Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paribhāṣenduśekhara · Verses 121-132

121

antaraṅgādupajīvyādapi balīyāṃsa ityarthaḥ/
'caturbhyaḥ' iti tu spaṣṭārthameva/ ata eva tatpratyakhyānaṃ bhāṣyoktaṃ saṅgacchate/
ata eva savarṇasaṃjñāderniṣedhaviṣaye na vikalpaḥ/ anyathā mīmāṃsakarītyā vidherupajīvyatvena prabalyāt tasya sarvathā bādhānupapatyā durvāraḥ sa iti mañjūṣāyāṃ vistaraḥ/ ata eva"dvandve ca" "vibhāṣā jasi"iti caritārtham/
vidhyunmūlanāya pravṛttirasyā bījam/"na lumatā'"kamerṇiṅ"ityanayorbhāṣye spaṣṭaiṣā//
nanvatyantasvārthikānāmarthapratyāyakatvarūpapratyayatvānupapattiḥ, ata āha --
anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe

122

yasyārthaḥ prakṛtyā pratyāyyate, so 'pi pratyaya ityasyāpyaṅgīkārāt tasya pratyayatvamiti na doṣaḥ/
svārtha ityasya svīyaprakṛtyartha ityarthaḥ/ mahāsaṃjñābalādarthākāṅkṣāyāmanyānupasthitirasyā bījam/"supi sthaḥ"ityādi sūtreṣu bhāṣye spaṣṭaiṣā//
yogavibhāgādiṣṭa siddhiḥ

123

iṣṭasiddhireva, na tvaniṣaṭāpādanaṃ kāryamityarthaḥ/ tattatsamānavidhikadvitīyayogena vibhaktasyānityatvajñāpanametadbījam//
paryāyaśabdānāṃ lāghavagauravacarcā nā'driyate

124

tatra tatrānyatarasyām"vibhāṣā vā"iti sūtranirdeśajñāpitamidam //
jñāpakasiddhaṃ na sarvatra

125

spaṣṭameva paṭhitavye 'numānād bodhanamasārvatrikatvārthamityarthaḥ/ tena jñāpakasiddhaparibhāṣāyāniṣṭaṃ nāpādanīyamiti tātparyam/ bhāṣye 'pi dhvanitametat"ṅyāp"sūtrādau/
jñāpaketi nyāyasyāpyupalakṣaṇam/ nyāyajñāpakasiddhānāmapi keṣāñcit kathanamanyāṣāmanityatvabodhanāyeti bhāvaḥ/ yathā 'tatsthānāpanne taddharnalābhaḥ' iti nyāyasiddhaṃ sthānivatsūtram, jñāpakasiddhaṃ ca tatra"analvidhau"iti//
nanu 'drogdhā drogdhā, droḍhā droḍhā' ityādau ghatvādīnāmasiddhatvāt pūrvaṃ dvitve ekatra ghatvam, aparatra ḍhatvamityasyāpyāpattirata āga --
pūrvatrāsiddhamadvitve

126

dvitvabhinne pūrvatra kartavye paramasiddhamityarthaḥ/"pūrivatrāsiddham"ityadhikārabhavaṃ śāstramasyā liṅgam/
yatra ca siddhatvāsiddhatvayoḥ phale viśeṣaḥ, tatraiveyam/ 'kṛṣṇarddhiḥ' ityādau jaśtvātpūrvamanantaraṃ vā dvitve rūpe viśeṣābhāvena nāsyāḥ pravṛttirityanyatra vistaraḥ/"sarvasya dve"iti sūtre bhāṣye spaṣṭeyam//
nanu 'goṣvaśveṣu ca svāmī' ityādivat 'goṣvaśvānāṃ ca svāmī' ityapi syāt"svāmīśvara"iti sūtreṇa ṣaṣṭhīsapmyorvidhānāt, ata āha --
ekasyā ākṛteścaritaḥ prayoge dvitīyasyāstṛtīyasyāśca na bhaviṣyati

127

yatrānyākṛtikaraṇe bhinnārthatvasambhāvanā tadviṣayo 'yaṃ nyāya ityantra vistaraḥ/"kṛñcānuprayujyate"iti sūtre bhāṣye spaṣṭeyam//
nanu 'vivyādha' ityādau paratvāddhalādiḥśeṣe vasya samprasāraṇaṃ syāt, ata āha --
samprasāraṇaṃ tadāśrayaṃ ca kāryaṃ balavat

128

tadāśrayam"samprasāraṇācca"iti pūrvarūpam/ vastutaḥ"liṭyabhyāsasya"iti sūtre 'ubhayeṣāṃ grahaṇasyobhayeṣāṃ samprasāraṇameva yathā syādityarthakatvenedaṃ siddhamityeṣā vyarthā,"liṭyabhyāsasya"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ phalāntarānyathāsiddhirapi tatraiva bhāṣye spaṣṭā/"ṇau ca saṃścaṅoḥ"ityādau saṃścaṅoḥ ityādi viṣayasaptamīti tatrāpi na doṣa ityanyatra vistaraḥ//
yattu --
kvacid vikṛtiḥ prakṛtiṃ gṛhṇāti

129

tena"nisamupavibhyo hvaḥ"ityatra hvāgrahaṇena hveño grahaṇasiddhiḥ//
tathā --
aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasya grahaṇam

130

tena"dāderdhātoḥ"ityatraupadeśikadhātoreva grahaṇamiti, tat, na; tayornirmūlatvāt, bhāṣyāvyavahṛtatvācca, 'na ca vikṛtiḥ prakṛtiṃ gṛhṇāti' iti"grahijyā"iti sūtrasthabhāṣyeṇādyāyāstiraskārācca/
"nisamupavibhyo hvaḥ"ityādau hveño/ṭanukaraṇe sautraḥ prayogaḥ/
ātvaviṣaya evātmanepadam, prayogasthānāmevānukaraṇasya ghusaṃjñā sūtre bhāṣye spaṣṭamuktatvādityanye/ antyāpi tatra tatropadeśagrahaṇaṃ kurvataḥ sūtrakṛtovārtikakṛtaścāsammatā/
'iha hi vyākaraṇe sarveṣveva sānubandhakagrahaṇeṣu rūpamāśrīyate -- yatrāsyaitadrūpamiti, rūpanirgrahaśca śabdasya nāntareṇa laukikaṃ prayogam, tasmiṃśca laukike prayoge sānubandhakānāṃ prayogo nāstīti kṛtvā dvitīyaḥ prayoga upāsyate, 'ka upadeśo nāma' iti ghusaṃjñāsūtrastha bhāṣyeṇa prāyogikāsambhave tadgrahaṇamityarthasya lābhena bhāṣyāsammatā ca /
bhāṣye sānubandhaketyādi prakṛtābhiprayeṇa/"dādeḥ"iti sūtre dādipadasyaupadeśikadāditvavati lakṣaṇeti na doṣa ityanyatra vistaraḥ//
yadapi nanu 'ajarghā bebhidīti' ityādau tattadiguṇaprayuktā vikaraṇā yaṅluki syuḥ, tathā yaṅluki 'bebhiditā' ityādau"ekācaḥ"itoṇ niṣedhaḥ syāt, ata āha --
śtipā śapānubandhena nirdiṣṭaṃ yad gaṇena ca /
yatraikājgrahaṇaṃ caiva pañcaitāni na yaṅluki

131

anubandhanirdeśo dvidhā -- svarūpeṇa, 'ṅitaḥ'ityādipadena ca/ 'hanti, yāti, vāti,"sanīvanta"iti sūtre bhareti,"dīṅo yuḍaci" "anudātta ṅitaḥ" "divādibhyaḥ śyan""ekāca upadeśe"ityudāharaṇāni/
dvitvam"sanādyantāḥ"iti"bhūvādayaḥ"iti dhātutvaṃ ca bhavatyeva,"guṇoyaṅlukoḥ"itiyīdibhirnuṣedhānityatvakalpanāt/ tena bhaṣbhāvo 'pi 'ajarghāḥ' ityādau bhavati/ ata eva"śvoditaḥ"iti sūtre kaiyaṭe -- 'yatraikāj grahaṇaṃ kiñcit' iti pāṭhaḥ/"ekāca upadeśe/ṭanudāttāt"iti sūtra ekājgrahaṇenaikadeśānumatyaiṣā jñāpyate/ anyathopadeśe 'nkācānudāttatvasyaiva satvena tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameveti/
tadapi na, bhāṣyānuktatvāt/ ekājgrahaṇasya vadhivyāvṛtyarthamāvaśyakatvācca/
na ca vadhissthānyupadeśa ekājeveti vācyam, sākṣādupadeśasambhavenaitadviṣaye sthānyupadeśāgrahaṇāt, upadeśātvāvacchedenaikājityarthācca/
kiñca uttarārthamekājgrahaṇam/ ata eva 'jāgaritavān' ityādāvupadeśa ugantatvamādāya"śruyukaḥ kiti"itīṇ niṣedho na/ tatropadeśe ityanuvṛttiśya 'stīrṇam' ityādāviṇ niṣedhāyetyākare spaṣṭam/
na ca bhāṣye yaṅ lopo 'bebhiditā' ityādāviṭpravṛtyarthamupadeśe 'nudāttādekācaḥ śrūyamāṇādaṅgādityarthe sanīṭpratiṣedho vaktavyaḥ, 'bibhitsati' iti doṣopanyāsavad yaṅluki doṣāṇāmupanyāsena tatreḍiṣṭaḥ/
yaṅlopetyādi bhāṣyaṃ tūpakramopasaṃhārabalena na yaṅlugviṣayam/
kiñca, tasya tadviṣayakatve yaṅlope sthānivatvasyevayaṅlukyupāyāpradarśanena nyūnatpattiriti vācyam, iḍviṣaye yaṅluko loke 'nabhidhānena chandasi sarvavidhīnāṃ vaikalpikatvena ca tatra doṣānupanyāsenādoṣāt/ anyathā 'ekājgrahaṇaṃ kimartham' iti praśnasya 'uttaratra jāgartyarthamiha vadhyartham' ityuttarasya ca bhāṣye nirālambhanatvapatteḥ/
na cārdhadhātukākṣiptadhātorekāca iti viśeṣaṇam/ evaṃ ca 'bibhitsati' ityādāvuttarakhaṇḍasya dhātorekāctvamastyeva, uttarakhaṇḍe 'stitvavat/ etacca 'dayateḥ' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ evaṃ ca prakṛtabhāṣyāsaṅgatiriti vācyam ; ākṣepe ākṣiptasyānvaye ca mānābhāvāt/
aṅgatvaṃ tu viśiṣṭa eveti"ekāco dve"iti sūtre bhāṣye spaṣṭam/ nirūpitaṃ ca tanādiśeṣe śabdenduśekhare/ dhātutvaṃ tūttarakhaṇḍa eva/ ata eva"ekāco baśo bhaṣ"iti sūtre dhātoravayavasyaikāca iti vaiyadhikaraṇyenānvaye gardhapsiddhiḥ prayojanamuktaṃ bhāṣye, na tu prasiddham 'ajarghāḥ' iti/
'ajarghāḥ, bebhidīti' ityādau śnam śyanādayastu"carkarītaṃ ca"ityasyādādau pāṭhena
yaṅlugante gaṇāntaraprayuktavikaraṇasyāprāptyā na bhavanti/
chāndasatvādeva kāryāntarāṇāmapi chandasi dṛṣṭaprayogeṣvadṛṣṭānāmabhāvo bodhyaḥ/
bhāṣāyāṃ tu tādṛśānāmabhāva eva/ śtipśabādinirdeśāstu 'bhavateraḥ' ityādi sūtrasthatannirdeśavannārthasādhakā ityanyatra vistaraḥ//
nanu 'jabho 'ci, radheśca, neṭyaliṭi' ityeva sūtryatām, kiṃ dvīradhigrahaṇenetyāha --
padagauravād yogavibhāgo garīyān

132

prativākyaṃ bhinnavākyārthabodhakalpanena gauravaṃ spaṣṭameva/ parantu bhāṣyāsammateyam/"ṭāṅasi"iti sūtrastha bhāṣya viruddhā ca/ tatra ca inādeśe ikārapratyākhyānaṃ yogavibhāgenaiva kṛtamiti bahavaḥ//
ardhamātrālāghavena putrotsavaṃ manyante vaiyākaraṇāḥ

Original text: Paribhāṣenduśekhara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc