Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paribhāṣenduśekhara · Verses 1-20

1

śrīrāmajayam
paribhāṣendu śekharaḥ//
/ anubanda catuṣṭaya nirūpaṇam/
natvāsāmbaṃ śivaṃ bramha nāgeśaḥ kurute sudhīḥ/
bālānāṃ sukhabodhāya paribhaṣendu śekharam//
prācīna vyakaraṇa tantre vācanikānyatra pāṇinīyatantre jñapakanyāyasiddāni bhaṣyavārtikayorupanibaddāni yāni paribhaṣārūpaṇi tāni vyākhyāsyante/
/ śāstratva sampādanoddeśaprakaraṇ /
nanu laṇ-aiuṇ sūtrayorṇakāradvayasyaivopādānenāṇiṇgrahaṇeṣu sandehādanirṇayo 'ta āha -
vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi sandehādalakṣaṇam

2

viśeṣasyānyatarādyartharūpasya vyākhyānāt śiṣṭakṛtāt pratipattiḥ niśchayo yataḥ sandehācchāstramalakṣaṇamananuṣṭāpakaṃ lakṣaṇamalakṣaṇaṃ tathā na, śāstrasya nirṇayajanakatvaucityādityarthaḥ/ asandigdhānuṣṭhānasidyarthe 'tra śāstre sandigdhoccāraṇarūpācāryavyavahāreṇasandehanivṛttervyākhyānātiriktanimittānapekṣatvaṃ bodyata iti yāvat // . tenāṇuditsavarṇasyetatparihārāya pūrveṇāṇ grahaṇam, pareṇeṇ grahaṇamiti laṇ sūtre bhāṣye spaṣṭam // .1 //
tatra saṃjñā paribhāṣā viṣaye pakṣadvayamāha -
yathoddeśaṃ saṃjñā paribhāṣam / kārya kālaṃ saṃjñā paribhāṣam

3

uddesamanatikramya yatoddeśam / uddeśa upadeśa deśaḥ / adhikaraṇa sādhanaścāyam / yatra deśe upadiśyate taddeśa eva vākyārtabodhena gṛhīta śaktyā gṛhītaparibhāṣārthena ca sarvatra śāstre vyavahāraḥ/ deśaścoccāraṇakāla evātra vyavahriyate/ tattadvākyārthabodhe jāte ' bhaviṣyati kiñcidanena prayojanam ' iti jñānamātreṇa santuṣyad yathāśrutagrāhipratipatrapekṣo 'yaṃ pakṣa īdūdetsūtre kaiyaṭaḥ/
kecittu - paribhaṣāviṣaye tasminnityādi vākyārthabodhe saptamīnirdeśādikveti paryālocanāyāṃ sakalatattadvidyupasthitau sakalatattasaṃskārāya guṇabhedaṃ parikalpyaikavākyatayaiva niyamaḥ/ kāryakālapakṣetu tripādyamapyupasthiriti viśeṣaḥ/ etadevābhipretya 'adhikāronāma triprakāraḥ, kaścidekadeśasthaḥ sarvaṃ śāsramabhijvalayati, yathā - 'pradīpaḥ suprajvalitaḥ sarvaṃ veśmābhijvalayati' iti 'ṣaṣṭīsthane' iti sūtre bhāṣya uktam/ adhikāraśabdena pārārthyātparibhāṣāpyucyate/ kaścitparibhāṣārūpa iti kaiyaṭaḥ/ dīpo yathā - prabhādvārā sarvagṛhaprakāśaka evametatsvabuddhijananadvārā sarvaśāstropakārakamiti tattātparyam/ etacca pakṣadvaya sādhāraṇaṃ bhāṣyam, pakṣadvaye 'pi pradeśaikavākyatayā itaḥ pratīteḥ//
tatraitāvān viśeṣaḥ - yatoddeśe parbhāṣādeśe sarvavidhisūtrabuddhāvātmabhedaṃ parikalpya tairekavākyatayā paribhāṣāṇām/ taduktam - 'kiṅiti ca' iti sūtre kaiyaṭe/ 'yatoddeśe pradhānānyātmasaṃskārāya sannidhīyamānāni guṇabhedaṃ prayuñjata'iti/ kāryakāle tu tattadvidhipradeśe paribhāṣābuddhyaikavākyateti/ atra ekadeśastha ityanena tatra tatra buddhāvapi taddeśasthatvaṃ vārayati, yathā - vyavaharttṝṇāṃ kāryārthamanekadeśagamane 'pi na tattaddeśīyatvavyavahāraḥ, kintvabhijanadeśīyatva vyavahāra eva, tadvanniṣedhavākyānāmapi niṣedhyaviśeṣākāṅkṣatvādvidhyekavākyatayaivānvaya iti paribhāṣāsādṛśyātparibhāṣātvena vyavahāraḥ 'kiṅiti ca' ityatra bhāṣye/ tatraikavākyatā paryudāsena prasajya pratiṣedhe 'pi tena saha vākyārthabodhamātreṇaikavākyatā vyavahāraḥ//
saṃjñāśāstrasya tu kāryakālapakṣe na pṛthakvākyārthabodhaḥ, kintu pradeśavākyena sahaiva/ ata evāṇo 'pragṛhyasyetyetadekavākyatāpannādasomādityetatprati na mutvādyasiddham, asiddhatvasya kāryārthatayā kāryajñānottarameva tatpravṛttiḥ, kāryajñānaṃ ca pradeśa eveti taddeśasthāsiddhatvātpūrvagrahaṇenāgrahāt/ evaṃ tadbodhottarameva virodhapratisandhānañceti tatratyaparatvena vipratiṣedhasūtrapravṛttau bījam/ ata eva kāryakālapakṣe"ayādibhyaḥ paraiva pragṛhya saṃjñā"iti 'adasomāt'
iti sūtre bhāṣya uktam//
ākaḍārādhikārasthabhapadasaṃjñāviśaye tu yathoddeśapakṣa eveti tatratyaparatvenaiva bādhyabhādhakabhāvaḥ/ padādisaṃjñanāṃ tatra
jātaśaktigrahaṇeva tripādyamapi vyavahāraḥ/ ata eva pūrvatrāsiddhamiti sūtre paribhāṣāṇāmevatripādyāmapravṛttimāśaṅkya, kāryakālapakṣāśrayeṇa samāhitamityāhuḥ/ yathoddeśapakṣaḥ pragṛhyasaṃjñāprakaraṇe bhāṣye//
kāryakālamityasya ca kāryeṇa kālyate svasannidhiṃ prāpyata ityarthaḥ/ kāryeṇa svasaṃskārāya svavṛttiliṅgacinhitaparibhāṣāṇāmākṣepa iti yāvat/
ata eva 'pūrvatrāsiddham' iti sūtre bhāṣye tripādyā asiddhatvāttatra sapādasaptādyāyīstha paribhāṣāṇāṃ apravṛttimāśaṅkya yadyapīdaṃ tatrāsiddhaṃ tatviha siddhamityuktvā, tāvatāpyasiddhirityabhiprāyake kathamiti praśne-'kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam' yatra kāryaṃ tatropasthitaṃ draṣṭavyamityuktam/
na ca kāryakāla pakṣe 'ṅamo hrasvāt' ityadau ' tasmādityuttarasya' 'tasminnitinirdiṣṭe pūrvasya' iti paribhāṣādvayopasthitau paratvāt 'ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān' iti tasminniti sūtrasthabhāṣyāsaṅgatiḥ, ubhayorekadeśasthatvena paratvādityasyāsaṅgatyāratteḥ, spaṣṭaṃ cedam 'ikoguṇa' ityatra kaiyaṭa iti vācyam ;
vipratiṣedhasūtre 'ṣṭādhyāyīsthapāṭhakṛtaparatvasya''śrayaṇenādoṣāt/ nahi kāryakālapakṣa ityetāvatā tadapaiti/ pakṣadvaye 'pi pradeśeṣu svabuddhijananenāviśeṣāt/ nahi tatpakṣe 'pyacetanasya śāstrasya svadeśaṃ vihāya taddeśagamanaṃ sambhavati/ nāpyasmadādibuddhijananena svadeśatyāgo bhavati/ ata eva bhāṣye tasminniti sūtre kaiyaṭaḥ - sūtra pāṭhāpekṣayā paratvasya vyavasathāpakatvamiti/ ikoguṇeti sūtrastha kaiyaṭastu tintya eva ; anyathā sarvaśāstrāṇāṃ prayogārthatvena prayogarūpaikadeśastvena kvāpi paratvaṃ nasyāt/ kiñca kiṅiti ceti sūtrastha kaiyaṭarītyā vidhisūtrāṇāṃ yathoddeśa pakṣe paribhāṣādeśe sannidhānena teṣāṃ paratvaṃ vyāhanyeta/ evañca vṛkṣebhya ityatra supicetyataḥ paratvāt 'bahuvacane jhalyet' ityetvamityādyucchidyeta, ityalam//
itsaṃjñakā anubandhāḥ, teṣvavayavānavayavatvasandeha āha-
anekāntāḥ anubandhāḥ

4

anekāntā anavayavāḥ ityarthaḥ/ yo hyanavayava sa kadācittatropalabhyata eva, ayaṃ tu na tathā, tadarthabhūte vidheye kadāpyadarśanāt/ śitkidityādau samīpe 'vayavatvāropeṇa samāso bodhyaḥ/ 'vuṇchaṇkaṭh' ityādau ṇitvaprayuktaṃ kāryaṃ pūrvasayaivetyādi tu vyākhyānate nirṇeyam/ 'halantyam' ityatrāntya śabdaḥ parasamīpa bodhakaḥ//
vastutasttu-
ekāntāḥ

5

ityeva nyāyyam, śāstre tatropalambhādanyatrānupalambhācca/ anavayavo hi kākādirekajātīyasambandhena gṛhavṛkṣādiṣūpalabhyate/ naivamayam/ evaṃ hi bahuvrīhirapi nyāyata evopapannaḥ, antyādi śabde lakṣaṇā ca na//
kiñca anavayavatve ṇaśakapratyādau ṇāderitvānāpattiḥ, pratyayāditvābhāvāt, dadhnacaścakārasya vaiyyarthyāpattiśca/ idañca 'tasyalopaḥ' ityatra bhāṣye spaṣṭam/ tatra hyuktam,"ekāntāḥ anubandhāḥ"ityeva nyāyyamiti dik//
nanvekāntatve 'nekāltvādeva auśādīnāṃ sarvādeśatva siddhyā 'anekāl' sūtre śidgrahaṇaṃ vyarthamata āha -
nānubandhakṛtamanekāltvam

6

śidgrahaṇamevaitadjñāpakam, tena 'arvaṇastṛ' ityāderna sarvādeśatvam/ ḍādi viṣaye tu sarvādeśatvaṃ vinānubandhatvasyaivābhāvena''nupūrvyātsiddham//
nanvevamapi 'avadātaṃ mukham' ityatra palopottaramātve kṛte 'dābiti ghusaṃjñāpratiṣedho na syāt, daipaḥ pakārasatve 'nejantatvāprāptyā palopottaraṃ pakārābhāvenāsya dāptvābhāvādata āha -
nānubandhakṛtamanejamtatvam

7

'udīcāmāṅaḥ' iti nirdeśo 'syā jñāpakaḥ/ 'ādeca upajeśe' iti sūtreṇopadiśyamānasyaijantasyātvaṃ kriyate, ṅakārasatvetvejantatvābhāvādātvāprāptestasyāsaṅgatiḥ//
na cāsyāmavasthāyāṃ tasya dhātutvābhāvātkathamātvam, tatra dhātorityasya nivṛtterityanyatra vistaraḥ/ spaṣṭañcedam"dādhāghvadāp"iti sūtre bhāṣye//
nanvevamapi 'vāsarūpa' sūtreṇa kaviṣaye 'ṇopyāpattirityata āha-
nānubandhakṛtamasārūpyam

8

'dadātidadhātyorvibhāṣā' iti ṇabādhakaśasya vikalpavidhāyakamasyāṃ jñāpakam, tena 'godaḥ' ityādau nāṇiti 'vāsarūpa' sūtre bhāṣye spaṣṭam//
nanu saṃkhyāgrahaṇe bahvādīnāmeva grahaṇaṃ syāt, prakaraṇasyābhidhāniyāmakatvasiddhāt 'kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime
kāryasampratyayaḥ' iti nyāyāt/ asti ca prakṛte bahvādīnāṃ saṅkhyāsaṃjñākṛteti jñānarūpaṃ prakaraṇam, natu lokaprasiddhaikadvyādīnāmityata āha -
ubhayagatiriha bhavati

9

ihauśāstre/ 'saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ' iti niṣedho 'syā jñāpakaḥ/ na hi kṛtrimā saṅkhyā tyantā śadantā vāsti, tena 'kartari kartarikarmavyatihāre' 'kaṇvameghebhyaḥ karaṇe' 'vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇe' ityādau laukikakriyādravyādyavagatiḥ/ tatra kvobhaya gatiḥ, kvākṛtrimasyaiva, kva kṛtrimasyaivetyatra lakṣyānusāri vyākhyānameva śaraṇam/ ata eva āmreḍita śabdena kṛtrimasyaiva grahaṇaṃ na tu dvistrirghuṣṭamātrasya/ spaṣṭañcedaṃ saṅkhyā saṃjñā sūtre bhāṣye/
yattu - saṃjñāśāstrāṇāṃ macchāstre 'nena śabdenaita eveti niyamārthatvaṃ kṛtrimākṛtrima nyāyabījamiti/ tanna ; teṣāmagṛhītaśaktigrāhakatvena vidhitve sambhavati, niyamatvāyogāt/ 'sarve sarvārtha vācakāḥ' ityabhyupagamo 'pi yogidṛṣṭyā, natvasmaddṛṣṭyā, viśiṣya sarvaśabdārthajñanasyāśakyatvāt/ sāmāmyajñānaṃ tubhodhopayogītyanyatra nirūpitam//
nanu 'adhyetā' 'śayitā' ityādāviṅśīṅorṅitvād guṇaniṣedhaḥ syādata āha -
kāryamanubhavanhi kāryī nimittatayā nāśrīyate

10

'sthaṇḍilācchayitari' iti nirdeśaścāsyāṃ jñāpakaḥ/ 'ūrṇunaviṣati' ityādi siddhaye kāryamanubhavanniti/ atra hi 'dvirvacane 'ci' iti nu śabdasya dvitvam, anyathā 'sanyaṅoḥ' ityasya ṣaṣṭyantatvātsannantasya kāryitvena iso dvitvanimittatvābhāvāttatpravṛttirna syāt/
vastutaḥ - samavāyikāraṇa nimittakāraṇayorbhadasya sakalalokatantraprasiddhatayā tasya tatvenā'śrayaṇābhāvena naiṣā jñāpakasādhyā/ ata eva haḥ prayuktaḥ/ sa hi tatvenānāśrayaṇe hetoḥ prasiddhatvaṃ dyotayatīti tatvam/ 'dvirvacane 'ci' ityatra bhāṣye dhvanitaiṣā//
nanu 'praṇidāpayati' ityādau dārūpasya vidhīyamānā ghusaṃjñā dāpernasyādata āha -
yadāgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena gṛhyante

11

yamuddiśyā'gamo vihitaḥ, sa tadguṇībhūtaḥ śāstreṇa tadavayavatvena bodhito 'tastadgrahaṇena tadgrāhakena tadbodhakena śabdhena gṛhyate bodhyata ityarthaḥ/ tatra tadguṇībhūtā ityaṃśo bījakathanam/ loke 'pi devadattasyāṅgādhikye tadviśiṣṭasyaiva devadattagrahaṇena grahaṇaṃ dṛśyate/
yamuddiśya vihita ityukteḥ 'pranidārayati' ityādau na dārityasya ghutvam/
'ānemuk' iti mugvidhānasāmarthyādeṣānityā/ anyathā 'pacamānaḥ' ityādāvakārasya muki-anayā paribhāṣayā viśiṣṭasya savarṇadīrge tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva/ tena 'didīye' ityādau yaṇādi na, 'jahāra' ityādau 'āta au ṇalaḥ' iti ca na/
na cākārādervarṇasya varṇāntaramavayavaḥ kathamit vācyam, vacanenāvayavatvabodhanāt/ tasya cāvayavatvasādṛśye paryavasānaṃ bodhyam/
na coktajñāpakādvarṇagrahaṇe 'syā apravṛttiriti vācyam ; 'āne muk' iti sūtra bhāṣye 'kārasyāṅgāvayavasya mugityarthe 'pacamānaḥ' ityatra 'tāsyanudāttet' iti svaro ma syādityāśaṅkhyādupadeśabhaktastadgrahaṇena grāhiṣyata ityukterasaṅgatyāpatteḥ/
kiñca ṅamantapadāvayavasya hrasvātparasya ṅamo ṅamuḍityarthe 'kurvannāste' ityādau ṅamo ṅamuḍāgame ṇatvaprāptimāśaṅkya 'yadāgamāḥ' iti nyāyenādyanasyāpi padāntagrahaṇena grahaṇāt 'padāntasya' iti niṣedha ityanayā
paribhaṣayā 'āgamānāmāgamidharmavaiśiṣṭyamapi hodhyate' ityāśayaka 'ṅamuṭ' sūtrasthabhāṣyāsaṅgateḥ/
kiñca-guṇāde raparatve rephaviśiṣṭa guṇatvādyeṣṭavyam/ anyathā 'ṛkārasya guṇavṛddhī arārāveva' iti niyamo na syāt/ tacca 'varṇagrahaṇe' etadapravṛttau na saṅgaccate/ ata eva 'radābhyāṃ' iti sūtre bhāṣyam -"guṇo bhavati, vṛddhirbhavati,
rephaśirā guṇavṛdadhisaṃjñako 'bhinirvartate"iti/ ata eva 'neṭi' 'ṇeraniṭi' ityadi caritārtham/
'anāgamakānāṃ sāgamakāḥ ādeśāḥ' ityasya tvayamarthaḥ - ārdhadhātukasyeḍāgama ityarthe jñāte, nityeṣu śabdeṣvāgamavidhānānupatyā arthāpattimūlakavākyāntarakalpaneneḍrahitabuddhiprasaṅge seḍbuddhiḥ kartavyeti/ evañcādeśeṣvivātrāpi buddhivipariṇāma iti na nityatvahāniḥ/
sthānivatsūtre ca nedṛśādeśagrahaṇam/ sākṣādaṣṭādyāyībodhitasthānyādeśabhāve cāritārthyāt/ kiñcevaṃ sati sthānibuddhyaiva kāryapravṛtyā 'lāvasthāyāmaḍiti' siddhantāsaṅgatiḥ/ sthānivadbhāvaviṣaye 'nirdiśyamānasya' iti paribhāṣāyāḥ pravṛttau 'tisṛṇām' itiyatira paratvāttisrādeśe sthānivadbhāvena trayādeśamāśaṅkhya, 'sakṛdgati' nyāyena samādhānaparabhāṣyāsaṅgatiḥ/
'eruḥ' ityādau sthānaṣaṣṭīnārdeśāttadantaparatayā paṭhitavākyasyaiva samudāyādeśaparatvenā'deśagrahaṇasāmarthyāttasya sthānivatsūtre grahaṇena na doṣaḥ/ ānumānika sathānyādeśabhāvakalpane 'pi śrautasthānyādeśabhāvasya na tyāga iti 'acaḥ parasmin' ityādernāsaṅgatiḥ/
etena - 'yadāgamāḥ' iti paribhāṣā sthānivatsūtreṇa gatārthetyapāstham/ etatsarvam 'dādhāghvadāp' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam//
nanvevam udasthādityādau 'udaḥsthāstambhoḥ pūrvasya' iti pūrvasavarṇāpattirata āha -
nirdaśyamānasyā'deśā bhavanti

12

'ṣaṣṭīsthāne yogā' iti sūtramāvartate/ tatra dvitīyasyāyamarthaḥ - ṣaṣṭhyantaṃ nirdiśyamānamuccāryamāṇamuccāryamāṇasajātīyameva, nirdiśyamānāvayavarūpameva vā sthanena sthānanirūpitasambandhena yujyate, na tu pratīyamānamityarthaḥ/ tenedaṃ siddham/ na ca 'asyacvau' ityādau dīrgāṇāmādeśānāpattiḥ, teṣāṃ nirdiśyamānatvābhāvāditi vācyam, jātipakṣe doṣābhāvāt/ kiṅca 'na bhūsudhiyoḥ' iti niṣedhena grahaṇakaśāstragṛhītānāṃ nirdiśyamākāryabodhānna doṣaḥ/
iyaṅuvaṅorṅitvaṃ tu ivarṇovarṇāntaśnudhātubhruvāmityarthena dhātvādīnāmapi nirdiṣṭatvādantyādeśatvāya/ rīriṅorṅitvaṃ tu spaṣṭārthameva// etenedaṃ ṅitvaṃ varṇagrahaṇe nirdiśyamāna paribhāṣāyā apravṛttijñāpakamityapāstam/ 'hayavaraṭ' sūtrasthena 'ayogavahānāmupadeśe 'lontyavidhiḥ prayojanam, vṛkṣasttatra/ naitadasti prayojanam, nirdiśyamānasyetyeva siddham' - iti bhāṣyeṇa virodhāt/
anayā paribhāṣayā 'yenavidhiḥ' iti sūtrabodhitatadantasya sathānivatvābhāva bodhanam, yadāgamā iti labdhasya ca/
tena 'supadaḥ' 'udasthāt' ityādi siddhiḥ/ anayā ca svasvanimittasannidhāpitānām 'alo 'ntyasya' ityādīnāṃ samāveśa eva, na bādhyabādhaka bhāvaḥ, virodhābhāvāt/ nāpyetayoraṅgāṅgibhavaḥ, ubhayorapi parārthatvena tadayoghāt/ 'anekāl śit' iti sūtre sarvaścaitatparibhāṣābodhita eva gṛhyate/
yattu 'ādeḥ parasya' 'alontyasya' ityetāveva tadbādhakāviti tanna ; 'udaḥsthāt' iti sūtraviṣaye 'syāḥ 'pādaḥ pat' iti sūtre bhāṣye sañcāritatvāt/ nāpyetayoriyaṃ bādhikā, etayorniviṣayatvaprasaṅgāditi 'ti viṃśateḥ' iti sūtre kaiyaṭaḥ/ akajviṣaye nāyaṃ nyāyaḥ, sthānivadbhāvena tanmadhyapattanyāyena tadbudhāyaiva kāryajanakatvāt/ iyañca avayavaṣaṣṭīviṣaye 'pi/ ata eva 'tadoḥ saḥ sāviti' satvam, 'atisyaḥ' ityatropasargatakārasya na/ nirdiśyamānayuṣmadādyavayavamaparyamtasyaiva yūyādayaḥ, na tu 'atiyūyam' ityādau sopasargāvayavamaparyantasyeti bodhyam/ 'pādaḥ pat' iti sūtre 'ṣaṣṭī sthāne' iti sūtre ca bhāṣye ca spaṣṭaiṣā//
nanu 'cetā' ityādau hrasvasyekārasya pramāṇata āntaryādakāro 'pi syādata āha-
yatrānekavidhamāntaryaṃ tatra sthanata āntaryaṃ balīyaḥ

13

anekavidhamusthānaguṇapramāṇakṛtam/ atra mānam 'ṣaṣṭī sthāne' ityata ekadeśānuvṛtyā sthāne grahaṇe 'nuvartamāne punaḥ 'sthānentaratamaḥ' iti sūtre sthāne grahaṇameva/ taddhi tṛtīyayā vipariṇamya vākyabhedena sthāninaḥ prasaṅge jāyamānaḥ sati sambhave sthānata evāntaratama ityarthakam/
tamabgrahaṇamevānekavidhāntarya sattāgamakam/ sthānataḥusthānenetyarthaḥ/ tatra sthānata āntaryam 'iko yaṇaci'
ityādau prasiddhameva/ arthataḥ 'paddanno' ityādau sthānyarthābhidhāna samarthasyaivā'deśateti siddhāntādyadarthābhidhānasamartho yaḥ, sa tasyādeśa iti tatsamānārthatatsamānavarṇapadādīnāṃ te, tṛjvatkroṣṭuriti ca/ guṇato 'vāgghariḥ' ityādau/ pramāṇataḥ 'adaso 'seḥ' ityādau/ 'sthāne 'ntaratamaḥ' sūtre bhāṣye spaṣṭaiṣā//
nanu 'proḍhavān' ityatra 'prādūhoḍheti' vṛddhiḥ syādata āha-
arthavadgrahaṇe nānarthakasya

14

viśiṣṭarūpopādāne/ upasthitārthasya śabdaṃ prati viśeṣaṇatayānvayasambhave tyāge mānābhāvo 'syā mūlam/ atrārthaḥ kalpitānvayavyatirekakalpitaḥ śāstrīyo 'pi gṛhyate iti 'saṅkhyāyāḥ' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ iyaṃ varṇa grahaṇeṣu neti 'lasya' ityatra bhāṣye spaṣṭam/ ata eva eṣā viśiṣṭarūpopādāna viṣayeti-vṛddhāḥ/ etanmūlakameva 'yena vidhiḥ' ityatra bhāṣye paṭhyate 'alaivānarthakena tadantavidhiḥ' iti/
kiñca 'svaṃ rūpam' iti śāstre svaśabdenā'tmīyavācinār'tho gṛhyate, rūpa śabdena svarūpam, evañca tadubhayaṃ śabdasya saṃjñīti tadarthaḥ/ tatrārtho na viśeṣyastatra śastrīyopakāryāsambhavāt, kintu śabdaviśeṣaṇam/ evañcārthaviśiṣṭaḥ śabdaḥ saṃjñīti phalitam/ tenaiṣā paribhāṣā siddheti bhāṣye spaṣṭam//
nanvevamapi 'mahadbhataścandramāḥ' ityatra 'ānmahataḥ' ityātvāpattirata āha-
gauṇamukhyayormukhye kārya sampratyayaḥ

15

guṇādāgato gauṇaḥ/ yathā-gośabdasya jāḍyādiguṇanimittor'tho vāhīkaḥ/ aprasiddhaśca saṃjñādirapi tadguṇāropādeva buddhyate/ mukhamiva pradhānatvāt mukhyaḥuprathama ityarthaḥ/ gauṇe hyarthe śabdaḥ prayujyamāno mukhārthāropeṇa pravarthate/ evaṃ cāprasiddhatvaṃ gauṇalākṣaṇikatvaṃ cātra gauṇatvam/ tena 'priyatrayāṇām' ityādau trayādeśo bhavatyeva, tatra triśabdārthasyetaraviśeṣaṇatve 'pyuktagauṇatvābhāvāt/ kiñcāyaṃ nyāyo na prātipadikakārye, kintūpāttaṃ viśiṣyārthopasthāpakaṃ viśiṣṭarūpaṃ yatra tādṛśapadakārya eva/ pariniṣṭitasya padāntarasambandhe hi 'gaurvāhīkaḥ' ityādau gauṇatvapratītirnatu prātipadikasamskāravelāyāmityantaraṅgatvājjātasaṃskārabādhāyogaḥ prātipadikakārye pravṛtyabhāve bījam/
śvaśurasadṛśasyāpatyamityarthake 'śvāśuriḥ' ityādāvata iñaḥ siddhaye - upāttamityādi/ na ca prātipatikapadaṃ tādṛśamiti vācyam, tena hi prātipadikapadavatvenopasthitiriti tasya viśiṣyārthopasthāpakatvābhāvāt/ nipātapadaṃ tu cāditvenaiva cādīnāmupasthāpakamiti taduddeśyakakāryanidhāyake 'ot' ityādāvetatpravṛt 'gobhavattyā' ityādau doṣo na/
'agnīṣomau māṇavakau' ityatra prasiddhadevatādvandvavācyagnīṣomapadasya tatsadṛśaparatve 'pyantaraṅgatvādītvaṣatve bhavata eva/ sadṛśalākṣaṇikāgnisomapadayordvandve tannāmakāvityarthake ca netvaṣatve, ādye gauṇalākṣaṇikatvāt, antye 'prasiddhatvāt/ ata eva 'agnisomau māṇavako' ityatra gauṇamukhyanyāyena śatvavāraṇaparam,"agneḥ stutstomasomāḥ"iti sūtrasthaṃ bhāṣyaṃ saṅgacchate/
'gāṃ pāṭhaya' ityādau mukhya gopadārthasya pāṭhanakarmatvāsambhavena nibhaktyutpattivelāyāṃ prayoktṛbhirgauṇārthatvasya pratītāvapyapadasyāprayogeṇa boddhṛbhiḥ sarvatra padasyaiva gauṇārthakatvasya graheṇa 'atvaṃ tvaṃ sampadyate, 'amahān mahānbhūtaḥ, 'tvadbhavatiṭha ityādi bhāśyaprayoge tvādyādeśadīrgādīnāṃ karaṇena cāsya nyāyasya padakāryaviṣayatvamevocitam/ anyathā vākyasaṃskāra pakṣe teṣu tadanāpattiḥ/
kiñca"śuklām' ityukte karma nirdiṣṭam kartā kriyācānirdiṣṭe"ityādyuktyā 'ihedānīṃ gāmabhyāja kṛṣṇāṃ devadattetyādau sarvaṃ nirdiṣṭam, gāmeva karma, devadatta eva karttā, abhyājaiva kriyā' ityarthakenārthavatsūtrasthabhāṣyeṇa kārakādimātraprayoge yogyasarvakriyādhyahāre prasakte niyamārthaḥ kriyāvācakādiprayoga ityetattātparyakeṇa sāmānyataḥ kriyājanyaphalāśrayatvamātravivakṣāyāṃ dvitīyādīnāṃ sādhutvānvākhyānamityarthalābhena pāṭhanakriyānvayakāle padasyaiva gauṇarthatvapratītiḥ prayokturapi/
etanmūlakaḥ"abhivyaktapadārthāḥ ye' iti ślokopi padakāryaviṣayakaḥ/ dhvanitaṃ cedam 'sarvādīni' iti sūtre saṃjñābhūtānāṃ pratiṣedhamārabhatā vārttikakṛtā,"pūrvaparā"iti sūtre 'asaṃjñāyām' iti vadatā sūtrakṛtā, anvarthasaṃjñayā tatpratyākhyānaṃ kurvatā bhāṣyakṛtā ca/
arthāśraya etadevaṃ bhavati, śabdāśraye ca vṛddhyātve-iti 'ot' sūtrastha bhāṣyasya laukikārthavatvayogyapadāśraya
eṣa nyāyaḥ, tadrahitaśabdāśraye ca te ityarthaḥ/ 'gotaḥ' iti yathāśrutasūtre viśiṣṭarūpopādānasatvenoktarītyaivatasya
bhāṣyasya vyākhyeyatvādityalam//
arthavadgrahaṇe-ityasyāpavādamāha :-
aninasmingrahaṇānyarthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti

16

'yena vidhiḥ' ityatra bhāṣye vacana rūpeṇa paṭhitaiṣā/ tena 'rājñā' 'sāmnā' ityādvallopaḥ, 'daṇḍī' 'vāgmī' ityādau 'inhan' iti niyamaḥ, 'supayāḥ' 'susrotāḥ' ityādau 'atvasantasya' iti dīrgaḥ, 'suśarmā' 'suprathimā' ityādau 'manaḥ' iti ṅībniṣedhaśca siddhaḥ/ anye tu 'parivīviṣīdhvam' ityatra ḍhatvavyāvṛttaye kriyamāṇāt 'iṇaḥ ṣīdhvam' ityatrāṅgagrahaṇādarthavatparibhāṣānityā, tanmūlakamidamityāhuḥ/ 'vibhāṣeṭaḥ' ityatrānarthakasyaiva ṣīdhvamaḥ sambhavādatrāpi tasyaiva grahaṇamiti bhramavāraṇāya 'aṅgāt' iti pare//
nanu 'uśca' ityatra 'liṅsicau' ityataḥ 'ātmanepadeṣu' ityeva sambadhyeta, anantaratvādata āha :-
ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ saha vā nivṛttiḥ

17

vā-śabda evārthe/ parasparānvitārthakapadānām-sahaivānuvṛttinivṛttī ityarthaḥ/ ekakārya niyuktānāṃ bahūnāṃ loke tathaiva darśanāditi bhāvaḥ/ yattu-atra jñāpakam 'neḍvaśi' ityata iḍityanuvartamāne 'ārdhadhātukasyeḍ' ityatra punariḍgrahaṇam/ taddhi netyasyāsambamdhārthamiti/ tanna ; 'dīdhīvevīṭām' iti sūtre bhāṣye tatratyeḍgrahaṇapratyākhyānāyeḍ grahaṇe 'nuvartamāne punariḍgrahaṇasyeṭo guṇarūpavikārārthakatvasyoktatvena tadvirodhāt/ naño nivṛttistu 'kvacidekadeśo 'pi anuvartate' iti nyāyena siddhā/ vastu tastu 'dīdhīvevīṭām' iti sūtrastha bhāṣyamekadeśyuktiḥ, 'ārdhadhātukasya' iti sūtrastheḍgrahaṇasya 'neḍvaśi' iti sūtre bhāṣye pratyākhyānāt, tatkaraṇena gurutarayatnamāśrityaitatpratyākhyānasyāyuktatvāt//
nanu-alugadhikraḥ prāganaṅaḥ, uttarapadādhikāraḥ prāgaṅgādhikārādityanupapannam, ekayoganirdiṣṭatvāt/ tathā 'dāmahāyanāntācca' ityādau 'saṅkhyāvyayādeḥ' ityataḥ saṅkhyāderityanuvartate 'vyayāderiti nivṛttamiti cānupapannamata āha-
ekayoganirdiṣṭānāmedeśo 'pyanuvartate

18

ekārthe yogaḥusambandhastena nirdiṣṭayoḥ samudāyābhidhāyidvandvanirdiṣṭayorityartha iti 'pakṣāttiḥ' iti sūtre kaiyaṭaḥ/ tāvanmātrāṃṣe svaritatvapratijñābalāllabhyamidam/ spaṣṭā ceyam 'dāmahāyanāntācca' iti sūtre 'auto 'mśasoḥ' iti sūtre ca bhāṣye pūrvā ca//
nanu 'tyadādīnāmaḥ' itiyādinā 'imam' ityādāvanunāsikaḥ syādata āha-
bhāvyamānena savarṇānāṃ grahaṇaṃ na

19

aṇuditsūtre 'apratyayaḥ' ityanena sāmartyātsūtraprāptam, jātipakṣeṇaprāptam,guṇābhedakatvenaca prāptam, netyarthaḥ/ ata evāṇuditsūtre pratyayā'deśā'gameṣu savarṇagrahaṇābhāvaṃ prakārāntareṇoktvā, 'evaṃ tarhi siddhe yadapratyaya iti pratiṣedhaṃ śāsti, tajjñāpayati bhavatyeṣāparibhāṣā 'bhāvyamānena savarṇānāṃ grahaṇaṃ na' iti/ kiñca, 'jyāda īyasaḥ' ityevāntaryato dīrghe siddhe 'jyādāt' iti dīrgoccāraṇamasyā jñāpakam/ aṇuditsūtre 'jyādāt' iti sūtre ca bhāṣye spaṣṭaiṣā/
'coḥ kuḥ' ityādau bhāvyamānenāpi savarṇagrahaṇam, vidheye udiduccāraṇasāmarthyāt/ etadevābhipretya 'bhāvyamānāṇ savarṇānna
gṛṇhāti' iti navyāḥ paṭhanti//
nanvevam 'adaso 'seḥ' ityādinā 'amū' ityādau dīrgavidhānaṃ na syādata āha :-
bhāvyamāno 'pyukāraḥ savarṇān gṛṇahāti

20

'diva ut' 'ṛta ut' iti taparakaraṇamasyā jñapakam/ 'titsvaritam' iti sūtre bhāṣye spaṣṭaiṣā//
nanu 'gave hitaṃ gohitam' ityādau pratyayalakṣaṇenāvādyādeśāpattirata āha :-
varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam

Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc