Pāramitāsamāsa · Chapter 5
// vīryapāramitāsamāsaḥ //
5. dhyānapāramitāsamāsaḥ
atha dhyānavidhau yogaṃ kuryāj jñānavivṛddhaye /
sukhaṃ hi kartuṃ lokānāṃ jñānālokādanugraham
prasīdatyadhikaṃ jñānaṃ dhyānānmanasi nirmale /
śaradutsāritaghane nabhasīvendumaṇḍalam
viśuddhaśīlaḥ kalyāṇaiḥ sahāyaiḥ sahitairhitaiḥ /
alpakṛtyaḥ praśāntātma smṛtyadhiṣṭhānaveṣṭitaḥ
nivasan vṛkṣamūleṣu śādvalāstīrṇabhūmiṣu /
anupaskṛtaramyeṣu vanapuṣpasugandhiṣu
dhyānasācivyadhīreṣu saṃtuṣṭajanaveśmasu /
jananirghoṣamūkatvād gambhīrāvasthiteṣviva
pratyaraṇyaniviṣṭeṣu śūnyeṣvāyataneṣu vā /
kuñjeṣu ca mahīdhrāṇāṃ siṃhanādānunādiṣu
yatra kva cana vā deśe saṃsargakleśavarjite /
paryaṅkena sukhāsīnaḥ śarīram ṛju dhārayan
upasthāpya smṛtimayīṃ rakṣāṃ abhimukhīṃ hṛdi /
kṛpayā kuvitarkāṇāṃ kṛtvevākṣaṇaghoṣaṇām
prajñāparicayasyāyāṃ kālo me na tu nirvṛteḥ /
na hi sattvān anirvāpya svayaṃ nirvātum utsahe
iti lokahitāvekṣī buddhabhāvagataspṛhaḥ /
kuryāt sātatyayogena dhyānārambhasamudyamam
na hi viśramya viśramya mathnannagnimavāpnuyāt /
sa eva yogo yoge 'pi viśeṣādhigamādṛte
ekatraiva ca badhnīyād dṛḍham ālambane manaḥ /
anyānyālambanagrāhaḥ kliśnātyevākulaṃ manaḥ
vidarśanād vīryabalāllīyamānaṃ samuddharet /
uddhanyamānaṃ ca manaḥ praśamena nivārayet
samyaggatamupekṣitaṃ samādhibalaniścalam /
tatrāpi vā tanmayaḥ syāt sugatajñānalabdhaye
na ca dhyānasukhāsvādaḥ pāratantryamanukramet /
na hi svasukhamātrārthamayam ārambhavistaraḥ
śarīrajīvitāpekṣī dainyopahatamānasaḥ /
na kuryād vīryaśaithilyamapyādīpte svamūrdhani
lakṣayitvā nimittāni manastasya samādhaye /
bhraśyamānaṃ prayuñjīta smṛtyāvahitayā punaḥ
mano nivaraṇebhyaśca vipakṣairvinivartayet /
svecchāprayātaṃ dviradam aṅkuśākarṣaṇairiva
atha nīvaraṇavyādhināśaprasvasthamānasaḥ /
dāridryādiva nirmukto mahato vyasanādiva
prītiyuktena manasā kāmadoṣān vicārayet /
tadviyogopalabhyāṃ ca parāṃ sukhaparamparām
vidyududdyotacapalāḥ phenāṃśukanibhātmakāḥ /
svapnavat pelavāsvādā vañcanārthamivoditāḥ
pitṛṇāmapi putreṣu putrāṇāṃ ca pitṛṣvapi /
prītisarvasvabhūteṣu suhṛtsu suhṛdāmapi
guṇapracayabaddhasya vyūḍhesu samareṣvapi /
darśitasthairyasārasya snehasetorvidāriṇaḥ
iha paryeṣṭiduḥkhasya paratra narakasya ca /
hetubhūtā yataḥ kāmāḥ kāmayeta na tān ataḥ
yadāśrayo vitarko 'pi prajñācakṣurnimīlanaḥ /
ātmano 'pi parasyāpi vighātāya pravartate
ātmakāmairapi ca ye sarvathāpi vivarjitāḥ /
parārthakāmastān kāmāṃstyaktvā kathamanusmaret
tṛptireṣāṃ na saṃprāptyā nāhanyahani sevayā /
naiva saṃnicayenāpi ko 'nyo vyādhirataḥ paraḥ
yadāsvādahato naiva svārthamapyavabudhyate /
unmattapānapratimān kastān sahṛdayaḥ smaret
ityevaṃ sarvato duṣṭān kāmāṃstasyānupaśyataḥ /
tataḥ saṃkucitaṃ cittaṃ naiṣkramye 'bhiprasīdati
vivekajaṃ prītisukhaṃ tataḥ prasrabdhilabdhijam /
prāpnoti cittasyaikāgryaṃ prathamadhyānasaṃjñitam
sa vitarkavicārāṇāṃ kāmānāmiva duṣṭatām /
puṣyāṃstatpraśamānveṣī samādhiprītijaṃ sukham
adhyātmasaṃprasādācca cittaikāgratayā ca tat /
dvitīyaṃ dhyānamityāhuradvitīyā maharṣayaḥ
utplavaṃ manaso dṛṣṭvā prīteratha virajya saḥ /
tṛtīyaṃ dhyānamāpnoti smṛtyupekṣāsamanvitam
sukhabhogamapi tyaktvā sukhaduḥkhanirākṛtam /
viśuddhaṃ smṛtyupekṣābhyāṃ caturthaṃ dhyānamaśnute
abhijñā labhate pañca sa ca tatrānugāminīḥ /
rājyastha iva dharmātmā hrīkīrtiśrīmatidyutīḥ
pratyekajinalabdhāśca śrāvakīyā vyatītya ca /
tā bhavantyadhikā dūraṃ parārthasamudāgamāt
sa hi matsariṇastyāge śīle tadvikalānapi /
kopanān kṣāntisauratye kusīdān vīryasaṃpadi
vikṣiptacetaso dhyāne prajñāyāṃ tannirākṛtān /
niyojayati kāruṇyādaśrāntācāravikramaḥ
ato 'cyutābhirdīptābhirbhābhirlokāvabhāsanam /
marīcibhirivādityāḥ kurute 'nantagocaram
atha pāpakṛtaḥ sattvān patato narakādiṣu /
kṣīṇapuṇyāyuṣaścaiva devāñchāśvatamāninaḥ
taistairduḥkhaviśeṣaiśca lokaṃ kāraṇayāhatam /
tatra divyaprabhāveṇa cakṣuṣā sā vilokayan
tīvramāyāti kāruṇyaṃ kāruṇyān na pramādyati /
parārtheṣvapramattaśca yātyacintyaprabhāvatām
athānyalokadhātusthān sampaśyati tathāgatān /
buddhakṣetraguṇavyūhān saṃghasyaiva ca saṃpadaḥ
bodhisattvarṣabhāṇāṃ ca viśuddhācāragocaram /
sarvalokahitodarkaṃ śrīmaccaritamīkṣate
tatra ca praṇidhistasya sukhenaiva samṛdhyati /
parārthapariṇāmācca śīlasyaiva ca saṃpadaḥ
atimānuṣayā śrutyā divyayārthaviśuddhayā /
śṛṇvannuccāvacā vāco vidūre 'pyavidūravat
kṛpādūracarairuktāḥ pāruṣyavirasākṣarāḥ /
antardīptasya kopāgnerniścarantīrivārciṣaḥ
apsarogītasacivān bhūṣaṇasvanaśībharān /
divyatūryaninādāṃśca vināśaikarasānapi
niṣevyamāṇān rāgāndhairamitrānmitrārūpiṇaḥ /
vīkṣya vrajati kāruṇyaṃ teṣāṃ vāñcanayā tayā
bhayādduḥkhaviśeṣācca so 'vispaṣṭapadākṣaraiḥ /
nārakairārtarasitairhṛdīvābhihatastataḥ
paramālambate vīryaṃ majjāgatamahākṛpaḥ /
tīkṣṇāgreṇa pratodena sadaśva iva coditaḥ
nānālokasthitebhyo 'tha jinebhyo dharmadeśanāḥ /
śṛṇoti sarvasattvānāṃ nirvāṇakāṅkṣayākṣayāḥ
tataḥ sa paracitteṣu vijñāyānuśayāśayān /
puṇyāṅkurān ropayati jñānasādhanavānnavān
smṛtvā pūrvanivāsaṃ ca kalpakoṭisahasraśaḥ /
paśyan puṇyāni lokānāṃ tathendriyabalābalam
tadāśrayavaśādṛddhyā so 'nekīkṛtavigrahaḥ /
avandhyakathanaṃ yāti yathābhājanadeśanāt
kva cid arkasahasradīptināpyavisaṃvāditakāntisaṃpadā /
vapuṣā munirājalakṣaṇaḥ sphuṭacitreṇa samantalakṣmaṇā
janayannayanotsavaṃ nṛṇāṃ vacasā hlādaviśeṣamācaran /
sa karotyamṛtaprakāśanaṃ jinabhāvāya jinādhimuktiṣu
praśamottarayā muniśriyā kva cid atyārthaviśiṣṭaceṣṭayā /
kurute muniśiṣyarūpabhṛdvinayaṃ tadvinayārhacetasām
abhisāritapādapaṅkajaḥ suracūḍāmaṇibhirmahendravat /
dhanado dhanado yathā kva cit kuha cidbrahmavadadbhutadyutiḥ
kva cid unmiṣitatrilocanaḥ śaśīlekhāmalamaulibhūṣaṇaḥ /
amarādhipabhāsuradyutirbujagendraśriyamudvahan kva cit
kuliśānalapiṅgalāṅguliḥ kuha cid guhyakarājarājavat /
amitājinalakṣmavān kva cid guṇaraśmirmunicandramā iva
sphuṭakaustubharatnaraśmibhirvipuloraḥsthalabhāsuradyutiḥ /
garuḍadhvajarājadṛk kva cit kuha ciccaiva halāyudhadyutiḥ
sitaśaktiracintyaśaktimān kuha ciccāruśikhaṇḍivāhanaḥ /
udayāstanagendrabhūṣaṇaḥ śaśisūryāmalarūpavān kva cit
kuha cid dhutabhuṅmarutvatāṃ vapuṣānyatra narāśrayāśinām /
vāruṇadyutim udvahan kva cit kuha cinmanmathacāruvigrahaḥ
lalitāṃ pramadānarākṛtiṃ naranārīratisaṃgalālasaḥ /
kva cid eva tapodhanaśriyaṃ vidadhat kāmaviraktamānasaḥ
hṛdayāni harannṛṇāṃ kva cid guruśiṣyakṣitipālavṛttibhiḥ /
narakeṣvapi ca parabhāvato vidadhadduḥkhavimokṣaṇakṣaṇam
jagatām adhimuktivistarairatha so 'nekavidhairviceṣṭitaiḥ /
karuṇāguṇasaṃtatastataḥ kurute lokahitaṃ tatastataḥ
samavāpya viśeṣasaṃpadaṃ vipulāṃ dhyānaguṇaśrayādimām /
prayateta viśeṣavattaraṃ nidhicihneṣvavisaṃvadatsviva
kuśale sthitirapyanūrjitā kim ahāniḥ śithilavratocitā /
prayateta vivṛddhaye tataḥ parihāṇistu viparyayādataḥ
sulabhaśca samādhirudyamād anurakṣā punarasya duṣkarā /
sahasā vijigīṣuṇā yathā vijitasya praśamapratikriyā
manasaḥ parivṛttilāghavaṃ paramaṃ tatra na viśvasedataḥ /
anavāpya mahīmivācalām acalāṃ bhūmimabhīradurgamām
abhisaṃskṛta[mārgacāriṇaḥ] patanāntā hi samādhivistarāḥ /
ata uttamamārgabhāvanām avalambeta vikalpavarjanāt
sucinityasukhātmakalpanaṃ kapaṭam saṃskṛtadambhasaṃbhavām /
samavekṣya na bhāvakalpanāpraṇayavyāpṛtamānaso bhavet
viśade 'pyupalambhasaṃbhave vrajati kleśaśaravyatām ataḥ /
vyatiyāti tu māragocaraṃ tamanarthaṃ praśamayya sarvathā
na hi niśrayadośaduṣito bhavati dhyānavidhirviśuddhaye /
calatānugato hi niśrayaḥ sakhaṭuṅkastata eva kathyate
vyavahāravidhiprasiddhaye pratipattadbhavatīti kathyate /
na hi kiṃ cid udeti kutra cit sadasatsaṃbhavayuktyasaṃbhavāt
gaganena samānamānasastribhavādapyu atha vītaniśrayaḥ /
avikalpitadhīraceṣṭito vacanenāpratiyatnaśobhinā
kurute sa ca laukikīṃ kriyāṃ jagadekāntahitānuvartinīm /
na samādhibalācca hīyate vaśavartitvamavāpya cetasaḥ
tataḥ paraṃ parahitatatparodyataiḥ samādhibhirvidhivihitaprayojanaiḥ /
vivardhate ghanasamaye yathodadhiḥ saridvadhūsamupahṛtairnavāmbubhiḥ
Original text: Pāramitāsamāsa · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0