈયટઃ। સિવેર્બાહુલકાદૌણાદિકે ન પ્રત્યયે ગુણવલોપોઠાં પ્રસઙ્ગે ઊઠપવાદત્વાદ્ વલોપં બાધતે, ગુણં ત્વન્તરઙ્ગત્વાદ્ બાધતે। ગુણોહ્યઙ્ગસમ્બન્ધિનીમિગ્લક્ષણાં લઘ્વીમુપધામાર્ધધાતુકં ચાશ્રયતિ। ઊઠ્ તુ વકારાન્તમઙ્ગમનુનાસિકાદિઞ્ચ પ્રત્યયમિત્યલ્પાપેક્ષત્વાદન્તરઙ્ગઃ। તત્ર કૃતે યણ્ ગુણૌ પ્રપ્નુત ઇતિ।
એવઞ્ચ સંજ્ઞાપેક્ષસ્યાપિ બહિરઙ્ગત્વં સ્પષ્ટમેવોક્તમિતિચેત્, ન ; તદન્તવિધાવપિ બહુપદાર્થાપેક્ષત્વરૂપ બહિરઙ્ગત્વસ્ય ગુણે સત્વેન તત્ર દોષકથનપરભાષ્યાસઙ્ગતેઃ।
બહિરઙ્ગન્તરઙ્ગશબ્દાભ્યાં બહ્વપેક્ષત્વાલ્પાપેક્ષત્વયોઃ શબ્દમર્યાદયાલાભાચ્ચ। તથા સત્યસિદ્ધં બહ્વપેક્ષમલ્પાપેક્ષ ઇત્યેવ વદેત્।
અત એવ વિપ્રતિષેધસૂત્રભાષ્યે ઽગુણાદ્યણાદેશો ઽન્તરઙ્ગત્વાત્ઽ ઇત્યસ્ય ઽસ્યોનઃઽ ઇત્યુદાહરણમ્, ન તુ ગુણાદૂઠ્ અન્તરઙ્ગત્વાદિત્યુક્તમ્।
ત્વદ્રીત્યા તદપિ વક્તુમુચિતમ્। પ્રથમ્યાત્ તદેવ વા વક્તુમુચિતમ્। મમ ત્વન્તરઙ્ગપરિભાષયા તદ્વારણાસમ્ભવ્ત્ તન્નોક્તમ્।
કિઞ્ચ સિદ્ધાન્તે નિત્યત્વાદ્ ગુણાત્પૂર્વમૂઠ્, ગુણસ્તુ યણા બાધિતત્વાદનિત્યઃ। ઊનશબ્દમાશ્રિત્યેત્યાદિ ભાષ્યાસઙ્ગત્યા ચિન્ત્યમ્।
વલિ લોપે ઽન્તરઙ્ગપરિભાષા ન પ્રવર્તત ઇતિ તુ ન યુક્તમ્। તત્સૂત્રે ભાષ્ય એવ વ્રશ્ચાદિષુ લોપાતિપ્રસઙ્ગમાશઙ્ક્યોપદેશસામર્થ્યાન્ન।
નચ ઽવૃશ્ચતિઽ ઇત્યાદૌ ચારિતાર્થયમ્, બહિરઙ્ગતયા સમ્પ્રસારણસ્યાસિદ્ધત્વેન પૂર્વમેવ તત્પ્રાપ્તેરિતિ ભાષ્યોક્તેઃ।
યત્તુ નલોપસ્ય ષટ્સંજ્ઞાયામસિદ્ધત્વાત્ ઽપઞ્ચઽ ઇત્યત્ર"ન ષટ્"ઇતિ નિષેધ ઇતિ, તચ્ચિન્ચ્યમ્।
ન લોપસ્યહિ પદસંજ્ઞાસાપેક્ષત્વેન બહિરઙ્ગત્વં વાચ્યમ્, તચ્ચ, ન ; સંજ્ઞાકૃત બહિરઙ્ગત્વસ્યાનાશ્રયણાત્। ઽપઞ્ચઽ ઇત્યત્ર
નિષેધસ્તુ સ્ત્રિયાં યત્પ્રાપ્નોતિ, તન્નેતિ વ્યાખ્યાનસામર્થ્યેન ભૂતપૂર્વષટ્ત્વમાદાયેતિ ભોધ્યમ્।
અત એવ કૃતિતુગ્રહણં ચરિતાર્થમ્। ઽવૃત્રહભ્યામ્ઽ ઇત્યાદૌ પદત્વનિમિત્તકત્વે ઽપિ નલોપસ્ય બહિરઙ્ગત્વાભાવાત્। ભ્યામઃ પદસંજ્ઞાનિમિત્તત્વે ઽપિ નલોપસ્ય તન્નિમિત્તકત્વાભાવાત્। પરમ્પરયા નિમિત્તત્વમાદાય બહિરઙ્ગત્વાશ્રયણં તુ ન માનમ્। ધ્વનિતં ચેદમ્"નલોપઃ સુપ્"ઇતિસૂત્રે ભાષ્ય ઇતિ, તત્રૈવ ભાષ્યપ્રદીપોદ્યોતે નિરૂપિતમ્।
અન્તરઙ્ગે કર્તવ્યે જાતં તત્કાલપ્રાપ્તિકં ચ બહિરઙ્ગમસિદ્ધમિત્યર્થઃ। વ્રશ્ચાદિષુ પદસંસ્કાર પક્ષે સમાનકાલત્વમેવ દ્વયોરિતિ બોધ્યમ્।
એતેન ઽઅન્તરઙ્ગં બહિરઙ્ગાદ્ બલીયઃઽ ઇતિ પરિભાષાન્તરમિત્યપાસ્તમ્। એનામાશ્રિત્ય ઽવિપ્રતિષેધઽ સૂત્રે ભાષ્યે તસ્યાઃ પ્રત્યાખ્યાનાચ્ચ।
અન્તરઙ્ગ શાસ્ત્રત્વમસ્યાલિઙ્ગમ્।
ઇયે ચ ત્રિપાદ્યાં ન પ્રવર્તતે, ત્રિપાદ્યા અસિદ્ધત્વાત્। અસ્યાઞ્ચ"વાહ ઊઠ્"સૂત્રસ્થમૂઠ્ ગ્રહણં જ્ઞાપકમિત્યેષા સપાદસપ્તાદ્યાયીસ્થા। અન્યથા સમ્પ્રસારણમાત્રવિધાનેન લઘૂપધગુણે"વૃદ્ધિ રેચિ"ઇતિ વૃદ્ધૌ ઽવિશ્વૌહઃઽ ઇત્યાદિસિદ્ધેસ્તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ। સત્યાં હ્યેતસ્યાં બહિરઙ્ગસમ્પ્રસારણસ્યાસિદ્ધત્વાલ્લઘૂપધહુણો ન સ્યાત્।
ન ચ"પુગન્ત"ઇતિ સૂત્રે નિમિત્તમિકો વિશેષણમ્, અત એવ ઽભિનત્તિઽ ઇત્યાદૌ ન ગુણઃ। એવં
"નાજાનન્તર્યે"ઇતિ નિષેધાત્ કથં પરિભાષાપ્રવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્, પ્રત્યયસ્યાઙ્ગાંશ ઉત્થિતાકાઙ્ક્ષત્વેન તત્રવાન્વયાત્,"પુગન્ત"ઇત્યાદૌ કર્મધારયાશ્રયણેન પ્રત્યયપરાઙ્ગાવયવલઘૂપધારૂપેકો ગુણ ઇતિ"ઇકોગુણવૃદ્ધી"ઇતિ સૂત્ર ભાષ્ય
સમ્મતેર્ઽથે ઽભિનત્તિઽ ઇત્યાદાવદોષાચ્ચ।
અકારાન્તોપસર્ગે ઽનકારાન્તે ચોપપદે વહેર્વાહેર્વા--ણ્વિવિચાવનભિધાનાન્નસ્ત એવ।
વાર્યૂહેરિત્યાદિ તુ ઽઊહતેઃઽ ક્વિપિ બોધ્યમ્। ધાતૂનામનેકાર્થત્વાન્નાર્થાસઙ્ગતિઃ। ઽપ્રૌહઃઽ ઇત્યાદ્યસાધ્વેવ,
વૃદ્ધેરપ્રાપ્તેઃ। અસ્યોહસ્યાનર્થક્યાન્ન"પ્રાદૂહોઠ"ઇત્યસ્યાપિ પ્રવૃત્તિઃ।
ન ચ કાર્યકાલપક્ષે ત્રિપાદ્યામેતત્પ્રવૃત્તિર્દુર્વારેતિ વાચ્યમ્, પૂર્વં પ્રતિ પરસ્યાસિદ્ધત્વાદન્તરઙ્ગાભાવેન પૂર્વસ્ય
તન્નિરૂપિતબહિરઙ્ગત્વાભાવાત્ તયા તસ્યાસિદ્ધત્વ પ્રતિપાદનાસમ્ભવાત્।
ન ચાનયા પૂર્વસ્યાસિદ્ધત્વાદભાવેન તં પ્રતિ પરાસિદ્ધત્વં પૂર્વત્રેત્યનેન વક્તુમશક્યમિતિ વાચ્યમ્, એવં હિ વિનિગમનાવિરહાદુભયોરપ્યપ્રવૃત્ત્યાપત્તેઃ।
કિઞ્ચ પૂર્વત્રેત્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વેન તેનાનુમાનિક્યા અસ્યા બાધ એવોચિતઃ। અતઃ કાર્યકાલ પક્ષમેવોપક્રમ્યોક્તયુક્તીરુક્ત્વા"અતો ઽયુક્તો ઽયં પરિહારો ન વા બહિરઙ્ગલક્ષણત્વાત્"ઇત્યુક્તં વિસર્જનીયસૂત્રભાષ્યે સિદ્ધાન્તિના। ત્રિપાદીસ્થે ઽન્તરઙ્ગે કર્તવ્યે પરિહારો ન યુક્ત ઇતિ તદર્થઃ। કિન્તુ વચનમેવારબ્ધવ્યમિતિ તદાશયઃ।
અત એવ"નિગાલ્યતે"ઇત્યાદૌ લત્વાર્થમ્ ઽતસ્ય દોષઃઽ ઇતિ વચનમેવારબ્ધમ્। અન્યથાન્તરઙ્ગત્વાત્
ણિલોપાત્ પૂર્વં વૈકલ્પિકલત્વે તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।
યે ઽપિ લક્ષ્યાનુરોધાદાનુમાનિક્યાપ્યન્તરઙ્ગપરિભાષયા પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્ય પૂર્વત્રેત્યસ્ય બાધં વદન્તિ, તે ઽપિ લક્ષણૈકચક્ષુર્ભિર્નાઽદર્તવ્યેતિ દિક્। અત એવ"ઓમાઙોશ્ચ"ઇત્યાઙ્ગ્રહણં ચરિતાર્થમ્। તદ્ધિ"ખટ્વા આ ઊઢઃ"ઇત્યત્ર પરમપિ સવર્ણદીર્ઘં બાધિત્વાન્તરઙ્ગત્વાદ્ ગુણે કૃતે વૃદ્ધિપ્રાપ્તૌ પરરૂપાર્થમ્। સાધનબોધકપ્રત્યયોત્પત્યનન્તરં પૂર્વં ધાતોરુપસર્ગયોગે પશ્ચાત્ ઽખટ્વાઽ શબ્દસ્ય સમુદાયેન યોગાત્ ગુણસ્યાન્તરઙ્ગત્વમિતિ"સમ્પ્રસારણાચ્ચ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે
સ્પષ્ટમ્।
ઽએહિઽ ઇત્યનુકરણસ્ય શિવાદિશબ્દસમ્બન્ધે તુ નાસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, જ્ઞાપકપર"સમ્પ્રસારણાચ્ચ"ઇતિ સૂત્રસ્થભાષ્યપ્રામાણ્યેનામિત્યમ્, ઽપ્રકૃતિવદનુકરણમ્ઽ ઇત્યતિદેશમાદાય લબ્ધાઙ્ગત્વે એતદપ્રવૃત્તેઃ।
યત્તુ"પૂર્વં ધાતુરુપસર્ગેણ યુજ્યતે પશ્ચાત્ સાધમેમ। ઉપસર્ગેણ તત્સંજ્ઞકશબ્દેન, સાધનેન કારકેણ તત્પ્રયુક્તકાર્યેણ ચ। અત એવ ઽઅનુભૂયતેઽ ઇત્યાદૌ સકર્મકત્વાત્ કર્મણિ લકાર સિદ્ધિઃઽ ઇતિ તન્ન, ક્રિયાયાઃ સાધ્યત્વેન

બોધાત્, સાધ્યસ્ય ચ સાધનાકાઙ્ક્ષતયા તત્સમ્બન્ધોત્તરમેવ નિશ્ચિતક્રિયા બોધેન સાધનકાર્યપ્રવૃત્યુત્તરમેવ ક્રિયાયોગનિમિત્તોપસર્ગસંજ્ઞકસ્ય સમ્બન્ધૌચિત્યાત્।
અત એવ"સુટ્ કાત્પૂર્વઃ"ઇતિ સૂત્રે"પૂર્વં ધાતુરુપસર્ગેણ"ઇત્યુક્ત્વા ઽનૈતત્ સારમ્,"પૂર્વં ધાતુઃ સાધનેન
યુજ્યતે, પશ્ચાદુપસર્ગેણ"ઇત્યુક્ત્વોક્તયુક્ત્યાસ્યૈવ યુક્તત્વમુક્તમ્, ઽસાધનં હિ ક્રિયાં નિર્વર્તયતિઽ ઇત્યાદિના ભાષ્યે। ઉપસર્ગદ્યોત્યાર્થાન્તર્ભાવેણ ધાતુનૈવાર્થાભિધાનાદુક્તેષુ કર્મણિ લકારાદિ સિદ્ધિઃ। પશ્ચાચ્છોતૃબોધાય દ્યોતકોપસર્ગ સમ્બન્ધઃ।
એવઞ્ચાન્તરઙ્ગતરાર્થતોપસર્ગનિમિત્તઃ સુટ્ સમ્ -- કૃતીત્યવસ્થાયાં દ્વિત્વાદિતઃ પૂર્વં પ્રવર્તતે, તતો દ્વિત્વાદિ।
અત એવ"પ્રણિદાપયતિ"ઇત્યાદૌ ણત્વમ્ ઽયદાગમાઃઽ ઇતિ ન્યાયેન સમાહિતં ભાષ્યે। અત એવ ઽપ્રત્યેતિ પ્રત્યયઃઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધિઃ।
યદુપસર્ગનિમિત્તકં કાર્યમુસર્ગાર્થાશ્રિતં વિશિષ્ટોપસર્ગનિમિત્તત્વાત્ તદન્તરઙ્ગમ્। યત્તુ ન તથા, તત્ર પૂર્વાગતસાધનનિમિત્તકમેવાન્તરઙ્ગમ્। અત એવ"ન ધાતુ"ઇતિ સૂત્રે"પ્રેદ્ધઃ"ઇત્યત્ર"ગુણો બહિરઙ્ગઃ"ઇતિ ભાષ્યે ઉક્તમ્।
કિઞ્ચ"પૂર્વમુપસર્ગયોગે ધાતૂપસર્ગયોઃ સમાસે ઐકસ્વર્યાદ્યાપત્તિઃઽ ઇતિ"ઉપપદમતિઙ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। ભાવાર્થપ્રત્યયસ્યાપિ પૂર્વમેવોત્પત્તિઃ। અત એવ"ણેરધ્યયને"ઇતિ નિર્દેશઃ સઙ્ગચ્છતે। ઇદં ચ સામાન્યાપેક્ષં જ્ઞાપકમ્, ભાવતિઙોઽપિ પૂર્વમુત્પત્તેઃ। અન્યથા તત્ર સમાસાપત્તિઃ। તિઙિ તુ ઽઅતિઙ્ઽ ઇતિ નિષેધાન્ન તત્ર દોષઃ,
યદિ ભાવતિઙ્યુપસર્ગયોગો ઽસ્તીત્યલમ્।
યત્તુ"વિશેષાપેક્ષાત્ સામાન્યાપેક્ષમન્તરઙ્ગમ્"વિશેષાપેક્ષે વિશેષધર્મસ્યાધિકસ્ય નિમિત્તત્વાત્। યથા"રુદાદિભ્યઃ સાર્વધાતુકે"ઇત્યત્ર રુદાદિત્વં સાર્વધાતુકત્વં ચ। તત્ર સાર્વધાતુકજ્ઞનાય પ્રકૃતેર્ધાતુત્વજ્ઞાનં પ્રત્યયસ્ય
પ્રત્યયત્વજ્ઞાનં ચાવશ્યકમિતિ યાસુડન્તરઙ્ગઃ। એતેન યત્"અનુદાત્તઙિતઃ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટેનોક્તમ્
"લમાત્રાપેક્ષયાન્તરઙ્ગસ્તિબાદયો લકારવિશેષાપેક્ષત્વાદ્બહિરઙ્ગાઃ સ્યાદયઃ"ઇતિ, તત્પરાસ્તમ્ ; વિશેષાપેક્ષત્વે ઽપિ તસ્ય સામાન્યધર્મનિમિત્તકત્વાભાવેન તત્વસ્ય દુરુપપાદત્વાત્, પરનિમિત્તકત્વેન સ્યાદીનાં બહિરઙ્ગત્વાચ્ચેતિ, તન્ન ; વિશેષસ્ય વ્યાપ્યત્વેન વ્યાપકસ્યાનુમાનેનોપસ્થિતાવપિ તસ્ય નિમિત્તત્વે માનાભાવેનાધિકધર્મનિમિત્તકત્વાનુપપાદનાત્, ભાષ્યે એવંવિધ અન્તરઙ્ગ બહિરઙ્ગભાવસ્ય, ક્વાપ્યનુલ્લેખાચ્ચ।
યત્તુ મતુપ્સૂત્રે ભાષ્યે"પઞ્ચ ગાવો યસ્ય સન્તિ, સ ઽપઞ્ચગુઃઽ ઇત્યત્ર મતુપ્રાપ્તિમાશઙ્ક્ય ઽપ્રત્યેકમસામર્થ્યાત્, સમુદાયાદપ્રાતિપદિકત્વાત્, સમાસાત્, સમાસેનોક્તત્વાત્ઽ ઇતિ સિદ્ધાન્તિનોક્તે ઽનૈતત્સારમ્, ઉક્તે ઽપિ હિ પ્રત્યયાર્થે ઉત્પદ્યતે દ્વિગોસ્તદ્ધિતો યથા ઽપાઞ્ચનાપિતિઃઽ ઇતિ પૂર્વપક્ષ્યુક્તિર્ભાષ્યે।"દ્વિગોર્લુગનપત્યે"ઇતિ લુગ્વિધાનાત્ તદ્ધિતાર્થદ્વિગોસ્તદ્ધિતો ભવતિ, પઞ્ચગુશબ્દશ્ચ દ્વિગુરિતિ તદાશયં કૈયટઃ। તતઃ ઽદ્વૈમાતુરઃઽ ઽપાઞ્ચનાપિતિઃઽ ઽપઞ્ચસુ કપાલેષુ સંસ્કૃતઃઽ ઇત્યાદૌ સાવકાશદ્વિગોર્બહુવ્રીહિણા પ્રકૃતે પરત્વાત્ બાધ ઇત્યાશયેન"નૈષ દ્વિગુઃ, કસ્તર્હિ? બહુવ્રીહિઃ"ઇતિ સિદ્ધાન્તિનોક્તે તમવકાશમજાનાનો ઽપવાદત્વાદ્ દ્વિગુઃ પ્રાપ્નોતિ પૂર્વપક્ષી। અન્યપદાર્થે સુબન્તમાત્રસ્ય વિધીયમાન બહુવ્રીહેઃ સઙ્ખ્યાયાસ્તદ્ધિતાર્થે વિધીયમાનો દ્વિગુર્વિશેષવિહિતત્વાદ્ બાધકઃ પ્રાપ્નોતીતિ કૈયટઃ।
તતઃ સિદ્ધાન્ત્યેકદેશેયાહ :-"અન્તરઙ્ગત્વાદ્ બહુવ્રીહિઃ। કાન્તરઙ્ગા? અન્યપદાર્થે બહુવ્રીહિઃ, વિશિષ્ટે ઽન્યપદાર્થે દ્વિગુઃ, તસ્મિંશ્ચાસ્ય તદ્ધિતે ઽસ્તિગ્રહણં ક્રિયતે"ઇતિ। અધિકાસ્ત્યર્થાપેક્ષમત્વર્થનિમિત્તો દ્વિગુર્બહિરઙ્ગ ઇતિ કૈયટ ઇતિ।
નૈષા સિદ્ધાન્ત્યુક્તિઃ, એતાવતાપ્યપવાદત્વહાનેઃ। અચ્સામાન્યાપેક્ષયણો વિશિષ્ટસવર્ણાજપેક્ષદીર્ધેણ બાધ
દર્શનાત્।
કિઞ્ચોક્તરીત્યા પરત્વેન બાધસિદ્ધેઃ। કિઞ્ચાત્રાધિકાપેક્ષત્વેનૈવ બહિરઙ્ગત્વમ્, ન કેવલવિશેષાપેક્ષત્વેનેતિ નતદ્ભાષ્યારૂઢં વિશેષાપેક્ષસ્ય બહિરઙ્ગત્વમ્।
અત એવ સુબન્તસામાન્યાપેક્ષો બહુવ્રીહિઃ, તદ્વિશેષાપેક્ષો દ્વિગુરિતિ નોક્તં ભાષ્યે।
ન ચાર્થકૃતબહિરઙ્ગત્વસ્યાનાશ્રયણાદિદમયુક્તમ્, એકદેશ્યુક્તિત્વેનાદોષાત્।
અત એવાસ્તિગ્રહણં નોપાદ્યર્થમ્, કિન્ત્વસ્તિશબ્દાન્મતુબર્થમિતિ ત્વદભિમતં બહિરઙ્ગત્વમપિ દ્વિગોર્નાસ્તીતિ પ્રતિપાદ્ય સિદ્ધાન્તિના"મત્વર્થે દ્વિગોઃ પ્રતિષેધો વક્તવ્યઃ"ઇતિ વચનેનૈતત્સિદ્ધમિત્યુક્તમ્।
અત એવ"તદોઃ સઃ સાવનન્ત્યયોઃ"ઇતિ સૂત્રે ઽનન્ત્યયોરિતિ ચરિતાર્થમ્। અન્યથા પ્રત્યય સામાન્યાપેક્ષત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાદન્ત્યસ્યાત્વે ઽનન્ત્યસ્યૈવ સત્વે સિદ્ધે તદ્વૈય્યર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।"પાદઃ પત્"ઇતિ સૂત્રે
ભાષ્યકૈયટયોરપ્યેતદન્તરઙ્ગત્વાભાવ એવ સૂચિત ઇતિ સુધિયો વિભાવયન્તુ।
નન્વેવં ઽઅસુસ્રવત્ઽ ઇત્યત્રલઘૂપધગુણાદુવઙોઽલ્પનિમિત્તત્વાભાવાદુવઙ્ ન સ્યદિતિ ચેત્,ન ;
તત્રાન્તઃકાર્યત્વરૂપાન્તરઙ્ગત્વસત્વાત્। અન્તઃકાર્યત્વં ચ પૂર્વોપસ્થિતનિમિત્તકત્વમ્, અઙ્ગશબ્દસ્ય નિમિત્તપરત્વાત્।
ઇદમન્તરઙ્ગત્વં લોકન્યાયસિદ્ધમિતિ"મનુષ્યો ઽયં પ્રાતરુત્થાય શરીરકાર્યાણિ કરોતિ, તતઃ સુહૃદાં, તતઃ સમ્બન્ધિનામ્"। અર્થાનામપિ જાતિવ્યક્તિલિઙ્ગસંખ્યાકારકાણાં બોધક્રમઃ શાશ્ત્રકૃત્કલ્પિતઃ। તત્ક્રમેણૈવ ચ તદ્બોધકશબ્ધપ્રદુર્ભાવઃ કલ્પિત ઇતિ તત્ક્રમેણૈવ તત્કાર્યાણીતિ ઽપટ્વ્યાઽ ઇત્યાદાવન્તરઙ્ગત્વાત્ પૂર્વં પૂર્વયણાદેશઃ, પરયણાદેશસ્ય બહિરઙ્ગતયાસિદ્ધત્વાદિત્યનેન"અચઃ પરસ્મિન્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
તદપિ યુગપત્પ્રાપ્તૌ પૂર્વપ્રવૃત્તિનિયામકમેવ। યથા ઽપટ્વ્યાઽ ઇત્યત્ર પદસ્ય વિભજ્યાન્વાખ્યાને,
ન તુ જાતસ્ય બહિરઙ્ગસ્ય તાદૃશે ઽન્તરઙ્ગે ઽસિદ્ધતાનિયામકમ્,"પ્રાગુક્ત લોકન્યાયેન તથૈવ લાભાત્"ઇતિ
"વાહ ઊઠ્"સૂત્રે કૈયટે સ્પષ્ટમ્।
અત એવ વાય્વોરિત્યાદૌ વલિલોપો યણઃ સ્થાનિવત્વેન વારિતઃ,"અચઃ પરસ્મિન્"ઇત્યત્ર ભાષ્યકૃતા। ક્રમેણાન્વાખ્યાને તૂક્તોદાહરણે પૂર્વપ્રવૃત્તિકત્વમન્તરઙ્ગત્વં બહિરઙ્ગસ્યાસિદ્ધત્વમપિ નિમિત્તભાવાદપ્રાપ્તિરૂપં બોધ્યમ્।
યત્તુ એવં રીત્યા પૂર્વસ્થાનિકમપ્યન્તરઙ્ગમિતિ, તચ્ચિન્ત્યમ્, ઽસ્રજિષ્ઠઃઽ ઇત્યાદૌ વિન્મતોર્લુકિ
ટિલોપસ્યાપવાદવિન્મતોર્લુક્પ્રવૃત્યા જાતિપક્ષાશ્રયણેન વારણપ્રયાસસ્ય"પ્રકૃત્યૈકાચ્"ઇતિ સૂત્ર પ્રયોજનખણ્ડનાવસરે
ભાષ્યકૃત્કૃતસ્ય નૈષ્ફલ્યાપત્તેઃ। ત્વદુક્ત રીત્યા વિન્મતોર્લુકો બહિરઙ્ગાસિદ્ધત્વેનાનાયાસતસ્તદ્વારણાત્, ભાષ્ય
ઈદૃશરીત્યા બહિરઙ્ગાસિદ્ધત્વસ્ય ક્વાપ્યનાશ્રયણાચ્ચ, પરિભાષાયામઙ્ગશબ્દસ્ય નિમિત્તપરત્વાચ્ચ।
ઇયં ચોત્તરપદાધિકારસ્થબહિરઙ્ગસ્ય નાસિદ્ધત્વબોધિકેતિ"ઇચ એકાચો ઽમ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે
પૂર્વપક્ષ્યુક્તિરિતિ સા નાદર્તવ્યા।"પરન્તપઃ"ઇત્યાદાવનુસ્વારે નાસિદ્ધત્વં મુમસ્ત્રિપાદ્યાં તદપ્રવૃત્તેઃ।
નવ્ય મતે ઽપિ યથોદ્દેશપક્ષાશ્રયણેનાન્યથાસિદ્ધોદાહરણદાનેન તસ્ય તદુક્તિત્વમાવશ્યકમિત્યાહુઃ। આભીયે ઽન્તરઙ્ગે આભીયસ્ય બહિરઙ્ગસ્ય સમાનાશ્રયસ્ય નાનેનાસિદ્ધત્વમ્, અન્તરઙ્ગસ્યાસિદ્ધત્વાદિત્યસિદ્ધવત્ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।

એવમ્ સિચિ વૃદ્ધેઃ"યેન નાપ્રપ્તિ"ન્યાયેનાન્તરઙ્ગબાધકત્વમૂલકમ્"ન સિચ્યન્તરઙ્ગમસ્તિ"
ઇતિ"ઇકોગુણ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નન્વેવમ્ ઽઅક્ષદ્યૂઃઽ ઇત્યાદૌ બહિરઙ્ગસ્યોઠો ઽસિદ્ધત્વાદન્તરઙ્ગો યણ્ ન સ્યાત્, અત આહ :-
નાજાનન્તર્યે બહિષ્ટ્વપ્રકૢપ્તિઃ

અત્ર"ષત્વતુકોઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થં તુગ્ગ્રહણં જ્ઞાપકમ્। અન્યથા ઽઅધીત્ય ઽપ્રેત્યઽ ઇત્યાદૌ સમાસોત્તરં લ્યપ્પ્રવૃત્યા પૂર્વં સમાસે જાતે તત્ર સંહિતાયા નિત્યત્વાદ્ લ્યબુત્પત્તિપર્યન્તમપ્યસંહિતયઽવસ્થાનાસમ્ભવેન એકાદેશે લ્યપિ તુગપેક્ષયા પદદ્વયસમ્બન્ધિવર્ણદ્વયાપેક્ષૈકાદેશસ્ય બહિરઙ્ગતયાસિદ્ધત્વેન તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।
"પદદ્વયસમ્બન્ધિવર્ણદ્વયાપેક્ષં બહિરઙ્ગમ્"ઇતિ ઽપ્રેદ્ધઃઽ ઇત્યાદૌ ગુણો બહિરઙ્ગ ઇતિ ગ્રન્થેન"ન ધાતુ લોપ"ઇતિ સૂત્રે"સંયોગાન્તસ્ય લોપઃ"ઇતિ સૂત્રે ચ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
યત્તુ ષત્વગ્રહણમપિ જ્ઞાપકમ્, અન્યથા"કો ઽસિચત્"ઇત્યાદૌ પદદ્વયસમ્બન્ધિવર્ણદ્વયાપેક્ષત્વેન
બહિરઙ્ગસ્યૈકાદેશસ્યાસિદ્ધત્વેન ષત્વ પ્રવૃત્તૌ કિં તેનેતિ। તન્ન, ઇણઃ પૂર્વપદસમ્બન્ધિત્વેન ષત્વસ્યાપિ પદદ્વય સમ્બન્ધિવર્ણદ્વયાપેક્ષત્વેનોભયોઃ સમત્વાત્।
એકાદેશસ્યપરાદિત્વેન ઽઓસિચત્ઽ ઇત્યસ્ય પદત્વેન પદાદિત્વાભાવાન્ન"સાત્પદાદ્યોઃ"ઇત્યનેન નિષેધઃ। ત્રૈપાદિકે ઽન્તરઙ્ગે કાર્યકાલપક્ષેપિ બહિરઙ્ગપરિભાષાયા અપ્રવૃત્તેઃ પૂર્વમુપપાદિતત્વાચ્ચ।
પરિભાષાર્થસ્તુ -- અચો ઽન્યાનન્તર્યનિમિત્તકે ઽન્તરઙ્ગે કર્તવ્યે જાતસ્ય બહિરઙ્ગસ્ય બહિષ્ટ્વ પ્રકૢપ્તિઃ। બહિષ્પદેન બહિરઙ્ગમ્, તસ્ય ભાવો બહિરઙ્ગત્વમ્। તત્પ્રયુક્તાસિદ્ધત્વસ્ય ન પ્રકૢપ્તિઃ, ન પ્રાપ્તિરિતિ।
ઽઅસિદ્ધં બહિરઙ્ગમ્ઽ ઇત્યુક્ત્વા ઽનાજાનન્તર્ય ઇતિ વક્ષ્યામિઽ ઇતિ ભાષ્યાક્ત્યા તત્રત્યસ્ય અન્તરઙ્ગ ઇત્યસ્યાનુવૃત્તિસૂચનાત્। તેન ઽપચાવેદમ્ઽ ઇત્યાદૌ ન દોષઃ। અન્તરઙ્ગસ્યાચ્સ્થાનિક કાર્યસ્યૈત્વસ્ય અન્યનન્તર્ય નિમિત્તકત્વાભાવાત્।
ઽજાતસ્ય બહિરઙ્ગસ્યઽ ઇત્યુક્ત્યા ઽઅજયે ઇન્દ્રમ્ઽ ઽધિયતિઽ ઇત્યાદૌ બહિરઙ્ગદીર્ઘ ગુણાદેરસિદ્ધત્વં સિદ્ધમ્।
અત એવ"ઇણ્ઙિશીનામાદ્ ગુણઃ, સવર્ણદીર્ઘત્વાચ્છચઙન્તસ્યાન્તરઙ્ગલક્ષણત્વાત્"ઇત્યાદિ સઙ્ગચ્છતે। અત એવ"ઓમાઙોશ્ચ"ઇત્યાઙ્ગ્રહણં ચરિતાર્થમ્। તદ્ધિ ઽશિવઅઆઐહઽ ઇતિ સ્થિતે પરમપિ સવર્ણદીર્ઘં બાધિત્વા ધાતૂપસર્ગકાર્યત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાદ્ ગુણે વૃદ્ધિબાધનાર્થમ્।
નનુ"અક્ષદ્યૂઃ"ઇત્યત્ર યણિ કૃતે ઊઠો ઽસિદ્ધત્વાદ્ વલિલોપાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, અચો ઽન્યાનન્તર્યનિમિત્તકે ઽન્તરઙ્ગે કર્તવ્યે કૃતે ચ તસ્મિન્યદન્તરઙ્ગં પ્રપ્નોતિ, તત્ર ચ કર્તવ્યે નાસિદ્ધત્વમિતિ તદર્થાત્। અસિદ્ધપરિભાષાયા અનિત્યત્વેન તદ્વારણે ત્વસ્યા વૈયર્થ્યં તેનૈવ સિદ્ધેઃ।
અત એવ"ન લોપઃ સુપ્"ઇતિ સૂત્રે કૃતિ તુગ્ગ્રહણં ચરિતાર્થમ્। અન્યથા ઽવૃત્રહભ્યામ્ઽ ઇત્યાદૌ બહિર્ભૂતભ્યામ્નિમિત્તકપદત્વાશ્રયત્વેન બહિરઙ્ગતયા નલોપસ્યાસિદ્ધત્વેન સિદ્ધેસ્તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ। મમ તુ
ક્યજાનન્તર્યસત્વાન્ન દોષઃ।
ન ચૈવં સતિ"હ્રસ્વસ્યપિતિ"ઇતિ સૂત્રસ્ય ભાષ્યવિરોધઃ। તત્ર હિ ઽગ્રામણિ પુત્રઃઽ ઇત્યત્ર
"ઇકોહ્રસ્વો ઽઙ્યઃ"ઇતિ હ્રસ્વે કૃતે તુકમાશઙ્ક્ય હ્રસ્વસ્યબહિરઙ્ગાસિદ્ધત્વેન સમાહિતમ્।"નાજાનન્તર્યા"ઇત્યસ્ય
સત્વે તત્ર તદપ્રપ્તેરસઙ્ગતિઃ સ્પષ્ટમેવેતિ વાચ્યમ્ ; તેન ભાષ્યેણાસ્યા અનવકાશત્વબોધનાત્। એતજ્જ્ઞાપકેન અન્તરઙ્ગપરિભાષાયા અનિત્યત્વબોધનસ્યૈવ ન્યાય્યત્વાત્।
અત એવ"અચઃ પરસ્મિન્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે ઽપટુ ઈ આઽ ઇત્યત્ર પરયણાદેશસ્ય અનયાસિદ્ધત્વાત્ પૂર્વયણાદેશઃ સાધિતઃ। અત એવૈષા ભાષ્યે પુનઃ ક્વાપિ નોલ્લિખિતા। અત એવ અન્તરઙ્ગપરિભાષામુપક્રમ્ય વિપ્રતિષેધસૂત્રે ઽસ્યા બહૂનિ પ્રયોજનાનિ સન્તિ, તદર્થમેષા પરિભાષાકર્તવ્યા, પ્રતિવિધેયં
ચ દોષેષુઽ ઇત્યુક્તમ્,"સમ્પ્રસારણાચ્ચ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે। પ્રતિવિધાનં ચ પરિભાષાવિષયે ઽનિત્યત્વાશ્રયણમેવેતિ
ધ્વનિતમિત્યલમ્॥
નન્વેવમ્ ઽગોમત્પ્રિયઃઽ ઇત્યાદૌ પદદ્વયનિમિત્તકસમાશ્રિતત્વેન બહિરઙ્ગં લુકં બાધિત્વાન્તરઙ્ગત્વાદ્ધલ્ઙ્યાદિલોપે નુમાદયઃ સ્યુઃ, અત આહ :-
અન્તરઙ્ગાનપિ વિધીન્ બહિરઙ્ગો લુગ્ બાધતે

અત્ર ચ"પ્રત્યયોત્તરપદયોશ્ચ"ઇતિ સૂત્રં જ્ઞાપકમ્। ઽત્વત્કૃતમ્ઽ ઇત્યાદૌ લુગપેક્ષયા અન્તરઙ્ગત્વાદ્ વિભક્તિનિમિત્તકેન"ત્વમાવેકવચને"ઇત્યનેન સિદ્ધ ઇદં વ્યર્થં સત્તજ્જ્ઞાપકમ્।
નનુ ઽતવ પુત્રઃ, ત્વત્પુત્રઃઽ ઇત્યાદૌ તવમમાદિબાધમાર્થં તદાવશ્યકમિતિ ચેત્, એવં તર્હ્યત્રત્ય
મપર્યન્તગ્રહણાનુવૃત્તિસ્તજ્જ્ઞાપિકેતિ ભાષ્યકૃતઃ। યુષ્મદાદિભ્ય આચારક્વિપ્ તુ ન, સમ્પૂર્ણ સૂત્રસ્ય જ્ઞપકતાપરભાષ્યપ્રામાણયાત્,"હ્રસ્વનદ્યાપઃ"ઇતિ નુડ્વિધાયકસૂત્રસ્થપ્રમાણ્યેન હલન્તેભ્યઃ આચારક્વિપભાવાચ્ચ।
એવમેવૈકાર્થકાભ્યાં પ્રતિપાદિકાભ્યાં પ્રાતિપદિકણિચો ઽપ્યનભિધાનં બોધ્યમ્। એતેન તત્રાઽદેશાર્થં પ્રત્યયગ્રહણં ચરિતાર્થમિત્યપાસ્તમ્।
નનુ મપર્યન્તાનુવૃત્તિરપિ સર્વાદેશત્વવારણાય ચરિત્ર્થા। ઽન ચોત્સર્ગસમાનાદેશા અપવાદાઃઽ
ઇતિ ન્યાયેનાસિદ્ધવત્સૂત્રસ્થભાષ્યસમ્મતેન મપર્યન્તસ્યૈવાદેશે સિદ્ધે તદનુવૃત્તિર્વ્યત્થેતિ વાચ્યમ્, તસ્ય શ્નમકજાદૌ વ્યભિતારાદિતિ ચેત્, ન; શ્નમિ મિત્વેન, બહુચિ પુરસ્તાદ્ગ્રહણેન, અકચિ પ્રાક્ ટેગ્રહણેન તસ્ય બાધે ઽપ્યત્રોત્સર્ગસ્ય
ત્યાગે માનાભાવાત્।
અત એવ"તસ્મિન્નણિ ચ"ઇત્યનેન યુષ્માકાદ્યાદેશવિધાનં ચરિતાર્થમ્, અન્યથાઽકઙાદેશમેવ
વિદદ્યાત્। આકઙિ તવકાદ્યાદેશયોરેતદપવાદયોરુક્તન્યાયેનાન્ત્યાદેશત્વાપત્તિઃ, અતસ્તદ્વિધાનમ્, ઇદમેવચ તજ્જ્ઞપકમ્।
યદ્યપિ વિરોધે બાધકત્વમિતિ વાર્તિકમતે ઽયં ન્યાયઃ, ભાષ્યકારસ્તુ વિનાપિ વિરોધં સત્યપિ સમ્ભવે બાધકત્વમિચ્છતિ, ઇત્યનભિહિતસૂત્રસ્થકૈયટરીત્યા નાયં નિયમઃ, તથાપિ યુષ્મકાદ્યાઽદેશવિધાનજ્ઞાપિત ઉત્સર્ગઃ સ્વીક્રિયત એવેતિ પ્રકૃતે ન દોષઃ। એતદ્ ભાષ્યમપિ તત્સ્વીકારે માનમ્।
એવઞ્ચ મપર્યન્તાનુવૃત્તિઃ ઽત્વત્કૃતમ્ઽ ઇત્યાદૌ મપર્યન્તસ્યાઽદેશવિધાનાર્થા। તત્ર ચ અન્તરઙ્ગત્વાત્ ત્વમાવિત્યેવ સિદ્ધે વ્યર્થા સંતજ્જ્ઞપિકા। જ્ઞાપિતે ત્વસ્મિન્નેતદ્વિષયે તવાદીનામપ્રાપ્ત્યા તદપવાદત્વાભાવેન મપર્યન્તસ્યવાઽદેશાર્થં સા ચરિતાર્થેતિ તદાશયઃ।
યત્તુ હરદત્તેનાન્તરઙ્ગપ્રવૃત્તૌ પ્રત્યય ઉત્તરપદે ચ મપર્યન્તાસમ્ભવેન તદનુવૃત્તિર્વ્યર્થા સતી જ્ઞપિકેત્યુક્તમ્, તત્, ન; અન્તરઙ્ગાણામપ્યપવાદબાધ્યત્વેન તદ્વિષયે તદપ્રવૃત્તેઃ।
વસ્તુત ઇદં જ્ઞાપકં વાર્તિકરીત્યૈવ, ભાષ્યરીત્યા તુ વાચનિક એવાયમર્થ ઇત્યાહુઃ।
ઇયમ્"સુપો ધાતુ"ઇતિ લુગ્વિષયૈવેતિ કેચિત્।"એઙ્હ્રસ્વાત્સમ્બુદ્ધેઃ" "ન યાસયોઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થાકરપ્રામાણ્યેન લુગ્માત્ર વિષયા। આદ્યે ઽહે ત્રપુઽ ઇત્યાદાવનેન ન્યાયેન લોપં બાધિત્વા લુગ્ ભવતીતિ ભાષ્યે
ઉક્તમ્। અન્ત્યે ઽન્તરઙ્ગાંશ્ચ વિધીન્ સર્વો ઽપિ લુગ્બાધતે, ન તુ સુબ્લુગેવ। અત એવ"સનીસ્રંસઃ"ઇત્યાદૌ નલોપો ન ભવતિ। ઽપઞ્ચભિઃ ખટ્વાભિઃ ક્રીતઃ, પઞ્ચખટ્વઃઽ ઇત્યાદાવેકાદેશાત્ પ્રાગેવ ટાપો લુક્। અન્યથા
કૃતૈકાદેશસ્ય લુક્યકારશ્રવણં ન સ્યાદિતિ કૈયટે ઉક્તમ્।
એતદ્વિરોધાદ્ યત્"તદ્રાજસ્ય"ઇતિ સૂત્રે કૈયટેનોક્તમ્ ઽ અઙ્ગાનતિક્રાન્તો ઽત્યઙ્ગઃઽ ઇત્યત્ર
સુપોલુકિ બહુવચન પરત્વાભાવાત્ "તદ્રાજસ્ય"ઇતિ લુગ્ ન સ્યાદિતિ શઙ્કાપરભાષ્યવ્યાખ્યાવસરે અન્તરઙ્ગાનપીતિ ન્યાયેનાયં લુક્ સુબ્લુકો બાધકઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય સુબ્લુક એવાનેન બલવત્વં બોધ્યત ઇતિ તત્પ્રૌઢ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। લુગપેક્ષયા લુકો બલવત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાદિતિ તદા શઙ્કા સમાધાનં વક્તું યુક્તમ્।
અનેન ન્યાયેનાન્તરઙ્ગનિમિત્તવિનાશકલુકસ્તત્પ્રયોજકસમાસાદીનાં ચ પ્રાબલ્યં બોધ્યત ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નન્વેવમ્ સૌમેન્દ્રે ઽન્તરઙ્ગત્વાદાદ્ગુણે પૂર્વપદાત્પરેન્દ્રશબ્દાભાવેન"નેન્દ્રસ્યપપરસ્ય"ઇતિ વૃદ્ધિનિષેધો વ્યર્થઃ। અન્તાદિવદ્ભાવસ્તૂભયત આશ્રયણે નિષિદ્ધઃ।
કિઞ્ચ વૃદ્ધિરપ્યત્ર ન પ્રાપ્નોતિ, અન્તાદિવત્વોભયાભાવે ઽપિ પૂર્વાન્તવત્વેનૈકાદેશવિશિષ્ટે પૂર્વપદત્વેનેન્દ્રશબ્દસ્ય ઽએકદેશવિકૃતઽ ન્યાયેન ઽઉભયત આશ્રયણે નાન્તાદિવત્ઽ ઇત્યસ્યાભાવેન તદાશ્રયણેન વોત્તરપદત્વે ઽપિ તસ્યાનચ્કત્વાદેકસ્યૈકાદેશેન પરસ્ય નિત્યેન"યસ્યેતિ"લોપેનાપહારાત્।
ન ચ પરાદિવદ્ભાવેનૈકાદેશવિશિષ્ટસ્યોત્તરપદત્વમેવાસ્ત્વિતિ તત્સમ્ભવ ઇતિ વાચ્યમ્; ઉત્તરપદાદ્યચ્સ્થાનિકત્વાદ્ વૃદ્ધેસ્તદભાવેનાપ્રાપ્તેસ્તાદ્રૂપ્યાનતિદેશાત્।
અન્યથા ઽખટ્વાભિઃઽ ઇત્યાદાવપિ પૂર્વાન્તવત્વેનાદન્તત્વે ભિસ ઐસાપત્તિરિતિ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
અત એવ ઽપૂર્વેષુકામશમઃઽ ઇત્યાદાવન્તરઙ્ગત્વાદ્ ગુણે વૃદ્ધિર્નસ્યાદિત્યાશઙ્કિતમ્। તદેકદેશમાત્રસ્ય વિકારાભાવાચ્ચ। તદુક્તં ભાષ્યે ઽઇન્દ્રેદ્વવચૌ, એકઃ"યસ્યેતિ"લોપેનાપહૃતો ઽપર એકાદેશેન, તતો ઽનચ્ક ઇન્દ્ર શબ્દઃ
સમ્પન્નસ્તત્ર કઃ પ્રસઙ્ગો વૃદ્ધેરિતિ।
મરુદાદિભિરિન્દ્રસ્ય દ્વન્દ્વે ઇન્દ્રસ્યૈવ પૂર્વ નિપાતઃ, અત આહ :-
પૂર્વોત્તરપદનિમિત્તકાર્યાત્ પૂર્વમન્તરઙ્ગે ઽપ્યેકાદેશો ન

અત્ર ચ"નેન્દ્રસ્ય"ઇતિ નિષેધ એવ જ્ઞાપક ઇતિ"અન્તાદિવચ્ચ" "વિપ્રતિષેધે પરમ્"ઇતિ
સૂત્રયોર્ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નન્વેવમપિ ઽપ્રધાય, પ્રસ્થાયઽ ઇત્યાદાવન્તરઙ્ગત્વાદ્વિત્વાદિષુ કૃતેષુ લ્યપ્ સ્યાદત આહ :-
અન્તરઙ્ગાનપિ વિધીન્ બહિરઙ્ગો લ્યબ્બાધતે

"અદો જગ્ધિઃ"ઇતિ સૂત્રે તિ કિતીત્યેવ સિદ્ધે લ્યબ્ગ્રહણમસ્યા જ્ઞપકમિતિ"અદો જગ્ધિઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નન્વેવમપિ"ઇયાય"ઇત્યાદૌ દ્વિત્વે કૃતે ઽન્તરઙ્ગત્વાત્ સવર્ણદીર્ઘત્વે તદસિદ્ધિરત આહ :-
વાર્ણાદાઙ્ગં બલીયો ભવતિ

તેનાન્તરઙ્ગમપિ સવત્ણદીર્ઘં બાધિત્વા વૃદ્ધિરિતિ તત્સિદ્ધિઃ।"અભ્યાસસ્યાસવર્ણે"ઇતીયઙ્
વિધાયક સૂત્રસ્થમસવર્ણગ્રહણમસ્યા જ્ઞાપકમ્। તદ્ધિ ઽઈષતુઃઽ ઇત્યાદાવિયઙાદિવ્યાવૃત્યર્થમ્। એતત્પરિભાષાભાવે તુ ઽઈષતુઃઽ ઇત્યાદાવન્તરઙ્ગેણ સવર્ણદીર્ઘેણ બાધાત્તદ્વ્યર્થમ્। ઇયઙુવઙૌ હ્યભ્યાસસમ્બન્ધનિમિત્તકત્વાદ્ બહિરઙ્ગૌ।
ન ચેયઙાદિરપવાદઃ, ઽયેનનાપ્રાપ્તિઽ ન્યાયેન ઽઇયતિઽ ઇત્યાદિસકલલક્ષ્ય પ્રાપ્ત યણપવાદત્વસ્યૈવ નિર્ણયાદિતિ પ્રાઞ્ચઃ।
પરે તુ - એતત્પરિભાષાભાવે"અભ્યાસસ્ય"ઇતિ સૂત્રમેવ વ્યર્થમ્।
ન ચ ઽઇયાયઽ ઽઇયેષઽ ઇત્યાદૌ ચરિતાર્થમ્, તયોરપિ પૂર્વપ્રવૃત્તગુણસ્ય પૂર્વપ્રવૃત્તવૃદ્ધેશ્ચ
"દ્વિર્વચનેચિ"ઇતિ રૂપાતિદેશેનાપહારે દ્વિત્વે કૃતે પુનઃ પ્રાપ્તે ગુણવૃદ્ધી બાધિત્વાન્તરઙ્ગત્વાત્ સવર્ણદીર્ધાપત્તેઃ। ન ચ ઽઇયતિઽ ઇત્યાદૌ તચ્ચરિતાર્થમ્, તાવન્માત્રપ્રયોજકત્વે ઽઉઃઽ ઇત્યેવ બ્રૂયાત્। ય્વોરિત્યનુવર્તતે,"ઇણો યણ્"ઇતિ
સાહચર્યાદ્ વ્યાખ્યાનાચ્ચ ઋધાતોરેવ ગ્રહણમ્। અતઃ ઇવર્ણસ્યેયઙિત્યર્થઃ। "અભ્યાસસ્યાતૌ"ઇતિ
"અભ્યાસસ્યાર્તેઃ"ઇતિ વા ગુરુત્વાન્ન યુક્તમ્।
ન ચ"એ,ઐ,ઓ,ઔ"શબ્દેભ્ય આચારક્વિબન્તેભ્યો લિટીયઙાદ્યર્થં તત્સૂત્રનાવશ્યકમ્, તથા"ઉવોણકીયિષતિ"ઇત્યાદ્યર્થમાવશ્યકમિતિ વાચ્યમ્, ષાષ્ઠપ્રથમાન્હિકાન્તસ્થ ભાષ્ય પ્રામાણ્યેન તેષામનભિધાનાત્।
અન્ત્યે દ્વિતીયદ્વિર્વચનસ્યૈવ સત્વેન ત્વદુક્ત પ્રયોગસ્યૈવ દુર્લભત્વાત્। એવઞ્ચ સમ્પૂર્ણ સૂત્રસ્ય જ્ઞાપકતા યુક્તા।
યદ્યપિ ભાષ્યે ઽયદયમભ્યાસસ્યાસવર્ણ ઇત્યસવર્ણગ્રહણં કરોતિઽ ઇતિ ગ્રન્થેનાસવર્ણગ્રહણસ્યૈવ
જ્ઞાપકતા લભ્યતે, તથાપિ ઽન હ્યન્તરેણ ગુણવૃદ્ધી અસવર્ણપરાભ્યાસો ભવતિઽ ઇતિ તદુપપાદન ગ્રન્થેન સમ્પૂર્ણ સૂત્રસ્યૈવ જ્ઞાપકતા લભ્યતે।
અગ્રે ઽપિ ઽનૈતદસ્તિ જ્ઞાપકમ્, અત્યર્થમેતત્ સ્યાત્ઽ ઇત્યનેન સૂત્ર સાર્થક્યમેવ દર્શિતમ્। અસવર્ણગ્રહણસ્યૈવ જ્ઞાપકત્વે તુ તદ્વ્યાવર્ત્યપ્રદર્શનેન તત્ સાર્થક્યમેવ દર્શિતં સ્યાત્।
ન ચ ઽઅકૃતવ્યૂહઽ પરિભાષયા ઽઇયેષઽ ઇત્યાદૌ સવર્ણદીર્ધાપ્રાપ્તિઃ, યદિ દીર્ધોનસ્યાત્, તર્હિ
ગુણઃ સ્યાદિતિ સમ્ભાવનાયાઃ સત્વેન પરિભાષાપ્રવૃત્તેઃ સૂપપાદત્વાદિતિ કથં સમ્પૂર્ણ સૂત્રસ્ય જ્ઞાપકતેતિ વાચ્યમ્, તસ્યા અસત્વાત્। સત્વે વૈતદ્ભાષ્યપ્રામાણ્યેન યત્રાન્તરઙ્ગકાર્યપ્રવૃત્તિયોગ્યકાલોત્તરમેવ તન્નિમિત્તવિનાશક બહિરઙ્ગવિધેઃ પ્રપ્તિઃ, તત્રૈવ તત્પરિભાષાપ્રવૃત્તિસ્વીકારાચ્ચ।
ન ચાન્તરઙ્ગત્વાદ્ દીર્ધોપિ ઽઇયાયઽ ઇત્યાદૌ પૂર્વાન્તવત્વેનાભ્યાસત્વાદિવર્ણત્વાચ્ચ ણલ્યસવર્ણ ઇયઙ્વિધાનેન સૂત્રં ચરિતાર્થમ્।
ન ચ"અચિ શ્નુ"ઇત્યનેન સિદ્ધિઃ, વૃદ્ધિબાધનાર્થત્વાદિતિ વાચ્યમ્। પ્રત્યાસત્યાસવર્ણ પદેન અભ્યાસોત્તરખણ્ડસમ્બન્ધ્યસવર્ણાચ એવ ગ્રહણાત્, શાસ્ત્રબાધકલ્પનાપેક્ષયા પરિભાષાજ્ઞાપકત્વસ્યૈવૌચિત્યાચ્ચેત્યાહુઃ।
સા ચેયં ધર્મિગ્રાહકમાનાદાઙ્ગવાર્ણયોઃ સમાનકાર્યિત્વ એવ।
યત્તુ સમાનનિમિત્તકત્વરૂપસમાનાશ્રયત્વ એવૈષેતિ, તત્, ન ; જ્ઞાપિતે ઽપિ"ઇયાય""ઇયેષ"ઇત્યાદ્યસિદ્ધેઃ, સૂત્રવૈયર્થ્યસ્ય તદવસ્થાત્વાચ્ચ।
"સ્યોનઃ"ઇત્યત્ર તુ વક્ષ્યમાણરીત્યાસ્યા અનિત્યત્વાદપ્રવૃત્તૌ ગુણાદન્તરઙ્ગત્વાદ્ યણાદેશઃ।
ન ચૈવમપિ ઽઇયાયઽ ઇત્યાદાવિયઙ્ દુર્લભઃ, તત્ર કર્તવ્યે વૃદ્ધ્યાદેઃ સ્થાનિવત્વેન ઽઅસવર્ણેઽ ઇતિ પ્રતિષેધાદિતિ વાચ્યમ્, સૂત્રારમ્ભસામર્થ્યાદેવ સ્ત્થાનિવત્વાપ્રવૃત્તેઃ। તચ્ચ સામાન્યાપેક્ષમ્। અભ્યાસકાર્યે તદુત્તરખણ્ડાદેશસ્ય તત્કાર્યપ્રતિબન્ધકીભૂતં સ્થાનિવત્વં નેતિ।
અત એવ ઽઆરતિઽ ઇત્યાદૌ યણાદેશસ્ય સ્થાનિવત્વાદભ્યાસસ્ય"ઢ્રલોપે"ઇતિ દીર્ધો દુર્લભ ઇત્યપાસ્તમ્। દીર્ઘવિધૌ તન્નિષેધાચ્ચ।
"અરિયિયાત્"ઇત્યત્ર સ્થાનિવત્વેનેયઙ્ ભવત્યેવ, તસ્ય સ્થાનિવત્વસ્યાભ્યાસકાર્ય પ્રતિબન્ધકત્વાભાવાત્।
ઽઇયઞ્ચાઙ્ગસમ્બન્ધિન્યાઙ્ગ એવઽ ઇતિ"સ્વરિતો વા"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે। તત્ર હિ ઽકુમાર્યૈઽ ઇત્યાદો યણુત્તરમાડુક્તઃ।
ઇયઞ્ચાનિત્યા ઽછ્વોઃઽ ઇતિ સતુગ્નિર્દેશાત્। અન્યથાન્તરઙ્ગત્વાત્ પૂર્વં તુકઃ શાદેશે તુકો ઽપ્રાપ્ત્યા તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નન્વેવમ્ ઽસેદુષઃઽ ઇત્યાદૌ ક્વસોન્તરઙ્ગત્વાદિટિ, તતઃ સમ્પ્રસારણે ઽપીટઃ શ્રવણાપત્તિરિતિ ચેત્, અત્ર કેચિત્--
અકૃતવ્યૂહાઃ પાણિનીયાઃ

ન કૃતો વિશિષ્ટ ઊહઃ -- નિશ્ચયઃ, શાસ્ત્રપ્રવૃત્તિવિષયો યૈરિત્યર્થઃ। ભાવિ નિમિત્તવિનાશ ઇત્યદ્યાહારઃ। બહિરઙ્ગેણાન્તરઙ્ગસ્ય નિમિત્તવિનાશે પશ્ચાત્ સમ્ભાવિતે ઽન્તરઙ્ગં નેતિ યાવત્।
અત્ર ચ - જ્ઞાપકમ્,"સમર્થાનાં પ્રથમાત્"ઇતિ સૂત્રે સમર્થાનામિતિ। તદ્ધિ સૂત્થિતાદિભ્યઃ
કૃતદીર્ઘેભ્યઃ પ્રત્યયોત્પત્યર્થમ્। અન્યથાન્તરઙ્ગત્વાદ્ દીર્ધે કૃત એવ પ્રત્યયપ્રાપ્ત્યા તદ્વ્યર્થતા સ્પષ્ટ એવ।
ન ચાત્રૈકાદેશપ્રવૃત્તિ સમયે વૃદ્ધ્યપ્રાપ્ત્યૈકાદેશે કૃત આદેશે વૃદ્ધેઃ પ્રપ્તાવપિ તન્નિમિત્તવિનાશાભાવ ઇતિ વાચ્યમ્, તદ્દવારૈવ તન્નિમિત્તવિનાશસત્વેનાક્ષતેઃ।
ન ચ સૌત્થિતૌ બહિરઙ્ગતયા વૃદ્ધેરસિદ્ધત્વાન્ન તન્નિમિત્તવિનાશ ઇતિ વાચ્યમ્, સમર્થગ્રહણેનૈતદ્
વિષયે તસ્યા અપ્રવૃત્તેરપિ જ્ઞાપનાત્।
યત્તુ સમર્થગ્રહણેનાન્તરઙ્ગપરિભાષાયા અનિત્યત્વમેવ જ્ઞાપ્યત ઇતિ। તન્ન, અસિદ્ધ પરિભાષાયા સમકાલપ્રાપ્ત બહિરઙ્ગસ્ય પૂર્વં જાતબહિરઙ્ગસ્ય ચાન્તરઙ્ગે કર્તવ્યે ઽસિદ્ધત્વં બોધ્યતે, ન તુ જાતે ઽન્તરઙ્ગે તસ્ય તત્વ બોધ્યતે, માનાભાવાત્, ફલાભાવાચ્ચ।
એવઞ્ચ સૂત્થિતાવેકાદેશસ્ય પરિભાષાસાધ્યત્વાભાવેન તદનિત્યત્વજ્ઞાપનાસમ્ભવાત્।"અન્તરઙ્ગાનપિ વિધીન્"ઇત્યાદેરપ્યસ્યામેવાન્તર્ભાવઃ।
એતત્ પ્રવૃત્તૌ ચ નિમિત્તવિનાશસમ્ભાવનાપિ નિમિત્તમ્। અત એવ ઽગોમદ્દણ્ડીઽ ઇત્યાદૌ હલ્ઙ્યાદિ લોપો ન।
અન્યથા હલ્ઙ્યાદિ લોપ કાલે સામાસિક લુકો ઽપ્રાપ્ત્યા તદુત્તરં ચાપહાર્યાભાવાદપ્રાપ્ત્યા લોપસ્યૈવાપત્તેઃ। અસ્તિ ચાત્રાપિ ઽયદિ લોપો ન સ્યાત્, તર્હિ લુક્ સ્યાત્ઽ ઇતિ સમ્ભાવના।
"અલ્લોપોનઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થ તપરકરણં તુ પરિભાનિત્યત્વજ્ઞાપનેનચરિતાર્થમ્। તદ્ધિ ઽઆનઽ ઇત્યાદો લોપવારણાય। અન્યથા દીરીઘાભાવે લોપસમ્ભાવનયૈતત્પરિભાષાબલાત્ દીર્ઘાપ્રાપ્તૌ તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવેત્યાહુઃ।
"સમર્થાનામ્"ઇતિ સૂત્રે કૈયટસ્તુ સમર્થવચનેનેયં પરિભાષા જ્ઞાપ્યતે"અકૃતવ્યૂહાઃ પાણિનીયાઃ"ઇતિ। તેન ઽપપુષઃઽ ઇતિયાદાવન્તરઙ્ગાત્પૂર્વં કૃતો ઽપીડાગમો નિવર્તત ઇતિ વદન્ ઽન કૃતો વ્યૂહઃ વિશિષ્ટસ્તર્કો નિમિત્તકારણવિનાશે ઽપિ કાર્યસ્થિતિરૂપો યૈઃઽ ઇત્યર્થમભિપ્રૈતિ। ઽનિમિત્તાપાયે નૈમિત્તિકસ્યાપ્યપાયઃઽ ઇતિ યાવત્। સૂત્થિતાદિઞિ વૃદ્ધૌ દીર્ઘનિવૃત્તૌ સાવુત્ત્થિતિર્માભૂદિતિ સમર્થાનામિતિ।
લોકન્યાય સિદ્ધશ્ચાયમર્થઃ। તથા હિ લોકે નિમિત્તં દ્વિવિધં દૃષ્ટમ્--કાર્યસ્થિતો નિયામકં તદનિયામકં ચ।
આદ્યં યથા ન્યાયનયે ઽપેક્ષા બુદ્ધિઃ, તન્નાશે દ્વિત્વનાશાભ્યુપગમાત્। વેદાન્તિ નયે પ્રારબ્ધસ્ય વિક્ષેપસ્થિતિ નિયામકત્વં ચ પ્રસિદ્ધમેવ।
દ્વિતીયં યથા દણ્ડાદિ, તન્નાશે ઽપિ ઘટનાશદર્શનાત્। શાસ્ત્રે લક્ષ્યાનુરોધાદ્ વ્યવસ્થા।
ભાવિનિમિત્તવિનાશે પૂર્વમનુત્પત્તૌ તુ ન કશ્ચિન્ન્યાયઃનાપિ સમ્પ્રતિપન્નો દૃષ્ટાન્તઃ। સમર્થાનામિત્યસ્યાપિ લોકસિદ્ધાર્થજ્ઞાપનેન ચર્તાર્થ્યસમ્ભવે લોકસિદ્ધાપૂર્વતાદૃશાર્થજ્ઞપકત્વે માનાભાવ ઇતિ તદાશય ઇતિ બોધ્યમ્।
પરે તુ ઽસેદુષઃઽ ઇત્યાદૌ પદાવધિકે ઽન્વાખ્યાને ઽસેદ્ વસ્ અસ્ઽ ઇતિ સ્થિતે ઇટ્ સમ્પ્રસારણયોઃ પ્રપ્તૌ પ્રતિપદવિધિત્વાત્ પૂર્વં સમ્પ્રસારણે વલાદિત્વાભાદિટઃ પ્રાપ્તિરેવ નેતિ તત્સિદ્ધિરિતિ સ્પષ્ટમ્"સમર્થાનામ્"ઇતિ સૂત્રે કૈયટે,"અસિદ્ધવત્"સૂત્રે કૈયટે ચ સ્પષ્ટમેતત્।
યદ્યપિ પ્રતિપદવિધિત્વમનવકાશત્વે સત્યેવ બાધકત્વે બીજમ્, તથાપિ પૂર્વપ્રવૃત્તૌ સાવકાશત્વે ઽપિ નિયામકં ભવત્યેવેતિ તદાશયઃ। નિરૂપિતં ચૈતદ્ બહુશઃ શબ્દેન્દુશેખરાદૌ।
"સમર્થાનામ્"ઇતિ સૂત્રસ્થસમર્થગ્રહણં તુ ઽવિષુણઃઽ ઇત્યાદાવકૃતસન્ધેઃ પ્રત્યયદર્શનેન સર્વત્ર તથા ભ્રમવારણાય ન્યાયસિદ્ધાર્થાનુવાદ એવ।
ધ્વનિતં ચેદમ્"વિપ્રતિષેધ"સૂત્રે ભાષ્યે। તત્ર હિ ઽવૈક્ષમણિઃઽ ઇત્યન્તરઙ્ગ
પરિભાષોદાહરણમુક્તમ્।
કિઞ્ચ વિભજ્યાન્વાખ્યાને ઽસુ ઉત્થિત અસ્ ઇઽ ઇત્ સ્થિતે ઽવાર્ણાદાઙ્ગં બલીયઃઽ ઇતિ પ્રાપ્ત વૃદ્ધિ
વારણાય સમર્થગ્રહણમિત્યત્રૈવ કૈયટે સ્પષ્ટમ્।
અત એવ"અસિદ્ધવત્"સૂત્રે ઽવસુસમ્પ્રસારણમજ્વિધૌ સિદ્ધં વક્તવ્યમ્ઽ ઽપપુષઃઽ ઇત્યાદૌ વસોઃ
સમ્પ્રસારણે કૃતે આતો લોપો યથા સ્યાત્ઽ ઇતિ ભાષ્યે ઉક્તમ્। પદસ્ય વિભજ્યાન્વાખ્યાને પૂર્વોક્તકૈયટરીત્યા પૂર્વં સમ્પ્રસારણે ઇટોપ્રાપ્તાવુસ્નિમિત્તક એવાઽતો લોપ ઇતિ તદસઙ્ગતિઃ।
અત એવ ઽચૌપ્રત્યઙ્ગસ્તપ્રતિષેધઃઽ ઇતિ વચનં વાર્તિકકૃતાઽરબ્ધમ્, ભાષ્યકૃતા ચ ન પ્રત્યાખ્યાતમ્। પ્રત્યઙ્ગં અન્તરઙ્ગમ્। અસ્યાં પરિભાષાયાં સત્યાં તુ તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।
અત એવ"છ્વોઃ"ઇતિ સૂત્રે ઽઅવશ્યમત્ર તુગભાવાર્થો યત્નઃ કાર્યઃઽ અન્તરઙ્ગત્વાદ્ધિ તુક્ પ્રાપ્નોતિઽ ઇતિ ભાષ્યે ઉક્તમ્। એતત્સત્વે તુ તુકો ઽપ્રાપ્ત્યા યત્નાવશ્યકત્વકથનમસઙ્ગતમિતિ સ્પષ્ટમેવ।
ન ચૈતદનિત્યત્વજ્ઞાપનાર્થમેવ તદિતિ તદાશયઃ, અવશ્યમત્રેત્યક્ષરસ્વારસ્યભઙ્ગાપત્તેઃ।
કિઞ્ચાનયૈવ"પ્રત્યયોત્તરપદયોશ્ચ" "અદો જગ્ધિર્લ્યપ્તિ કિતિ"ઇતિયનયોશ્ચારિતાર્થ્યેન તજ્જ્ઞાપકવશાલ્લુગ્લ્યપોરન્તરઙ્ગબાધકતા ભાષ્યોક્તા ભજ્યેત।
કિઞ્ચૈષા ભાષ્યે ન દૃશ્યતે। તદુક્તમ્"અસિદ્ધવત્"સૂત્રે કૈયટેન ઽનિમિત્તાપાયે નૈમિત્તિકસ્યાપ્યપાયઃઽ ઇતિ પરિભાષાયાઃ ઽભષ્યકૃતાનાશ્રયણાત્ઽ ઇતિ। પદસંસ્કાર પક્ષે ઽહરિઃઽ ઇત્યાદૌ વિસર્ગે કૃતે
તતો ગચ્છતીત્યાદિ સમ્બન્ધે ઽહરિઃ ગચ્છતિઽ ઇત્યાદ્યેવ સાધુ। તદ્વિષયે પદસંસ્કારપક્ષાનાશ્રયણં વેતિ દિક્॥
"અન્તરઙ્ગાદપ્યપવાદો બલીયાન્"।--- તત્ર અપવાદ પદાર્થમાહ ---
યેન નાપ્રાપ્તે યો વિધિરારભ્યતે સ તસ્ય બાધકો ભવતિ

પ્રાપ્ત ઇતિ ભાવે ક્તઃ, યેન નાપ્રાપ્ત ઇત્યસ્ય યત્કર્તૃકાવશ્યપ્રાપ્તાવિત્યર્થઃ। નઞ્ દ્વયસ્ય પ્રકૃતાર્થદાર્ઢ્યબોધકત્વાત્।
એવઞ્ચ વિશેષશાસ્ત્રોદ્દેશ્યવિશેષધર્માવચ્છિન્નવૃત્તિસામાન્યધર્માવચ્છિન્નોદ્દેશ્યકશાસ્ત્રસ્ય વિશેષશાસ્ત્રેણ
બાધઃ।
તદપ્રાપ્તિયોગ્યે ઽચારિતાર્થ્યં હ્યેતસ્ય બાધકત્વે ભીજમ્। અત એવ"આયાદયઃ"ઇતિ સૂત્રે ઽગોપાયિષ્યતિઽ ઇત્યાદાવાયાદીન્ બાધિત્વા પરત્વાત્ સ્યાદયઃ પ્રાપ્નુવન્તીત્યાશઙ્ક્ય"અનવકાશાઃ આયાદયઃ"ઽગોપાયતિઽ ઇત્યાદાવપિ શપ્ સ્યાદિઃ પ્રપ્નોતિ।
ન ચ સતિ શપ્યસતિ વા ન વિશેષઃ। અન્યાદિદાનીમિદમુચ્યતે--નાસ્તિ વિશેષ ઇતિ। યદુક્તમ્"આયાદીનાં સ્યાદિભિરવ્યાપ્તો ઽવકાશ ઇતિ સ નાસ્ત્યવકાશ"ઇતિ ભાષ્યે ઉક્તમ્।
એવમત્ર તત્પ્રવૃત્યુત્તરં ચારિતાર્થ્યે ઽપિ તદવ્યાપ્તો ઽવક્શો નાસ્તીતિ સમમેવ।
કિઞ્ચ તત્પ્રવૃત્યુત્તરમપિ ચારિતાર્થ્યે તદ્બાધબોધનમ્। અન્યથાનવકાશત્વેનૈવ બાધે સિદ્ધે એતત્કથનવૈયર્થ્યાપત્તેઃ,"તક્રકૌણ્ડિન્ય"ન્યાયપ્રદર્શનસ્યાપિ વૈયર્થ્યાપત્તેશ્ચ। તથા પ્રથમદ્વિર્વચનસ્ય તદુત્તરં સાવકાશેનાપિ
દ્વિતીયદ્વિર્વચનેન બાધઃ। યથા વાઽદેરપિ પ્રવૃત્યા ચરિતાર્થેન ઽઆદેઃ પરસ્યઽ ઇત્યનેન ઽઅલો ઽન્ત્યસ્યઽ ઇત્યસ્ય બાધઃ।
તદુક્તમ્"મિદચો ઽન્ત્યાત્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે"સત્યપિ સમ્ભવે બાધનં ભવતિ"ઇતિ। અન્યથા"બ્રામ્હણેભ્યો દધિ દીયતામ્, તક્રં કૌણ્ડિન્યાય"ઇત્યત્ર તક્રદાનેન દધિદાનસ્ય બાધો ન સ્યાત્। તદ્દનોત્તરં તત્પૂર્વં વા તદ્દનસ્ય ચારિતાર્થ્યસમ્ભવાત્। અત એવ વિષયભેદે ઽપ્યપવાદત્વમ્।
અત એવાચિરાદેશેન નુટો ઽપ્યપવાદત્વાત્ બાધમાશઙ્ક્ય ઽન તિસૃઽ ઇતિ જ્ઞાપકેન સમાહિતમ્"તૃજ્વત્" સૂત્રે ભાષ્યે। તેન વિષયભેદે ઽપવાદત્વાભાવ એવ બોધ્યત ઇતિ કશ્ચિત્, તન્ન ; વિન્મતોર્લુકા ટિલોપમાત્રસ્ય બાધાનાપત્તેઃ।
।કતિપયસંસ્કરણે યદ્યપિ"અન્તરઙ્ગાદપ્યપવાદો બલીયાન્"ઇત્યપિ પરિભાષારૂપેણાઙ્ગીકૃતમ્, કિન્તુ ઽપરનિત્યાન્તરઙ્ગાપવાદાનામુત્તરોત્તરં બલીયઃઽ ઇત્યનેન ગતાર્થત્વાત્, નાગેશલેખનસ્વરસાત્, પરિભાષાપાઠે પઠિતત્વાત્,
ચન્દ્રિકાકારેણ ધૃતત્વાત્, સિદ્ધાન્ત કૌનુદ્યાં ભટ્ટોજિ દીક્ષિતેનાપિ સ્વીકૃતત્વાત્, યેનનાપ્રાપ્તે યોવિધિરારભ્યતે સ
તસ્ય બાધકો ભવતિ ઇત્યેવાત્ર પરિભાષારૂપેણ પઠ્યતે॥
યત્તુ ઽદયતેર્દિગિઽ ઇતિ સૂત્રે દ્વિત્વોત્તરં દિગ્યાદેશસ્ય ચારિતાર્થ્યં કૈયટેનોક્તમ્, તત્ પ્રૌઢ્યા।
ધ્વનિતઞ્ચ તેનાપિ તસ્ય તથાત્વં તદુત્તરગ્રન્થેન।
"અસમ્ભવ એવ બાધકત્વમ્, વિરોધસ્ય તદ્બીજત્વાત્"ઇતિ વાર્તિકમતં તુ ભાષ્યકૃતા દૂષિતત્વાન્ન લક્ષ્યસિદ્ધ્યુપયોગિ।
"તક્રકૌણ્ડિન્ય"ન્યાયોપિ તદપ્રાપ્તિયોગ્યે ઽચરિતાર્થવિષયો વિધેયવિષય એવ ચેતિ"તદ્ધિતેષ્વચામાદેઃ" "ધાતોરેકાચઃ"ઇત્યાદિ સૂત્રેષુ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
ક્વચિત્તુ સર્વથાનવકાશત્વાદેવ બાધકત્વમ્। યથા ઙેરામો યાડાદિબાધકત્વમ્। ન હિ યાડાદિષુ કૃતેષુ ઙેરામ્ પ્રપ્નોતિ, નિર્દિશ્યમાનસ્ય વ્યવધાનાત્। તત્ર સ્વસ્ય પૂર્વં પ્રવૃત્તિરિત્યેવ તેષાં બાધઃ। તત્ર બાધકે પ્રવૃત્તે યદ્યુત્સર્ગપ્રાપ્તિર્ભવતિ તદા ભવત્યેવ। યથા તત્રૈવ યાડાગમઃ। અપ્રાપ્તૌ તુ ન, યથા ઽપચેયુઃઽ ઇત્યાદૌ દીર્ઘવાધકે નિરવકાશ ઇયાદેશે દીર્ઘાભાવઃ॥
તદેતત્ પઠ્યતે --
ક્વચિદપવાદવિષયે ઽપ્યુત્સર્ગો ઽભિનિવિશત ઇતિ

અપવાદશબ્દો ઽત્ર બાધકપરઃ। તદુક્તમ્"ગુણો યઙ્લુકોઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે। અભ્યાસવિકારેષ્વપવાદા ઉત્સર્ગાન્ન બાધન્તે। ઽઅજીગણત્ઽ। અત્ર ગણેરીત્વમપવાદત્વાદ્ધલાદિઃશેષં બાધતે। નગણેરીત્વમપવાદત્વાદ્ધલાદિઃશેષં બાધતે। કિં તર્હ? અનવકાશત્વાદિતિ ગ્રન્થેન ગણરૂપાભ્યાસાન્ત્યણસ્યેત્વમિત્યર્થે હલાદિઃશેષ તન્નિવૃત્તૌ તદનવકાશમ્, ઈત્વે તુ કૃતે તસ્ય પ્રપ્તિઃ, અન્ત્ય હલો ઽભાવાત્। અભ્યાસવિકારેષુ બાધ્યબાધકભાવાભાવેન ચ સાધિતમ્। તસ્મિંશ્ચ સતિ લોપે કૃતે સામર્થ્યાચ્છિષ્ટસ્યાન્ત્યસ્યેત્વમિતિ ન દોષઃ।
ન ચ ઽયેન નાપ્રાપ્તિઽ ન્યાયેનાપવાદત્વમપ્યસ્ય સુવચમ્, તસ્ય ચરિતાર્થવિષયતાયા ઉક્તત્વાત્।
"ઇકો ઝલ્"ઇત્યત્ર ભાષ્યેપિ ધ્વનિતમેતત્। તત્ર હિ ઽઅજ્ઝનઽ ઇતિ દીર્ધેણ ગુણોત્તરં ફલાભાવેનાનવકાશત્વાદ્ ગુણો બાધિતે દીર્ઘોત્તરં ગુણઃ સ્યાત્, દીર્ઘવિધાનં તુ મિનોતેર્દીર્ધે કૃતે"સનિ મીમા"ઇત્યત્ર મીગ્રહણેન ગ્રહણેર્ઽથવત્તત્ર પશ્ચાત્ પ્રપ્તગુણબાધનાર્થમ્,"ઇકો ઝલ્"ઇતિ કિત્વમિત્યુક્તમ્। અન્યથાપવાદત્વેન બાધે તદ્વિષયે ઉત્સર્ગાપ્રવૃત્તેર્ભાષ્યસ્ય સૂત્રસ્ય ચાસઙ્ગતિરિતિ સ્પષ્ટમેવ।
યત્તુ કાઞ્ચનીત્યાદાવપવાદમયડ્વિષયે ઽયણ્ ભવતિ, ઽક્વચિદપવાદવિષયે ઽપિઽ ઇતિ ન્યાયાદિતિ તન્ન ;"અણઃ કર્મણિચ"ઇતિ સૂત્રસ્થભાષ્યવિરોધાત્। તત્ર હિ ઽઅણઃ પુનર્વચનમપવાદવિષયે ઽનિવૃત્યર્થમ્ઽ ઽગોદાયો વ્રજતિઽ ઇત્યાદ્યુક્તમ્।
ઽકાઞ્ચનીઽ ઇત્યાદૌ કાઞ્ચનેનનિર્મિતેત્યર્થે શૈષિકો ઽણ્ બોધ્યઃ।
અત્રેદં બોધ્યમ્ -- ઽયેનનાપ્રપ્તેઽ ઇત્યત્ર યેનેત્યસ્ય યદિ સ્વેતરેણેત્યર્થઃ, તદા સ્વ વિષયે સ્વતરદ્યદ્યત્ પ્રાપ્નોતિ તદ્ બાધ્યમ્, વિધ્યન્તરાપ્રાપ્તવિષયાભાવાત્।
ઇયમેવ બાધ્યસામાન્યચિન્તેતિ વ્યવહ્રિયતે। અનવકાશત્વેન બાધે ઽપ્યેષા વક્તું શક્યા યદ્યુદાહરણમસ્તિ, વિનિગમનાવિરહાત્।
યદિ તુ યેનેત્યસ્ય લક્ષણેનેત્યર્થઃ, કાર્યેણેત્યર્થો વા તદા બાધ્યવિશેષચિન્તા। અનવકાશત્વેન બાધે ઽપ્યેતદ્બાધેન સાર્થક્યમ્, ઉત તદ્બાધેનેત્યેવં વિશેષચિન્તા સમ્ભવતિ, યદ્યુદાહરણમસ્તિ॥
તત્ર કાર્યેણેત્યર્થે પરરૂપત્વવચ્છિન્ને કાત્ય આરભ્યમાણાયા વૃદ્ધેસ્તદ્બાધકત્વે ન નિર્ણીતે કિં શાસ્ત્રવિહિતસ્યેત્યેવં તદ્વિશેષચિન્તાયામાહ --
પુરસ્તાદપવાદાઃ અનન્તરાન્ વિધીન્ બાધન્તે, નોત્તરાન્

અવશ્યં સ્વપરસ્મિન્ બાધનીયે પ્રથમોપસ્થિતાનન્તરબાધેન ચારિતાર્થ્યે પશ્ચાદુપસ્થિતસ્ય તતઃ પરસ્ય બાધે માનાભાવ આકાઙ્ક્ષાયા નિવૃત્તેર્વિપ્રતિષેધશાસ્ત્રબાધે માનાભાવાચ્ચેત્યેતસ્ય બીજમ્॥
"નાસિકોદરૌષ્ઠજઙ્ઘાદન્તે"ઇત્યૌષ્ઠાદ્યંશે ઙીષ્નિષેધત્વાવચ્છિન્નહાધકત્વે નિર્ણીતે કિં
નિહિતસ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ :--
મદ્યે ઽપવાદાઃ પૂર્વાન્ વિધીન્ બાધન્તે, નોત્તરાન્