પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 21-40

વર્ણપ્રાધાન્યવિષયમેતત્। તત્વં ચ ઽપ્રત્યયલોપેઽ ઇતિ સૂત્રે સ્થાનિવદિત્યનુવૃત્યૈવ સિદ્ધે પ્રત્યયલક્ષણગ્રહણં પ્રત્યયેતરાવિશેષણત્વરૂપં યત્ર પ્રાધાન્યં તત્રૈવ પ્રવૃત્યર્થમેતત્સિદ્ધમ્। વર્ણપરાધાન્યં ચ વર્ણસ્યેતરાવિશેષણત્વરૂપં પ્રત્યયનિરૂપિતનિશેષ્યતારૂપં ચ। તેન ઽગોહિતમ્ઽ ઇત્યાદૌ અવાદિ ન, ઽચિત્રાયાં જાતા ચિત્રાઽ ઇત્યાદાવણ્યો ઽકારસ્તદન્તાન્ ઙીપ્ ચ ન। ઇયમલ્વિધૌ સ્થાનિવત્વાપ્રાપ્તાવપિ પ્રાપ્તપ્રત્યયલક્ષણવિધેર્નિષેધિકેતિ સ્પષ્ટં ભાષ્યે॥
નનુ ઽઅતઃ કૃકમિઽ ઇત્યત્ર કમિ ગ્રહણે સિદ્ધે, કંસગ્રહણં વ્યર્થમ્, અત આહ :-
ઉણાદયો ઽવ્યુત્પન્નાનિ પ્રાતિપદિકાનિ

ઇદમેવાસ્યા જ્ઞાપકમિતિ કૈયટાદયઃ। કંસેસ્તુ ન, કંસો ઽનભિધાનાત્।"પ્રત્યયસ્ય લુક્"ઇત્યાદૌ ભાષ્યે સ્પષ્ટા।"ણ્વુલ્તૃચૌ"ઇત્યાદૌ ભાષ્યે વ્યુત્પન્નાનીત્યપિ। ઇદં શાકટાયનરીત્યા। પાણિનેસ્ત્વવ્યુત્પત્તિપક્ષ એવેતિ શબ્દેન્દુ શેખરે નિરૂપિતમ્।"આયનેયી"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પુટમેતત્॥
નનુ ઽદેવદત્તચ્ચિકીર્ષતિઽ ઇત્યાદૌ દેવાદેઃ સન્નન્તત્વપ્રયુક્તધાતુત્વાદ્યાપત્તિરત આહ :-
પ્રત્યયગ્રહણે યસ્માત્સ વિહિતસ્તદાદેસ્તદન્તસ્ય ગ્રહણમ્

"યસ્માત્પ્રત્યયવિધિઃ"ઇતિ સૂત્રે યસ્માત્પ્રત્યયવિધિસ્તદાદિપ્રત્યય ઇતિ યોગો વિભજ્યતે। ગૃહ્યમાણ ઉપતિષ્ટત ઇતિ શેષઃ। તેન તદાદ્યન્તાંશઃ સિદ્ધઃ। તદન્તાંશસ્તુ"યેનવિધિઃ"ઇત્યનેન સિદ્ધઃ। સ ચ શબ્દરૂપં વિશેષ્યમાદાય વિશેષ્યાન્તરાસત્વે। યત્તુ પ્રત્યયેન સ્વપ્રકૃત્યવયવકસમુદાયાક્ષેપાત્ તદ્વિશેષણત્વેન તદન્તવિધિરિતિ। તત્, ન ; ઽઇયાન્ઽ ઇત્યાદૌ તસ્ય તાદૃશસમુદાયેન વ્યભિચારેણાક્ષેપસમ્ભવાત્। યત્ર પ્રત્યયો નિમિત્તત્વેનાશ્રીયતે, તત્ર તદાદીત્યન્તાંશમાત્રોપસથિતિરિતિ"અઙ્ગસ્ય"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યકૈયટયોઃ॥
એવં યત્રાપિ પઞ્ચમ્યન્તાત્પરઃ પ્રત્યય આત્રીયતે, રત્રાપિ તદાદીત્યન્તાંશોપસ્થિતિઃ, પરન્તુ તત્ર પઞ્ચમ્યન્તતા। અત એવ"એઙ્હ્રસ્વાત્"ઇતિ સૂત્રે એઙન્તાદિત્યર્થલાભઃ। અસ્યાઃ પરિભાષાયાઃ પ્રયોજનાન્તરમ્, ઽયેનવિધિઃઽ ઇત્યત્ર, ભાષ્ય ઉક્તમ્, ઽપરમગાર્ગ્યાયણઃઽ ઇતિ। પરમગાર્ગ્યાયણસ્યાપત્યમિતિ વિગ્રહે ઽપિ ગાર્ગ્યાયણશબ્દાદેવ પ્રત્યયઃ, ન વિશિષ્ટાત્। નિષ્કૃષ્ય તાવન્માત્રેણૈકાર્થીભાવાભાવે ઽપિ વૃત્તિર્ભવત્યેવ। અત્ર ચેદં ભાષ્યમેવ માનમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। પ્રત્યયમાત્રગ્રહણે એષા, ન તુ, પ્રત્યયાપ્રત્યયગ્રહણ ઇતિ"ઉગિતશ્ચ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે। ઇયમઙ્ગસંજ્ઞા સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
યેન વિધિરિતિ સૂત્રે ભાષ્ય એતદ્ઘટકતદન્તાંશસ્યાપવાદઃ પઠ્યતે :-
પ્રત્યયગ્રહણે ચાપઞ્ચમ્યાઃ

યત્ર પઞ્ચમ્યન્તાત્પરઃ પ્રત્યયઃ કાર્યાન્તરવિધાનાય પરિગૃહ્યતે, તત્ર તદન્તવિધિર્નેત્યર્થઃ। યથા"રદાભ્યાં નિષ્ટાતોનઃ"ઇત્યત્ર। તેન દૃષત્તીર્ણેત્યાદૌ ધાતુતકારસ્ય ન નત્વમ્। તદન્તેત્યંશાનુપસ્થિતાવપિ તદાદીત્યંશસ્યોપસ્થિતૌ રેફ-દાન્તાત્પરસ્ય નિષ્ટાતસ્યેત્યર્થ ઇતિ ન દોષઃ, તદંશાનુપસ્થિતૌ માનાભાવાત્। તદન્તાંશોપસ્થિતૌ તૂભયોરેકનિષયત્વમેવ સ્યાદિતિ ઽદૃષત્તીર્ણઃઽ ઇત્યાદૌ દોષઃ સ્યાદેવ।"સ્યતાસી ઌલુટોઃ"ઇત્યાદૌ ઌલુટોઃ પરયોરિત્યર્થે નિયમેનાવધિસાકાઙ્ક્ષત્વેનોપસ્થિતધાતોરિત્યસ્યાવધિત્વેન
અન્વયાન્ન તદન્તવિઝિઃ। ઽઙ્યાભ્યઃઽ ઇત્યાદૌ તુ ન દોષઃ, તત્ર કસ્માદિતિ નિયતાવધ્યાકાઙ્ક્ષાયા અભાવેન પઞ્ચમ્યન્તસ્ય પ્રત્યયવિશેષણત્વાભાવાત્। અઙ્ગ સંજ્ઞા સૂત્રે તુ તદાદેઃ પ્રત્યયે પર ઇત્યર્થે પઞ્ચમ્યન્તસ્ય વિશેષણત્વં સ્પષ્ટમેવ। અત એવ"ઉત્તમૈકાભ્યામ્" ઇત્યાદિ નિર્દેશાઃ સઙ્ગચ્છન્તે॥
નન્વેવમ્ ઽકુમારી બ્રામ્હણીરૂપાઽ ઇત્યાદૌ ઽઘરૂપઽ ઇતિ હ્રસ્વાપત્તિરત આહ:-
ઉત્તરપદાધિકારે પ્રત્યયગ્રહણે ન તદન્તગ્રહણમ્

"હૃદયસ્ય હૃલ્લેખયણ્લાદેશેષુ"ઇત્યત્ર લેખગ્રહણાત્। તત્ર લેખેતિ ન ઘઞન્તમ્, અનભિઘાનાત્। ઇયં ચ ઽહૃદયસ્યઽ ઇતિ સૂત્ર એવ ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
નન્વેવમ્ ઽપરમકારીષગન્ધીપુત્રઃઽ ઇત્યત્રેવ ઽઅતિકારીષગન્ધ્યાપુત્રઃઽ ઇત્યત્ર"ષ્યઙઃ સમ્પ્રસારણં પુત્રપત્યોઃ"
ઇતિ સ્યાદત આહ:-
સ્ત્રીપ્રત્યયે ચાનુપસર્જને ન

વિષયસપ્તમીયમ્। યઃ સ્ત્રીપ્રત્યયઃ સ્ત્રિયં પ્રાધાન્યેનાઽહ તત્ર તદાદિનિયમો ન, યસ્ત્વપ્રાધાન્યેનાઽહ તત્ર તદાદિનિયમો ઽસ્ત્યેવેત્યર્થઃ। પ્રત્યાસત્યા યસ્ય સમુદાયસ્ત્રીપ્રત્યયાન્તત્વમાનેયં તદર્થં પ્રત્યનુપસર્જનત્વમેવૈતત્પરિભાષાપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમ્। તેન ઽઅતિરાજકુમારિઃઽ ઇત્યાદૌ રાજકુમારીશબ્દાર્થસ્યાતિશબ્દાર્થં પ્રત્યુપસર્જનત્વે ઽપિ તદર્થં પ્રત્યનુપસર્જનત્વાત્ તદાદાનિયમાભાવેન હ્રસ્વ સિદ્ધિઃ। અત એવાત્ર પરિભાષાયાં ન શાસ્ત્રીયમુપસર્જનત્વમ્, અસમ્ભવાત્। અસ્યાઃ ઽપ્રત્યયગ્રહણેઽ ઇત્યસ્યાપવાદત્વાત્ તદેકવાક્યત્વાપન્નત્વાચ્ચાત્રાપિ ગ્રહણપદ
સમ્બન્ધેન સ્ત્રીપ્રત્યયસામાન્યગ્રહણે તદ્વિશેષગ્રહણે ચ પ્રવૃત્તિઃ, ન તુ સ્ત્રીપ્રત્યયાસ્ત્રીપ્રત્યયગ્રહણે। ધ્વનિતઞ્ચેદમ્ ઽઅર્થવત્ઽ
સૂત્રે ભાષ્યે। ઇયં ચ વાચનિક્યેવ। ઽષ્યઙઃઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
નન્વેવમ્"તરપ્તમપૌ ઘઃ"ઇત્યાદિના તરબન્તાદેઃ સંજ્ઞા સ્યાદત આહ:-
સંજ્ઞાવિધૌ પ્રત્યયગ્રહણે તદન્તગ્રહણં નાસ્તિ

"સૂપ્તિઙન્તમ્"ઇત્યન્તગ્રહણમસ્યાં જ્ઞાપકમ્। ન ચ પ્રત્યયયોઃ પદસંજ્ઞાયામપિ પ્રત્યયગ્રહણપરિભાષયા તદન્તગ્રહણાભાવાત્ જ્ઞાપિતે ઽપિ ફલાભાવ ઇતિ વાચ્યમ્, પદસંજ્ઞાયાઃ ઽસ્વાદિષુઽ ઇતિ વિષયે પ્રકૃતિ નિષ્ટતયા પદગ્રહણસ્ય પ્રત્યયમાત્રગ્રહણત્વાભાવાત્।"સુપ્તિઙન્તમ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા ॥
નનુ ઽઅવતપ્તે નકુલસ્થિતમ્ઽ ઇત્યાદૌ નકુલસ્થિત શબ્દસ્ય ક્તાન્તત્વાભાવાત્ સમાસો ન સ્યાદત આહ:-
કૃદ્ગ્રહણે ગતિકારકપૂર્વસ્યાપિ ગ્રહણમ્

અસ્યાશ્ચ કર્મણિ ક્તાન્ત ઉત્તરપદે ઽનન્તરો ગતિઃ પ્રકૃતિસ્વર ઇત્યર્થકે ઽગતિરનન્તરઃઽ ઇતિ સૂત્રે અનન્તર ગ્રહણં જ્ઞાપકમ્। તદ્ધિ ઽઅભ્યુદ્ધૃતમ્ઽ ઇત્યાદાવતિવ્યાપ્તિ વારણાર્થમ્। ઽપ્રત્યયગ્રહણઽ પરિભાષયોદ્ધૃતસ્ય ક્તાન્તત્વાભાવાદેવ
અપ્રાપ્તૌ તદ્વ્યર્થં સદસ્યા જ્ઞાપકમ્। ન ચ ઽઅભ્યુદ્ધૃતમ્ઽ ઇત્યાદૌ પરત્વાત્ ઽગતિર્ગતૌઽ ઇત્યનેનાભેર્નિઘાત એવેતિ વાચ્યમ્, પાદાદિસ્થત્વેન, પદાત્પરત્વાભાવેન ચ તદપ્રાપ્તેઃ। અનન્તરગ્રહણે કૃતેતુ તત્સામર્ત્યાદ્ ગત્યાક્ષિપ્તધાતુનિરૂપિતમેવેનન્તર્યં ગૃહ્યત ઇતિ ન દોષઃ। ન ચ ઽઅભ્યુદ્ધૃતમ્ઽ ઇત્યાદાવભિના સમાસે ઽનન્તરસ્યોદઃ પૂર્વપદત્વાભાવે ઽપિ સ્વરાર્થં તદિતિ વાચ્યમ્। ઽકારકાદ્ દત્તઽ ઇતિ સૂત્રે ઽકારકાત્ઽ ઇતિ યોગં વિભજ્ય તત્ર ગતિ ગ્રહણમનુવર્ત્ય કારકાદેવ પરં ગતિપૂર્વપદં
ક્તાન્તમન્તોદાત્તમિતિ નિયમેન થાથાદિસ્વરાપ્રાપ્ત્યા કૃત્સ્વરેણોદ ઉદાત્તત્વસિદ્ધેઃ। તસ્માદનન્તરગ્રહણં વ્યવહિતનિવૃત્યર્થમેવેતિ જ્ઞાપકમેવ। યત્ર ગતિકારકસમભિવ્યાહૃતં કૃદન્તં તત્ર કૃદ્ગ્રહણે તદ્વિશિષ્ટસ્યૈવ ગ્રહણમ્। ઽઅપિઽ
શબ્દાત્ તદસમભિવ્યાહૃતસ્ય કેવલસ્યાપીતિ તદર્થઃ। અન્યથાનયા કૃદ્ગ્રહણવિષયે પરત્વાત્ ઽપ્રત્યયગ્રહણઽ પરિભાષાયા બાધ એવ સ્યાદિત્યપિ ગ્રહણમ્। અત એવ ઽસાઙ્કૂટિનમ્ઽ ઇતિ ઽગતિકારકોપપદાનામ્ઽ ઇતિ ઽકૃદ્ગ્રહણઽ ઇતિ ચ પરિભાષાભ્યાં કૃદન્તેન સમાસે કૃતે વિશિષ્ટાદેવાણિ સિદ્ધ્યતિ, ન તુ ઽસઙ્કૌટિનમ્ઽ ઇતિ ઽપુંયોગાત્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યોક્તં સઙ્ગચ્છતે અન્યથા તત્ર કેવલકૂટિન્નિત્યેતસ્યાપીનુણન્તત્વાત્તતો ઽણિ પાક્ષિકદોષો દુર્વાર એવ સ્યાત્। સ્પષ્ટં ચેદં સર્વમ્"સમાસે ઽનઞ્પૂર્વે"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યકૈયટયોઃ। ઽગતિરનન્તરઃઽ ઇત્યત્ર તુ ગતેઃ પૂર્વપદસ્ય ક્તાન્ત ઉત્તરપદે પરે કાર્યવિધાનાત્તત્સમવધાને ઽપિ કેવલસ્ય ક્તાન્તત્વેન ગ્રહણં બોધ્યમ્। ઇયં ચ કૃદ્વિશેષગ્રહણે કૃત્સામાન્યગ્રહણે ચ, ન તુ કૃદકૃદ્ગ્રહણ ઇતિ। ઽઅનુપસર્જનાત્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
પદાઙ્ગાધિકારે તસ્ય ચ તદન્તસ્ય ચ

પદમઙ્ગં ચ વિશેષ્યં વિશેષણેન ચ તદન્ત વિધિઃ। તેન ઽઇષ્ટકચિતમ્, પક્વેષ્ટકચિતમ્ઽ ઇત્યાદૌ
"ઇષ્ટકેષીકામાલાનાં ચિત"ઇતિ હ્રસ્વઃ, ઽમહાન્, પરમમહાન્, પરમાતિમહાન્ઽ ઇત્યાદૌ"સાન્તમહતઃ"ઇતિ દીર્ગશ્ચ સિદ્ધઃ।
અત એવ ઽતદુત્તરપદસ્યઽ ઇતિ પાઠો ઽયુક્ત ઇતિ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। અત્ર પદશબ્દેનોત્તરપદાધિકારઃ, કેવલપદાધિકારશ્ચ।
"પાદસ્ય પદાજ્યાતિ"ઇત્યત્ર ન તદન્તગ્રહણમ્, લક્ષ્યાનુરોધાદિતિ સર્વમ્,"યેન વિધિઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નન્વેવમ્ ઽઅસ્યાપત્યમિઃઽ ઇત્યાદાવદન્તપ્રાતિપદિકાભાવાદિઞ્ ન સ્યાત્, અત આહ :-
વ્યપદેશિવદેકસ્મિન્

નિમિત્તસદ્ભાવાત્ વિશિષ્ટો ઽપદેશો મુખ્યો વ્યવહારો યસ્યાસ્તિ સ વ્યપદેશી। યસ્તુ વ્યપદેશહેત્વભાવાદવિદ્યમાનવ્યપદેશો ઽસહાયઃ, સ તેન તુલ્યં વર્તતે, કાર્યં પ્રતીત્યેકસ્મિન્નસહાયે ઽપિ તત્કાર્યં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ। તેનાકારસ્યાપ્યદન્તત્વાન્ન ક્ષતિઃ। એકસ્મિન્નિત્યુક્તેઃ ઽસભાસન્નયનેઽ આકારસ્ય નાદિત્વમ્, દરિદ્રાઘાતાવિકારસ્ય નાન્તત્વમ્। અન્યથા ઽસભાસન્નયને ભવઃઽ ઇત્યર્થે"વૃદ્ધાચ્છઃ"દરિદ્રાઘાતેરિવર્ણાન્તલક્ષણો ઽત્ત સ્યાત્। અત એવ ઽહરિષુઽ ઇત્યાદૌ સોઃ પદત્વં ન। લોકે ઽપિ બહુપુત્રસત્વે નૈકસ્મિન્ જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠત્વાદિવ્યવહારો ઽયં મે જ્યેષ્ઠઃ, કનિષ્ઠઃ, મધ્યમ ઇતિ, કિન્ત્વેકપુત્રસત્વ એવ। અનેન અશાસ્ત્રીયસ્યાપ્યતિદેશઃ। અત એવ ઽઇયાયઽ ઇત્યાદાવેકાચ્ત્વનિબન્ધન દ્વિત્વ સિદ્ધિઃ। અત એવ ઽભવતિઽ ઇત્યાદૌ ઽભૂઽ ઇત્યસ્યાઙ્ગત્વમ્, ઽઇયાન્ઽ ઇત્યાદૌ કાર્યકાલપક્ષે તદ્ધિતાન્તત્વનિબન્ધનપ્રાતિપદિકત્વઞ્ચ સિદ્ધ્યતિ। અન્યથા યસ્માદ્વિહિતસ્તદાદિત્વાભાવાન્ન સ્યાત્।
યસ્તુ યોર્ઽથવાંસ્તત્રાર્થસ્ય ત્યાગોપાદાનાભ્યામેકાજ્વ્યપદેશઃ, યથા ઽઇયાયઽ ઇત્યાદાવર્થવતો ધાતોરયં વર્ણરૂપ એકો ઽજિતિ
કૈયટઃ, તન્ન ; તસ્ય ઽએકપદા ઋક્ઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યોક્તરીત્યા મુખ્યવ્યવહાર સત્વાત્।"એકપદા ઋક્ઽ ઇત્યત્રાર્થેન યુક્તો
વ્યપદેશઃ"ઇતિ ભાષ્યે ઉક્તમ્। ઋક્ત્વાદેરર્થશબ્દોભયવૃત્તિત્વેન તસ્યાઃ શબ્દમાત્રરૂપં પદમેકો ઽવયવ ઇત્યર્થ ઇતિ તદાશયઃ।
તસ્માદેકસ્મિન્સ્તત્તદ્ધર્મારોપેણ યુગપત્ યથા જ્યેષ્ટત્વાદિવ્યવહારઃ, યથા ચ ઽશિલાપુત્રકસ્ય શરૂરમ્ઽ ઇત્યાદેવેકસ્મિન્નરોપિતાનેકકાવસ્થાભિઃ સમુદાયરૂપત્વાદ્યારોપેણૈતસ્ય શરૂરમિત્યાદિવ્યવહારઃ, તથાત્રૈકાચ્ત્વાદિ વ્યવહારોપપત્તિરિતિ લોકન્યાયસિદ્ધેયમ્।
ન ચાસહાય એવૈતત્પ્રવૃત્તૌ ભવતીત્યત્ર ઽભૂઽ ઇત્યસ્યાઙ્ગત્વાનાપત્તિઃ, સસહાયત્વાદિતિ વાચ્યમ્, શપમાદાયાઙ્ગત્વે કાર્યે યસ્માદ્વિહિતસ્તદાદિત્વેતસ્ય સસહાયત્વાભાવાલ્લોકે વિજાતીયકન્યાદિસત્વે ઽપ્યેકપુત્રસ્ય તસ્મિન્નેવયમેવ જ્યેષ્ઠ ઇત્યાદિવ્યવહારવત્।
ન ચૈવમ્ ઽનિજૌ ચત્વાર એકાચઃઽ ઇતિ ભાષ્યાસઙ્ગતિઃ, ઇકારસ્યાસહાયત્વાભાવેન તત્રૈકાચ્ત્વાનુપપાદનાદિતિ વાચ્યમ્, ઽએકસ્મિન્ઽ ઇત્યસ્યાપર્યાલોચનયા તત્પ્રવૃત્તેઃ।
અર્થવતા વ્યપદેશિવદ્ભાવ ઇત્યત્રાર્થવત્પદેનાપ્યસહાયત્વમુપલક્ષ્યતે। અર્થબોધકેન શબ્દેન વ્યપદેશિસદૃશો ભાવઃ કાર્યં લભ્યત ઇતિ તદર્થઃ, પ્રાયો ઽસહાય એવાર્થવત્વાત્। ઽકુરુતેઽ ઇત્યાદૌ તશબ્દાકારો ઽચામન્ત્ય ઇતિ વ્યવહારે સ
આદિર્યસ્યેતિ વ્યવહારે ચાસહાય એવેતિ તત્ર વ્યપદેશિવદ્ભાવેન ટિસંજ્ઞાસિદ્ધિરિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ગર્ગાદિભ્યો વિહિત યઞ્ તદન્ત વિધિના પરમગર્ગાદિભ્યો ઽપિ સ્યાત્, અત આહ:-
ગ્રહણવતા પ્રાતિપદિકેન તદન્તવિધિર્નાસ્તિ

ઇયં ચ ઽસમાસપ્રત્યયવિધૌ પ્રતિષેધ ઉગિદ્વર્ણગ્રહણવર્જમ્ઽ ઇતિ વાર્તિકસ્થપ્રત્યયાંશાનુવાદઃ। અત એવ
ઽયેન વિધિઃઽ ઇતિ સૂત્ર ભાષ્યે પ્રત્યયવિધિભિન્ને"અપ્તૃન્"ઇત્યાદૌ ગૃહ્યમાણપ્રાતિપદિકેનાપિ તદન્ત વિધિપ્રતિપાદનમ્ ઽસ્વસા, પરમસ્વસાઽ ઇત્યાદ્યુદાહરણઞ્ચ સઙ્ગચ્છતે। અત એવ ચ તદન્તવિધિસૂત્રે ભાષ્યે સમાસેત્યાદિનિષેધસ્ય કથનવદસ્ય ન કથનમ્। સો ઽપિ નિષેધો વિશિષ્ય તત્તદ્રૂપેણ ગૃહીતપ્રાતિપદિકસૂત્ર એવ। ધ્વનિતં ચેદમ્,"અસમાસે નિષ્કાદિભ્યઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે।
અત્ર ચ જ્ઞાપકમ્"સપૂર્વાચ્ચ"ઇતિ સૂત્રમ્। અન્યથા"પૂર્વાદિનિઃ"ઇત્યત્ર તદન્તવિધિનૈવ સિદ્ધે કિં તેન॥
નન્વેવમ્"સૂત્રાન્તાટ્ઠક્" "દશાન્તાડ્ડઃ" "એકગોપૂર્વાત્"ઇત્યાદેઃ કેવલ સૂત્રશબ્દ દશન્શબ્દૈકશબ્દાદિષ્વપિ પ્રવૃત્તિર્વ્યપદેશિવદ્ભાવાત્ સ્યાત્, અત આહ :-
વ્યપદેશિવદ્ભાવો ઽપ્રાતિપદિકેન

"પૂર્વાત્સપૂર્વાદિનિઃ"ઇત્યેકયોગ એવ કર્તવ્યે પૃથગ્ યોગકરણમસ્યા જ્ઞાપકમ્। ન ચ"ઇષ્ટાદિભ્યઃ"ઇતિ સૂત્રે ઽનુવૃત્યર્થં તથા પાઠઃ, અત એવાનિષ્ટીત્યાદિસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, જ્ઞાપકપરભાષ્યપ્રામાણ્યેનાનિષ્ટીત્યાદિપ્રરયોગાણાં
અનિષ્ટત્વાત્, એકયોગે ઽપિ તાવત ઉત્તરત્રનુવૃત્તૌ બાધકાભવાચ્ચ।
અત એવ"નાન્તાદસઙ્ખ્યાદેઃ"ઇતિ ચરિતાર્થમ્। અન્યથા ઽપઞ્ચમઃઽ ઇત્યાદાવપિ વ્યપદેશિવદ્ભાવેન
સઙ્ખ્યાદિત્વાત્ તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ।
ઇયં ચ પ્રાતિપદિક ગ્રહણે એવ, ન તુ પ્રાતિપદિકાપ્રાતિપદિકગ્રહણે। તેન"ઉગિતશ્ચ"ઇત્યત્ર ન દોષ ઇતિ તત્રૈવ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। ઇયમ્ ઽગ્રહણવતાઽ ઇતિ ચ પરિભાષા પ્રાત્યયવિધિવિષયૈવેતિ ઽઅસમાસે નિષ્કાદિભ્યઃઽઇતિ સૂત્ર ભાષ્યકૈયટયોઃ।
તેન ઽઅહન્ઽ ઇત્યાદેઃ પરમાહન્શબ્દે કેવલાહન્શબ્દે ચ પ્રવૃત્તિરિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽવાન્તો યિઽ ઇત્યાદૌ યાદૌ પ્રત્યય ઇત્યર્થઃ કથમ્? અત આહ :-
યસ્મિન્વિધિસ્તદાદાવલ્ગ્રહણે

તદન્તવિધેરપવાદ ઇયમ્। વાચનિક્યેષા"યેન વિધિઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યે પઠિતા। અસ્યાશ્ચ સ્વરૂપસતી સપ્તમી નિમિત્તમ્। અત એવ"નેડ્વશિ કૃતિ"ઇત્યાદૌ વશાદેઃ કૃત ઇત્યાદ્યર્થલાભઃ।
ઇયં ચ"આર્ધધાતુકસ્યેડ્"ઇતિ સૂત્રે વલાદેરિત્યાદિગ્રહણસામર્થ્યાદ્ વિશેષ્યવિશેષણયોરુભયોઃ સપ્તમ્યન્તત્વ એવ પ્રવર્તતે। તેન"ડઃ સિ ધુટ્"ઇત્યાદૌ સાદેઃ પરસ્યેતિ નાર્થઃ।"તીષસહ" "સે ઽસિચી"ઇત્યાદૌ યથા તાદેરિત્યાદ્યર્થલાભઃ, તથા શબ્દેન્દુશખરે નિરૂપિતમ્॥
"ઘટપટમ્, ઘટપટૌ"ઇત્યાદિ સિદ્ધય આહ :-
સર્વો દ્વન્દ્વો વિભાષયૈકવદ્ભવતિ

"દ્વન્દ્વશ્ચ પ્રાણિ"ઇત્યાદિપ્રકરણવિષયઃ સર્વો દ્વન્દ્વ ઇત્યર્થઃ।"ચાર્થે દ્વન્દ્વઃ"ઇતિ સૂત્રેણ સમાહારેતરયોગયોરવિશેષેણ દ્વન્દ્વ વિધાનાત્ ન્યાયસિદ્ધેયમ્।"તિષ્યપુનર્વસ્વોઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થં બહુવચનસ્યેતિ ગ્રહણમસ્યા જ્ઞાપકમ્। તદ્ધીદમ્"તિષ્યપુનર્વસુ"ઇત્યત્ર તદ્વ્યાવૃત્યર્થમ્।
ન ચૈવમપ્યત્ર"જાતિરપ્રાણિનામ્"ઇતિ નિત્યૈકવદ્ભાવેન બહુવચનાભાવાદિદં સૂત્રં વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્, તદ્વૈકલ્પિકત્વસ્યાપ્યનેન જ્ઞાપનાત્। ન ચૈતે પ્રાણિન ઇતિ વાચ્યમ્,"આપોમયઃ પ્રાણઃ"ઇતિ શ્રુતેરદ્ભિર્વિના ગ્લાયમાનપ્રાણાનામેવ પ્રાણિત્વાત। સ્પષ્ટમ્ ચેદમ્"તિષ્યપુનર્વસ્વોઃ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે।
અત એવ"દ્વન્દ્વશ્ચ પ્રાણી"ઇત્યાદેઃ પ્રાણ્યઙ્ગાદીનામેવ સમાહાર ઇતિ વિપરીતનિયમો ન ॥
સર્વે વિધયશ્છન્દસિ વિકલ્પ્યન્તે

"વ્યત્યયો બહુલમ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે બહુલમિતિ યોગવિભાગેન"ષષ્ઠીયુક્તશ્છન્દસિ"ઇતિ સૂત્રે વેતિ યોગવિભાગેન ચૈષા સાધિતા। તેન"પ્રતીપમન્ય ઊર્મિર્યુધ્યતિ"ઇત્યાદિ સિદ્ધમ્। યુદ્ધયત ઇતિ પ્રાપ્નોતિ॥
નનુ ક્ષિય ઇત્યાદાવિયઙ્ કથમ્? અત આહ :-
પ્રકૃતિવદનુકરણં ભવતિ

ક્ષિય ઇતીયઙ્ નિર્દેશો ઽસ્યા જ્ઞાપકઃ। તત્રેવ પ્રાતિપદિકત્વ નિબન્ધન વિભક્તિકરણાદનિત્યા ચેયમિતિ"ક્ષિયો દીર્ઘાત્"ઇત સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નનુ"રામૌ"ઇત્યાદૌ વૃદ્ધૌ કૃતાયાં કાર્યકાલ પક્ષે કથં પદત્વમ્? ઉભયત આશ્રયણે ઽન્તાદિત્વાભાવાત્ યસ્માદ્વહિતસ્તદાદિતદન્તત્વાભાવાદત આહ :-
એકદેશવિકૃતમનન્યવત્

અનન્યવદિત્યસ્યાન્યવન્નેત્યર્થઃ। તત્રાન્યસાદૃશ્યનિષેધે ઽન્યત્વાભાવઃ સુતરામ્। અત એવ તાદૃશાદર્થબોધઃ, અન્યથા શક્તતાવચ્છેદકૈમુપૂર્વ્યજ્ઞાનાત્ તતો બોધો ન સ્યાત્।
એવઞ્ચ રાનિતિ માન્તસ્ય યસ્માદ્ વિહિતસ્તત્વમ્, ઔ ઇત્યસ્ય પરાદિવત્વેન સુપ્ત્વમિતિ તદાદિતદન્તત્વમ્
આર્થસમાજગ્રસ્થમ્।
છિન્નપુચ્છે શુનિ શ્વત્વવ્યવચહારવન્માન્તે તત્વં લોકન્યાય સિદ્ધમ્। અત એવ"પ્રાગ્દીવ્યત"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે
દીવ્યતિશબ્દૈકદેશદીવ્યચ્શબ્દાનુકરણમિદમિત્યુક્ત્વા, કિમર્થં વિકૃતનિર્દેશઃ? એતદેવ જ્ઞાપયત્યાચાર્યો ભવત્યેષા પરિભાષા"એકદેશવિકૃતમનન્યવત્"ઇત્યુક્તમ્।
એતેનાયં ન્યાયઃ શાસ્ત્રીયકાર્ય એવ શાસ્ત્રીવિકાર એવેત્યપાસ્તમ્। વિકૃતાવયવ નિબન્ધન કાર્યે તુ નાયમ્,
છિન્નેપુચ્છે શુનિ પુચ્છવત્વવ્યવહારવત્ વિકૃતાવયવવ્યવહારસ્ય દુરુપપાદત્વાત્।
એવમક્તપરિમાણગ્રહણે ઽપિ નાયમ્, ઉક્તયુક્તેઃ।
એતત્"યેનવિધિઃ"ઇત્યત્ર ભાષ્યકૈયટયોર્ધ્વનિતમ્।
યત્ર ત્વર્ધં તદધિકં વા વિકૃતમ્, તત્ર જાતિવ્યઞ્જકભૂયો ઽવયવદર્શનાભાવેન તત્વાપ્રતીતૌ કાર્યસિધ્યર્થં વિકૃતાનલ્રૂપાવયવત્વપ્રતીત્યર્થં ચ"સથાનિવત્"સૂત્રમ્। ક્વચિત્તુ લક્ષ્યાનુરોધાન્ન્યાયાનાશ્રયણમ્। તેન ઽઆભીયાત્ ઇત્યાદિ સિદ્ધિઃ। સ્પષ્ટં ચ ક્વચિન્ન્યાયાપ્રવૃત્તિઃ"પ્રથમયોઃ પૂર્વસવર્ણઃ"ઇત્યત્ર કૈયટેન દર્શિતેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
ઇતિ શ્રીનાગેશભટ્ટવિરચિતે પરિભાષેન્દુશેખરે શાસ્ત્રત્વસમ્પાદનોદ્દેશનામકં
પ્રથમં પ્રકરણમ્॥
અથ બાધબીજનામકં દ્વિતીયં પ્રકરણમ્॥
પૂર્વપરનિત્યાન્તરજ્ઙ્ગાપવાદાનામુત્તરોત્તરં બલીયઃ

પૂર્વાત્પરં બલવત્, વિપ્રતિષેધ શાસ્ત્રાત્, પૂર્વસ્યપરં બાધકમિતિ યાવત્॥
નન્વેવમ્ ઽભિન્ધિઽ ઇત્યત્ર પરત્વાત્ તાતઙા બાધિતો ધિર્ન સ્યાદત આહ :-
પુનઃ પ્રસઙ્ગ વિજ્ઞાનાત્ સિદ્ધમ્

નન્વેવમ્ ઽતિસૃણામ્ઽ ઇત્યત્ર પરત્વાત્ તિસ્રાદેશે પુનસ્ત્રયાદેશઃ સ્યાદત આહ :-
સકૃદ્ગતૌ વિપ્રતિષેધે યદ્ બાધિતં તદ્ બાધિતમેવ

તત્ર ક્વચિચ્ચરિતાર્થયોરેકસ્મિન્ યુગપદુભયોઃ કાર્યયોરસમ્ભવેન બાધકાભાવાત્ પર્યાયેણ તૃજાદિવચ્છાસ્ત્ર
દ્વયપ્રસઙ્ગે નિયમાર્થમ્"વિપ્રતિષેધ"સૂત્રમિતિ સકૃદ્ગતિન્યાયસિદ્ધિઃ।
યથા તુલ્યબલયોરેકઃ પ્રેષ્યો ભવતિ। સ તયોઃ પર્યાયેણ કાર્યં કરોતિ, યદા તમુભૌ યુગપત્ પ્રેષયતો નાનાદિક્ષુ ચ કાર્યે તદોભયોર્ન કરોતિ, યૌગપદ્યાસમ્ભવાત્। તથા શાસ્ત્રયોર્લક્ષ્યાર્થયોઃ ક્વચિલ્લક્ષ્યે યૌગપદ્યેન પ્રવૃત્યસમ્ભવાદપ્રતિપત્તૌ પ્રપ્તાયામિદં પરવિધ્યર્થમ્। તત્ર કૃતે યદિ પૂર્વપ્રાપ્તિરસ્તિ, તર્હિ તદપિ ભવત્યેવેતિ ઽપુનઃ પ્રસઙ્ગવિજ્ઞાનઽ સિદ્ધિરિતિ"વિપ્રતિષેધ"સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્।
યત્તુ કૈયટાદયો વ્યક્તૌ પદાર્થે પ્રતિલક્ષ્યં લક્ષણોપપ્લવાદુભયોરપિ શાસ્ત્રયોસ્તત્તલ્લક્ષ્યયોરચરિતાર્થ્યેન પર્યાયેણ દ્વયોરપિ પ્રાપ્તૌ પરમેવેતિ નિયમાર્થમિદમિતિ ઽસકૃદ્ગતિઽ ન્યાયસિદ્ધિઃ। અત્ર પક્ષે એતન્નિયમવશાદેતલ્લક્ષ્યવિષયક પૂર્વશાસ્ત્રાનુપપ્લવ એવ।
જાતિપક્ષે તૂદ્દેશ્યતાવચ્છેદકાક્રાન્તે ક્વચિલ્લક્ષ્યે ચરિતાર્થયોર્દ્વયોઃ શાસ્ત્રયોઃ સત્પ્રતિપક્ષન્યાયેન યુગદુભયાસમ્ભવરૂપવિરોધસ્થલ ઉભયોરપ્યપ્રાપ્તૌ પરવિધ્યર્થમિદમિતિ પુનઃ પ્રસઙ્ગવિજ્ઞાનસિદ્ધિરિત્યાહુઃ, તન્ન ; વ્યક્તિપક્ષે સર્વં લક્ષ્યં શાસ્ત્રં વ્યાપ્નોતિ ન જાતિપક્ષ ઇત્યત્ર માનાભાવાત્।
ઽન બ્રાહ્મણં હન્યાત્ઽ ઇત્યાદૌ જાત્યાશ્રયસકલવ્યક્તિવિષયત્વાર્થમેવ જાતિપક્ષાશ્રયણસ્ય ભાષ્યે દર્શનાત્। અત એવ"સરૂપ"સૂત્રે ભષ્યે જાતૌ પદાર્થે ઽનવયવેન સાકલ્યેન વિધિપ્રવૃત્તેઃ"ગૌરનુબન્ધ્યઃ"ઇત્યાદૌ સકલ ગવાનુબન્ધનાસમ્ભવાત્ કર્મણો વૈગુણ્યમુક્તમ્। દ્રવ્યવાદે ચાસર્વદ્રવ્યાવગતેઃ ઽગૌરનુબન્ધ્યઃઽ ઇત્યાદાવેકઃ શાસ્ત્રોક્તો ઽપરો ઽશાસ્ત્રોક્ત ઇત્યુક્તમ્।
કિઞ્ચ નહિ ભાષ્યોક્ત તૃજાદિદૃષ્ટાન્તસ્ય વ્યક્તિવક્ષ એવ સર્વ વિષયત્વમ્ ન દાતિપક્ષ ઇત્યત્ર માનમસ્તિ।
અપિ ચ વ્યક્તિપક્ષે ઽપ્યન્યવ્યક્તિરૂપ વિષયલાભેન ચરિતાર્થયોરિયં વ્યક્તિવિરોધાત્ સ્વવિષયકત્વં ન
કલ્પયતીતિ વક્તું શક્યમ્। જાતિપક્ષે ઽપિ તજ્જાત્યાશ્રયતદ્વ્યક્તિવિષયકત્વમેવ ; નૈતદ્વ્યક્તિવિષયકત્વમિત્યત્ર
નિયામકાભાવઃ।
તત્ર લક્ષ્યાનુસારાત્ ક્વચિચ્છાસ્ત્રીયદૃષટાન્તાશ્રયણમ્, ક્વચિલ્લૌકિકદૃષ્ટાન્તાશ્રયણમિતિ ભાષ્યસમ્મત માર્ગ એવ યુક્ત ઇતિ બોધ્યમ્।
દ્વયોઃ કાર્યયોર્યૌગપદ્યેનાસમ્ભવ એવ વિપ્રતિષેધ શાસ્ત્રોપયોગી। ઇદમ્"ઇકો ગુણ"ઇતિ સૂત્રે કૈયટે
સ્પષ્ટમ્।
યથા ઽશિષ્ટાત્ઽ ઇત્યાદૌ તાતઙ્શીભાવયોર્યુગપત્પ્રવૃત્તૌ સ્વસ્વનિમિત્તનન્તર્યાસમ્ભવઃ। યદ્યપિ તાતઙાદેઃ સ્થાનિવદ્ભવેનાસ્થ્યેવ તત્, તથાપ્યાદેશપ્રવૃત્યુત્તરમેવ સઃ, ન તુ તત્પ્રવૃત્તિકાલે।
એવં નુમ્તૃજ્વત્વયોઃ ઽપ્રિયક્રોષ્ટૂનિઽ ઇત્યાદૌ યુગપદસમ્ભવઃ, યદાગમા ઇત્યસ્ય નુમ્પ્રવૃત્યુત્તરં પ્રવૃત્તઃ। એવમ્ ઽભિન્ધિઽ ઇત્યત્ર તાતઙ્ધિભાવયોર્યુગપદેકસ્થાનિસમ્બન્ધસ્યાઙ્ગરૂપનિમિત્તાનન્તર્યસ્ય ચાસમ્ભવો બોધ્યઃ। નુમ્નુટોરપિ નુટ્યજાદિવિભક્ત્યાનન્તર્યબાધઃ, નુમિ હ્રસ્વન્તાઙ્ગબાધ ઇત્યસમ્ભવાત્ વિપ્રતિષેધઃ।
ક્વચિદિષ્ટાનુરોધેન પૂર્વશાસ્ત્રે સ્વરિતત્વપ્રતિજ્ઞાબલાત્ સ્વરિતેનાધિકં કાર્યમિત્યર્થાત્ પૂર્વમેવ ભવતિ। તેન સર્વે પૂર્વ વિપ્રતિષેધાઃ સઙ્ગૃહીતા ઇતિ"સ્વરિતેન"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે। વિપ્રતિષેધસૂત્રસ્થપરશબ્ધસ્યેષ્ટવાચિત્વાત્ તત્સઙ્ગ્રહ ઇતિ"વિપ્રતિષેધ" સૂત્રે ભાષ્યે॥
નન્વેવમ્ ઽએધતેઽ ઇત્યાદૌ પરત્વાત્ વિકરણે"અનુદાત્તઙિતઃ"ઇત્યાદિ નિયમાનુપપત્તિઃ, તેન વ્યવધાનાત્,
અત આહ :-
વિકરણેભ્યો નિયમો બલીયાન્