પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 101-120

ષાષ્ટદ્વિત્વસ્ય દ્વિઃપ્રયોગસિદ્ધાન્તેન પ્રયોગદ્વયરૂપે સમુદાયે પ્રકૃતિરૂપત્વબોધનેનેદં ન્યાયસિદ્ધમ્।
અત એવ જુહુધીત્યદૌ દ્વિત્વે કૃતે ધિત્વસિદ્ધિરિતિ। તદપિ ન, ભાષ્યે ઽદર્શનાત્। કિઞ્ચ તેન સિદ્ધન્તેન પ્રત્યેકં દ્વયોસ્તત્વબોધને ઽપિ સમુદાયસ્ય તત્વબોધને માનાભાવઃ।
અત એવ"દયદેર્દિગિ"ઇતિ સૂત્રે ઽસ્તેઃ પરત્વાદ્ દ્વિત્વે કૃતે પરસ્યાસ્તેર્ભૂભાવે પૂર્વસ્ય શ્રવણં પ્રાપ્નોતીત્યાશઙ્ક્ય વિષયસપ્મ્યાશ્રયણેન પરિહૃતં ભાષ્યે।
અન્યથા ત્વદુક્તરીત્યા ઽએકાજ્દ્વિર્વચનઽ ન્યાયેન સમુદાયસ્યૈવાદેશાપત્તૌ તદસઙ્ગતિઃ સ્પષ્ટૈવ।
તસ્માદુત્તરખણ્ડમાદાયૈવ યથાયોગં તત્તત્કાર્યપ્રવૃત્તિર્બોધ્યા।
"ભૂસુવોઃ"ઇત્યસ્ય તદન્તાઙ્ગસ્યેત્યર્થાત્ પ્રાપ્તસ્ય ગુણનિષેધસ્ય બોભૂત્વિતિ નિયમ ઇતિ ન તદ્વિરોધઃ। તસ્માદ્ધન્તેર્યઙ્લુકિ ઽવધ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ માધવાદ્યુદાહૃતં ચિન્ત્યમેવેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
યદપિ નનુ"વૃદ્ધિર્યસ્યાચામાદિઃ"ઇત્યત્રેક્પરિભાષોપસ્થિતૌ શાલીયાદ્યસિદ્ધિઃ, અત આહ --
વિધૌ પરિભાષોપતિષ્ટતે નાનુવાદે

અનૂદ્યમાન વિશેષણેષુ તન્નિયામિકા પરિભાષા નોપતિષ્ટત અતિ તદર્થઃ।
વિધ્યઙ્ગભૂતાનાં પરિભાષાણાં વિધેયેનાસિદ્ધતયા સમ્બન્ધાસમ્ભવે ઽપિ તદ્વિશેષેણવ્યવસ્થાપકત્વેન
ચરિતાર્થાનાં તદ્વિશેષેણવ્યવસ્થાપકત્વે માનાભાવ ઇતિ તર્કમૂલેયમ્।
કિઞ્ચ"ઉદીચામાતઃ સ્થાને"ઇતિ સૂત્રે સ્થાને ગ્રહણમસ્યા લિઙ્ગમ્। અન્યથા"ષષ્ટી સ્થાને"
ઇતિ પરિભાષયૈવ તલ્લાભે તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવેતિ, તત્, ન;"ઉદાત્તસ્વરિતયોર્યણઃ"ઇત્યાદૌ"ષ્યઙઃ સમ્પ્રસારણમ્"ઇતિ સૂત્રભાષ્યોક્તરીત્યા"અલ્લોપો ઽનઃ"ઇત્યાદૌ ચૈતસ્યા વ્યભિચરિતત્વાત્, ભાષ્યાનુક્તત્વાચ્ચ। સ્થાન સમ્બન્ધો ન
પરિભાષાલભ્ય ઇત્યર્થસ્ય"ષષ્ટી સ્થાને"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમુક્તત્વેન ત્વદુક્તજ્ઞપકાવમ્ભવાચ્ચ। તત્ર સ્થાનેગ્રહણં તુ સ્પષ્ટાર્થમેવ।
કિઞ્ચ"વિધૌપરિભાષા"ઇતિ પ્રવાદઃ"ઇકોગુણવૃદ્ધી""અચશ્ચ"ઇત્યનયોર્વિધીયત ઇત્યધ્યાહારમૂલકઃ, અન્યત્ર તુ નાસ્યા ફલમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽનમસ્કરોતિ દેવાન્ઽ ઽનમસ્યતિ દેવાન્ઽ ઇત્યાદૌ"નમઃ સ્વસ્તિ"ઇત્ ચતુર્થી દુર્વારા, ઇત્યત આહ --
ઉપપદવિભક્તેઃ કારકવિભક્તિર્બલીયસી

કારકવિભક્તિત્વઞ્ચ ક્રિયાજનકાર્થકવિભક્તિત્વમ્। તચ્ચ પ્રથમાયા અપ્યસ્તીતિ સાપિ કારકવિભક્તિરિતિ"સહયુક્તે"ઇત્યાદિસૂત્રેષુ ભાષ્યે ધ્વનિતમ્।
ઇયં ચ વાચનિક્યેવ। અત એવ"યસ્યચ ભાવેન"ઇતિ સપ્તમ્યપેક્ષયાધિકરણસપ્તમ્યા બલવત્વમનેન ન્યાયેન,"તત્ર ચ દીયતે"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે ધ્વનિતમ્, કૈયટેન ચ સ્પષ્ટમુક્તમ્। એતેન ઽક્રિયાન્વયિત્વં કારકત્વમ્ઽ ઇત્યપાસ્તમ્, "યસ્યચ ભાવેન"ઇતિ સપ્તમ્યા અપિ ક્રિયાન્વયિત્વાત્।
યે તુ પ્રધાનીભૂતક્રિયાસમ્બન્ધનિમિત્તકાર્યત્વેન કારકવિભક્તીનાં બલવત્વં વદન્તિ; તેષામુભયોરપિ ક્રિયાસમ્બન્ધનિમિત્તકત્વેન તદસઙ્ગતિઃ સ્પષ્ટૈવ।"નમો વરિવ"ઇતિસૂત્રે ઽનમસ્યતિ દેવાન્ઽ ઇત્યાદૌ ચતુર્થી વારણાય ભાષ્યે ઉપન્યાસસ્યાસઙ્ગતેશ્ચ॥
એતેન ઽક્રિયાકારકસમ્બન્ધોન્તરઙ્ગઃઽ ઇતિ તન્નિમિત્તા વિભક્તિરન્તરઙ્ગા, ઉપપદાર્થેન તુ યત્કિઞ્ચિત્ ક્તિયાકારકમૂલકઃ સમ્બન્ધ ઇતિ તન્નિમિત્તા વિભક્તિર્બહિરઙ્ગેત્યપાસ્તમ્, ઽનમસ્યતિઽ ઇત્યત્ર નમઃ પદાર્થે ઽપિ ક્રિયાકારકાભાવે નૈવાન્વયાત્। અત્ર ચ નમઃ પદાર્થસ્યાપિ ક્રિયાત્વં મુણ્ડયતૌ મુણ્ડસ્યેવ।
"સહયુક્તે"ઇત્યાદૌ ચ પ્રધાને પ્રથમા સાધનાર્થમિયં ભાષ્ય ઉપન્યસ્તેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽઅદમુયઙ્ઽ ઇત્યાદૌ પૂર્વસ્યાપિ મુક્ત્વાપત્તિઃ, અત આહ --
અનન્ત્યવિકારો ઽન્ત્યસદેશસ્ય

અનન્ત્યસદેશાનન્યસદેશયોરેકપ્રયોગે યુગપત્પ્રાપ્તવન્ત્યસદેશસ્યવેતિ તદર્થઃ। અન્યથા ધાત્વાદેર્નત્વસત્વેઽનેતાઽ ઽસોતાઽ ઇત્યાદાવેવ સ્યાતામ્, ન તુ ઽનમતિઽ ઽસિઞ્ચતિઽ ઇત્યાદૌ।
અન્ત્યવિકાર ઇતિ ચ લિઙ્ગમ્।
અન્ત્યેન સમાનો દેશો યસ્ય સો ઽન્ત્યસદેશઃ। તત્વં ચાન્ત્યવર્ણતદ્વર્ણયોરિતરાવ્યવધાનેન બોધ્યમ્।
અત એવ વિધ્ધ ઇત્યાદ્યર્થમ્"ન સમ્પ્રસારણે"ઇતિ ચરિતાર્થમ્।
"અલ્લોપો ઽનઃ"ઇત્યાદેઃ ઽઅનસ્તક્ષ્ણાઽઇત્યાદાવાદકારાદાવપ્રવૃત્તિરપ્યસ્યાઃ ફલમ્, યજાદિ સ્વાદિપરાન્નન્તાઙ્ગસ્યાકારસ્ય લોપ ઇત્યર્થસ્યૈવાઙ્ગાંશે પ્રત્યયસ્યોત્ત્થિતાકાઙ્ક્ષતયૌચિત્યાદઙ્ગાવયવ યજાદિસ્વાદિપરસ્યાન્ ઇત્યાદિક્રમેણાનેકત્રાનેકક્લિષ્ટકલ્પનાપેક્ષયાસ્યા ઉચિતત્વાત્।
ન ચૈષા"ષ્યઙઃ સમ્પ્રસારણમ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે પ્રત્યાખ્યાતેતિ ભ્રમિતવ્યમ્, વાર્તિકોક્તફલાનામનેકક્લિષ્ટકલ્પનાભિરન્યથાસિદ્ધિં પ્રદર્શ્યાપિ યાન્યેતસ્યાઃ પરિભાષાયાઃ પ્રયોજનાનિ, તદર્થમેષા કર્તવ્યા પ્રતિવિધેયં દોષેષુ, પ્રતિવિધાનં ચોદત્તનિર્દેશાત્ સિદ્ધમિત્યુપસંહારાત્। ઽમિમાર્જિષતિઽ ઇત્યર્થં ચૈષા। તત્ર વૃદ્ધેઃ પૂર્વમન્તરઙ્ગત્વાત્ દ્વિત્વે પરત્વાદભ્યાસકાર્યે તતો ઽભ્યાસેકારસ્ય વૃદ્ધિવારણાયાવશ્યકી। ન ચ વૃદ્ધૌ પુનરભ્યાસહ્રસ્વત્વેન
સિદ્ધિઃ, ઽલક્ષ્યે લક્ષણસ્યઽ ઇતિ ન્યાયેન પુનરપ્રવૃત્તેઃ।
યત્તુ"ન સમ્પ્રસારણે"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે ઽનૈતસ્યાઃ પરિભાષાયાઃ પ્રયોજનાનિઽ ઇત્યુક્તમ્। તસ્યાયમર્થઃ --
એતત્સૂત્રે પ્રયોજનાન્યેતસ્યાઃ પરિભાષાયા ન ભવન્તિ, વ્યધાદાવનત્યસમાનાદેશયણો ઽભાવાદિતિ। ઽનૈતાનિ
એતસ્યાઃ પ્રયોજનાનિઽ ઇતિ પાઠો ઽપિ ક્વચિદ્ દૃશ્યતે।
વાચનિક્યેવૈષા। સ્પષ્ટા ચ"ષ્યઙઃ"ઇતિ સૂત્રે"અદસો ઽસેઃ"ઇતિ સૂત્રે ચ ઽકેચિદન્ત્યસદેશસ્યઽ ઇત્યનેન ભાષ્ય ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ"અવ્યક્તાનુકરણસ્યાતઃ"ઇતિ પરરૂપમ્, ઽપટત્ઽ ઇતિ ઽપટિતિઽ ઇત્યદૌ"અલોન્ત્યસ્ય"
ઇત્યન્ત્યસ્ય પ્રાપ્નોતીત્યત આહ --
નાનર્થકે ઽલો ઽન્ત્યવિધિરનભ્યાસવિકારે

અનભ્યાસેત્યુક્તે ઽવિભર્તિઽ ઇત્યાદૌ"ભૃઞામિત્"ઇત્યાદ્યન્ત્યસ્યૈવ। અભ્યાસો ઽનર્થકઃ, અર્થવૃત્યભાવાત્, કિન્તૂત્તરખણ્ડ એવાર્થવાનિત્યન્યત્ર નિરૂપિતમ્।
એષા"અલોન્ત્યાત્"સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા। ફલાનામન્યથાસિદ્ધિકરણેપ્રત્યાખ્યાતા ચેતિ તત એવાવધાર્યતામ્॥
નનુ ઽબ્રાહ્મણવત્સા ચ બ્રાહ્નણીવત્સશ્ચઽ ઇત્યાદૌ"પુમાન્ સ્ત્રિયા"ઇત્યેકશેષાપત્તિઃ, સ્ત્રીત્વપુંસ્ત્વાતિરિક્તકૃતવિશેષાભાવાત્, અત આહ --
પ્રધાનાપ્રધાનયોઃ પ્રધાને કાર્યસમ્પ્રત્યયઃ

તેન પ્રધાનસ્ત્રીત્વપુંસ્ત્વાતિરિક્તાપ્રધાનસ્ત્રીત્વપુંસ્ત્વકૃતવિશેષસ્યાપિ સત્વેન ન દોષઃ। સ્પષ્ટા ચેયમ્"નપુંસકમનપુંસકેન"ઇત્યનયોર્ભાષ્યે।
"અન્તરઙ્ગોપજીવ્યાદપિ પ્રધાનં પ્રબલમ્ઽ ઇતિ"હેતુમતિ ચ"ઇત્યત્ર ભાષ્યકૈયટયોઃ॥
નનુ સ્વસ્રાદિત્વપ્રયુક્તો માતૃ શબ્દસ્ય ઙીબ્નિષેધઃ પરિચ્છેત્તૃવાચકમાતૃશબ્દે ઽપિ સ્યાત્,
અત આહ --
અવયવપ્રસિદ્ધેઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્બલીયસી

તેન શુદ્ધ રૂઢસ્ય જનનીવાચકસ્યૈવ ગ્રહણમ્, ન પરિચ્છત્તૃવાચકસ્ય। ઽયોગજબોધે તદનાલિઙ્ગિતશુદ્ધરૂઢજોપસ્થિતિઃ પ્રતિબન્ધિકાઽ ઇતિ વ્યુત્પત્તિરેવ તદ્બીજમ્। રથકારાધિકરણન્યાયસિદ્ધો ઽયમર્થઃ।
કશ્ચિત્તુ"દીધીવેવીટામ્"ઇત્યત્રાનયા પરિભાષયા દીધીવેવીઙોરેવ ગ્રહણમ્, ન દીઙ્ધીઙ્વેઞ્
વીનામિતિ, તત્, ન; તથા સતિ ઽદીવેધીવીટામ્ઽ ઇત્યેવ વદેદિતેયન્યે॥
નનુ વાતાયનાર્થે ગવાક્ષે ઽવઙો વૈકલ્પિકત્વાત્ ઽગોક્ષઃઽ ઇત્યાદ્યપિ સ્યાત્, અત આહ --
વ્યવસ્થિતવિભાષયાપિ કાર્યાણિ ક્રિયન્તે

લક્ષ્યાનુસારાદ્ વ્યવસ્થા બોધ્યા।"શાચ્છોઃ"ઇતિ સૂત્રે"લટઃ શતૃ"ઇત્યાદિ સૂત્રેષુ ચ ભાષ્યે સ્પષ્ટા॥
વિધિનિયમસમ્ભવે વિધિરેવ જ્યાયાન્

નિયમે હ્યશ્રુતાયા અન્યનિવૃત્તેઃ સામર્થ્યાત્ પરિકલ્પનમુક્તાનુવાદદોષશ્ચેતિ લાઘવાદ્ વિધિરેવેતિ બોધ્યમ્।"યસ્ય હલઃ"ઇત્યત્ર"ઇજાદેઃ સનુમઃ"ઇત્યાદૌ ચ ભાષ્યે સ્પષ્ટેયમ્॥
નનુ"આશંસાયાં ભૂતવચ્ચ"ઇત્યનેન લુઙ ઇવ લઙ્લિટોરપ્યતિદેશઃ સ્યાત્, અત આહ --
સામાન્યાતિદેશે વિશેષાનતિદેશઃ

સામાન્યોપસ્થિતિકાલે નિયમેન વિશેષોપસ્થાપકસામગ્ર્યભાવો ઽસ્યા બીજમ્। તેનાનદ્યતનભૂતરૂપે વિશેષે વિહિતયોસ્તયોર્નાતિદેશઃ। ઇયમનિત્યા,"ન લ્યપિ"ઇતિ લિઙ્ગાત્। તેન સ્થાનિવત્સૂત્રેણ વિશેષાતિદેશો ઽપિ। સ્પષ્ટં ચૈતત્સર્વં"સ્થાનિવત્"સૂત્રે ભાષ્યે॥
નનુ"તિત્સ્વરિતમ્"ઇતિ સ્વરિતત્વમ્ ઽચિકીર્ષતિઽ ઇત્યાદૌ સ્યાત્, અત આહ --
પ્રત્યયાપ્રત્યયયોઃ પ્રત્યયસ્ય ગ્રહણમ્

ઇયં ચ"અઙ્ગસ્ય"ઇતિ સૂત્ર્ ભાષ્યે પઠિતા। વર્ણગ્રહણે ચ ન પ્રવર્તત ઇતિ તત્રૈવ
કૈયટે સ્પષ્ટમ્। અત એવ"સનાંશભિક્ષ ઉઃ""વલે"ઇત્યત્ર સન્વલયોઃ પ્રત્યયયોર્ગ્રહણમ્।
પરે તુ"તિત્સ્વરિતમ્"ઇતિ સૂત્ર એષા પરિભાષા લક્ષ્યસંસ્કારાય ભાષ્યે ક્વાપિ નાશ્રિતેતિ કૈયટેનોક્તમ્।"અઙ્ગસ્ય"ઇતિ સૂત્રે તત્પ્રત્યાખ્યાનાયૈષા ભાષ્ય એકદેશિનોક્તા। અત એવ"તિતિ પ્રત્યયગ્રહણં
કર્તવ્યમ્"ઇતિ વાર્તિકકૃતોક્તમ્ ઉક્તસૂત્રયોર્વ્યાખ્યાનાત્ પ્રત્યયોરેવ ગ્રહણમિત્યાહુઃ॥
નનુ"વિપરાભ્યાં જેઃ"ઇત્યાત્મનેપદં ઽપરાસેના જયતિઽ ઇત્યર્થકે ઽપરાજયતિ સેનાઽ ઇત્યત્ર
પ્રપ્નોતીત્યત આહ --
સહચરિતાસહચરિતયોઃ સહચરિતસ્યૈવ ગ્રહણમ્

તેન વિશબ્દસાહચર્યાદુપસર્ગસ્યૈવ પરાશબ્દસ્ય ગ્રહણમિતિ તત્રૈવ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। સહચરણં સદૃશયોરેવેતિ સહચરિતશબ્દેન સાદૃશ્યવાનુચ્યતે। ઽરામલક્ષ્મણૌઽ ઇત્યાદાવપિ સાદૃશ્યમેવ નિયામકમ્। સદૃશયોરેવ સહવિવક્ષા, તયોરેવ સહપ્રયોગ ઇત્યુત્સર્ગાચ્ચ। ધ્વનિતં ચેદમ્"કર્મપ્રવચનીયયુક્તેર્દ્વિતીયા"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે।
તત્ર હિ"પઞ્ચમ્યપાઙ્પરિભિઃ"ઇતિ સૂત્રેણ લક્ષણાદિદ્યોતકપરિયોગે પઞ્ચમીમાશઙ્ક્ય ઽયદ્યપ્યયં પરિર્દૃષ્ટાપચારો વર્જને ચાવર્જને ચ, અયં ખલ્વપશબ્દો ઽદૃષ્ટાપચારો વર્જનાર્થ એવ કર્મપ્રવચનીયઃ, તસ્ય કો ઽન્યઃ સહાયો ભવિતુમર્હત્યન્યો વર્જનાર્થાત્, યથાસ્ય ગોઃ સહાયેનાર્થ ઇતિ ગૌરેવાનીયતે, નાશ્વઃ, ન ગર્દભઃઽ ઇત્યુક્તમ્। તેન હિ સદૃશાનામેવ પ્રયોગે સહાયભાવો બાધિતઃ।
"દ્વિસ્ત્રિશ્ચતુઃ"ઇતિ સૂત્રે સાહચર્યેણૈવ કૃત્વોર્ઽથસ્ય ગ્રહણે સિદ્ધે કૃત્વોર્થગ્રહણાદેષાનિત્યા। તેન"દીધીવેવીટામ્"ઇત્યત્ર ધાતુસાહચર્યે ઽપ્યાગમસ્યેટો ગ્રહણમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ"અસ્થિ"ઇત્યનઙ્ ઽપ્રિયસક્થના બ્રાહ્મણેનઽ ઇત્યત્ર ન સ્યાત્, અઙ્ગસ્ય નપુંસકત્વાભાવાત્, અત આહ --
શ્રુતાનુમિતયોઃ શ્રુતસમ્બન્ધો બલવાન્

શ્રુતેનૈવ સમ્બન્ધઃ, નાનુમિતેન પ્રકરણાદિપ્રાપ્તેનેત્યર્થઃ। પ્રકરણાદિતઃ શ્રુતેર્બલવત્વાદિતિ ભાવઃ।
એવં ચ તત્ર લિઙ્ગમસ્થ્યાદીનામેવ વિશેષણમ્, નાઙ્ગસ્ય શિશીલુગ્નુમ્વિધિષુ તુ ગૃહ્યમાણસ્યાભાવાત્ પ્રકરણપ્રાપ્તઙ્ગસ્યૈવ વિશેષણમ્।
અત એવ"વા નપુંસકસ્ય"ઇતિ સૂત્રે"વા શૌ"ઇતિ ન કૃતમ્। તત્ર નપુંસકગ્રહણં હિ ગૃહ્યમાણસ્ય શત્રન્તસ્યૈવ નપુંસકત્વે યથા સ્યાત્, ઽબહવો દદતો યેષુ તાનિ કુલાનિ બહુદદતિઽ ઇત્યત્ર મા ભૂત્; ઽબહૂનિ દદન્તિ યેષુ તે બહુદદન્તઃઽ ઇત્યત્ર યથા સ્યાદિત્યેવમર્થમ્। સ્પષ્ટં ચેદમ્"સ્વમોર્નપુંસકાત્"ઇત્યત્ર ભાષ્યે।
કેચિત્તુ"અચો રહાભ્યં દ્વે"ઇત્યત્ર શ્રુતેન રેફસ્ય નિમિત્તત્વેન યરન્તર્ભાવાદનુમિતેન કાર્યિત્વં બાધ્યત ઇત્યેતદુદાહરણમાહુઃ, તત્, ન; તક્રકૌણ્ડિન્યન્યાયેન સિદ્ધેરિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ"તત્પુરુષે તુલ્યાર્થઃ"ઇતિ સ્વરઃ ઽપરમેણ, કારકેણ, પરમકારકેણઽ ઇત્યાદૌ સ્યાત્, તથા"ગાતિસ્થાઘુપાભૂભ્યઃ"ઇતિ લુક્ ઽપૈ ઓવૈ શેષણેઽ ઇત્યતઃ કૃતાત્વાત્ પરસ્યાપિ સ્યાત્, અત આહ --
લક્ષણ પ્રતિપદોક્તયોઃ પ્રતિપદોક્તસ્યૈવ ગ્રહણમ્

તત્તદ્વિભક્તિવિશેષાદ્યનુવાદેન વિહિતો હિ સમાસાદિઃ પ્રતિપદોક્તઃ, તસ્યૈવ ગ્રહણમ્, શીગ્રોપસ્થિતિકત્વાત્। દ્વિતીયો હિ વિલમ્બોપસ્થિતિકઃ। ઽપૈઽ ઇત્યસ્ય ઽપાઽ ઇતિ રૂપં લક્ષણાનુસન્ધાનપૂર્વકં
વિલમ્બોપસ્થિતિકમ્। પિબતેસ્તુ તચ્છીઘ્રોપસ્થિતિકમ્। ઇદમેવ હ્યેતત્ પરિભાષાબીજમ્। ઇયં વર્ણગ્રહણે ઽપિ"ઓત્"સૂત્રે ભાષ્યે સઞ્ચારિતત્વાત્।
યત્તુ વર્ણગ્રહણે નૈષા"આદેચઃ"ઇત્યત્રોપદેશગ્રહણાદિતિ, તત્તુ તસ્મિન્નેવ સૂત્રે શબ્દેન્દુશેખરે દૂષિતમિતિ તત એવ દ્રષ્ટવ્યમ્।
અનિત્યા ચેયમ્"ભુવશ્ચ મહાવ્યાહૃતેઃ"ઇતિ મહાવ્યહૃતિગ્રહણાદિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નન્વેવં દેઙો દોધાતોશ્ચ કૃતાત્વસ્ય ઘુસંજ્ઞા ન સ્યાત્, તથા મેઙ આત્વે ઽપ્રણિમાતાઽ ઇત્યાદૌ"નેર્ગદનદ"ઇતિ ણત્વં ન સ્યાત્, તથા ઽગૈઽ ઇત્યસ્યાત્વે"ઘુમાસ્થા"ઇતીત્વં ન સ્યાત્, અત આહ --
ગામાદાગ્રહણેષ્વવિશેષઃ

અત્ર ચ જ્ઞાપકં દૈપઃ પિત્વમ્। તદ્ધિ ઽઅદાપ્ઽ ઇતિ સામાન્યગ્રહણાર્થમ્। અન્યથા લાક્ષણિકત્વાદેવ વિધૌ તદ્ગ્રહણે સિદ્ધે કિં નિષેધે સામાન્યગ્રહણાર્થેન પિત્વેન? તેન ચૈકદેશાનુમતિદ્વારા સમ્પૂર્ણા પરિભાષા જ્ઞાપ્યતે। ઇયં ચ લક્ષણપ્રતિપદોક્તપરિભાષાનિરનુબન્ધકપરિભાષાલુગ્વિકરણપરિભાષાણાં બાધિકા।"દાધા ઘુ"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટા।
"ગાતિસ્થા"ઇતિ સૂત્રે ઇણાદેશગાગ્રહણમેવેષ્યત ઇતિ ન દોષ ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
પ્રત્યેકં વાક્યપરિસમાપ્તિઃ

ઽદેવદત્તાદયો ભોજ્યન્તામ્ઽ ઇત્યત્ર ભુજિવત્॥
નન્વેવં સંયોગસંજ્ઞાસમાસસંજ્ઞાભ્યસ્તસંજ્ઞા અપિ પ્રત્યેકં સ્યુઃ, આ આહ --
ક્વચિત્સમુદાયે ઽપિ

ઽગર્ગાઃ શતં દણ્ડ્યન્તામ્, અર્થિનશ્ચ રાજાનો હિરણ્યાન ભવન્તિઽ ઇત્યાદૌ દણ્ડનવત્। લક્ષ્યાનુરોધેન ચ વ્યવસ્થા॥
નનુ"યૂસ્ત્રિયાખ્યૌ"ઇત્યત્ર વ્યક્તિપક્ષે દીર્ઘનિર્દેશાદનણ્ત્વેન ગ્રાહકસૂત્રાપ્રાપ્ત્યોદાત્તાદ્યન્યતમોચ્ચારણે ઽન્યસ્વરકસ્ય સંજ્ઞા ન સ્યાત્, અત આહ --
અભેદકાઃ ગુણાઃ

અસતિ યત્ને સ્વરૂપેણોચ્ચારિતો ગુણો ન ભેદકઃ, ન વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ।
જાતિપક્ષે તુ નાસ્યોપયોગ ઇતિ બોધ્યમ્। ઽયૂઽ ઇત્યાદૌ દીર્ઘમાત્રવૃત્તિજાતિનિર્દેશાન્ન ક્ષતિરિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ ઽસર્વનામાનિઽ ઇત્યત્ર ણત્વાભાવનિપાતને ઽપિ લોકે સણત્વપ્રયોગસ્ય સાધુત્વં સ્યાત્, અત આહ --
બાધકાન્યેવ નિપાતનાનિ

તત્તત્કાર્યે નાપ્રાપ્તે નિપાતનારમ્ભાત્।"પુરાણપ્રોક્તેષુ"ઇતિ નિપાતિતપુરાણશબ્દેન પુરાતન શબ્દસ્ય બાધઃ પ્રાપ્તો ઽપિ પૃષોદરાદિત્વાન્નેતિ બોધ્યમ્।
પુરાણેતિ પૃષોતરાદિઃ પુરાતનેતિ ચેત્યન્યે। ઇયમ્"સર્વાદિ"સૂત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટા।
ન ચૈવમસ્થયાદીનાં"નબ્વિષયસ્ય"ઇત્યાદ્યુદાત્તતયાન્ત્યાદેશસ્યાનઙઃ સ્થાન્યનુરૂપે ઽનુદાત્ત એવોચ્ચારણીય ઉદાત્તોચ્ચારણં વિવક્ષાર્થં ભવિષ્યતીતિ કથમસ્ય જ્ઞાપત્વમિતિ વાચ્યમ્, પરમાસ્થિશબ્દાદાબન્તોદાત્ત ઉદાત્તગુણકસ્યાપિ સ્થાનિવત્વેન વિવક્ષાયાં માનાભાવાત્।
"ચતસર્યાદ્યુદાત્તનિપાતનં કરિષયતે, વધાદેશે આદ્યુદાત્તનિપાતનં કરિષયતે, પદાદયો ઽન્તાદાત્તા નિપાત્યન્તે, સહસ્ય સ ઉદાત્તો નિપાત્યતે"ઇત્યાદિ ભાષ્યં ત્વેકશ્રુત્યાષ્ટાધ્યાયીપાઠે ક્વચિદુદાત્તાદ્યુ
ચ્ચારણં વિવક્ષાર્થમિત્યાશયેન।
"ત્રૈસ્વર્યેણ પાઠઃ"ઇતિ પક્ષે તુ જ્ઞાપકપરં ભાષ્યામિતિ કૈયટાદયઃ।
પરે તુ, નિપાતનં નામાન્યાદૃશે પ્રયોગે પ્રાપ્તે ઽન્યાદૃશપ્રયોગકરણમ્, તત્તદ્રૂપાદ્ યત્નાત્ તત્ર તત્રોદાત્તાદિવિવક્ષા।"તિસૃચતસૃ"ઇત્યત્ર દ્વન્દ્વપ્રયુક્તે ઽન્તોદાત્તે ઉચ્ચારણીયે આદ્યુદાત્તોચ્ચારણમ્ - અન્યત્ર
સ્થાન્યરૂપે સ્વર ઉચ્ચારણીયે તત્તદુચ્ચારણં વિવક્ષાર્થમ્।
અત્ર વિકારકૃતો લક્ષ્યભેદો નેતિ"સિચિ વૃદ્ધિઃ"ઇતિ ભાષ્યાત્ પ્રતીયતે।
અત્ર ચ"અસ્થિદધિ"ઇત્યાદાવનઙાદેરુદાત્તસ્યૈવોચ્ચારણેન સિદ્ધે ઉદાત્તગ્રહણં જ્ઞાપકમ્। સ્વરૂપેણોચ્ચારિત ઇત્યુક્તેરનુદાત્તાદેરન્તોદાત્તાદિત્યુદાત્તાદિશબ્દોચ્ચારણે વિવક્ષૈવ।
"ઉઞ ઓં"ઇત્યત્રાનનુનાસિક એવોચ્ચારણીયે યત્નાધ્ક્યેનાનુનાસિકોચ્ચારણાદ્ વિવક્ષા બોધ્યા।"પથિમથ્યૃભુક્ષામ્"ઇત્યાદૌ સ્થાન્યનુરૂપતયાનુનાસિક એવોચ્ચારણીયે નિરનુનાસિકોચ્ચારણાત્ તદ્વિવક્ષા। એતદર્થમેવાસતિ યત્ન ઇત્યુક્તમ્।
ઽઅબાધકાન્યપિ નિપાતનાનિઽ ઇતિ તુ ભાષ્યવિરુદ્ધમ્॥
નનૂખધાતોર્દ્વિત્વે સ્વત એવ હ્રસ્વત્વાત્ પૂર્વમભ્યાસહ્રસ્વાપ્રાપ્તૌ હલાદિઃ શેષે સવર્ણ દીર્ઘે હ્રસ્વાપત્તિઃ, અત આહ --
પર્જન્યવલ્લક્ષણપ્રવૃત્તિઃ

એવં ચ હ્રસ્વસ્યાપિ હ્રસ્વે કૃતે ઽલક્ષ્યે લક્ષણસ્યઽ ઇતિ ન્યાયેન ન પુનર્હ્રસ્વઃ। તદુક્તમ્
"ઇકો ઝલ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે -- ઽકૃતકારિ ખલ્વપિ શાસ્ત્રં પર્જન્યવત્ઽ ઇતિ। સિદ્ધે ઽપિ હ્રસ્વાધિકારીત્યર્થઃ।
ન ચ ઽલક્ષ્યે લક્ષણસ્ય સકૃદેવ પ્રવૃત્તિઃઽ ઇત્યત્ર ન માનમિતિ વાચ્યમ્,"સમોવાલોપમેકે"ઇતિ લોપેનૈકસકારસ્ય દ્વિત્વેન દ્વિસકારસ્ય પુનર્દ્વિત્વેન ચ ત્રિસકારસ્ય સિદ્ધૌ"સમઃ સુટિ"ઇતિ સૂત્રસ્યૈવ માનત્વાત્,"સમ્પ્રસારણાચ્ચ" "સિચિ વૃદ્ધિઃ"ઇત્યદૌ ભાષ્યે સ્પષ્ટમુક્તત્વાચ્ચ।
સમ્પૂર્ણાષ્ટાધ્યાય્યાચાર્યેણૈકશ્રુત્યા પઠિતેત્યત્ર ન માનમ્। ક્વચિત્પદસ્યૈકશ્રુત્યાપિ પાઠઃ, યથા દાણ્ડિનાયનાદિસૂત્રે ઐક્ષ્વાકેતિ। યદ્યપ્યધ્યેતાર એકશ્રુત્યૈવાઙ્ગાનિ પઠન્તિ બ્રહ્મણવત્, તથાપિ વ્યાખ્યાનતો ઽનુનાસિકત્વાદિવદુદાત્તનિપાતનાદિજ્ઞાનમિત્યાહુઃ।
વિધેયાણ્ વિષયે તુ"અપ્રત્યયઃ"ઇતિ નિષેધાન્ન ગુણાભેદકત્વેન સવર્ણગ્રહણમ્, અત એવ ઽઘટવત્ઽ ઇત્યાદૌ મતોર્મસ્ય નાનુનાસિકો વકારઃ। અત એવ"તદ્વાનાસામ્"ઇતિ સૂત્રનિર્દેશઃ। અન્યથા"પ્રત્યયે ભાષાયામ્"ઇતિ નિત્યમનુનાસિકઃ સ્યાત્, ઇત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ॥
નનુ સ્યન્દૂધાતોઃ ઽસ્યન્ત્સ્યતિઽ ઇત્યાદાવાત્મનેપદનિમિત્તત્વાભાવનિમિત્તત્વાત્"ન વૃદ્ભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ"ઇતિ નિષેધસ્ય બહિરઙ્ગત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાદૂદિલ્લક્ષણસ્યેડ્વિકલ્પસ્યાપત્તિઃ, અત આહ --
નિષેધાશ્ચ બલીયાંસઃ