Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pāramitāsamāsa · Chapter 6

6.1

// dhyānapāramitāsamāsaḥ //
6. prajñāpāramitāsamāsaḥ
puṇyāni dānaprabhṛtīnyamūni prajñāsanāthānyadhikaṃ vibhānti /
hiraṇmayānīva vibhūṣaṇāni pratyuptaratnadyutibhāsvarāṇi

6.2

kriyāsu sāmarthyaguṇaṃ hi teṣāṃ prajñaiva vistāriṇamādadhāti /
svārthapravṛttau viśadakramāṇāṃ yathā manaḥsaṃtatirindriyāṇāṃ

6.3

kriyāsvayogyāni śarīrayantrāṇyāyurviyuktāni yathā na bhānti /
tathaiva kāryāṇi na bhānti loke prajñāviyogena jadīkṛtāni

6.4

śraddhādikānāmapi cendriyāṇāṃ prajñāgraṇī buddhirivendriyāṇām /
guṇāguṇān vetti hi tatsanāthaḥ kleśakṣaye naipuṇametyataśca

6.5

prajñāviyogāt phalalālasānāṃ naiva svatodānaviśuddhirasti /
tyāgaṃ parārthaṃ hi vadanti dānaṃ śeṣastu vṛddhyārthamiva prayogaḥ

6.6

prajñāsamunmīlitacakṣuṣastu dattvā svamāṃsānyapi bodhisattvāḥ /
naivonnatiṃ nāvanatiṃ prayānti bhaiṣajyavṛkṣā iva nirviklapāḥ

6.7

evaṃ sa bhūmiṃ prathamāmupaiti lokottarasyārthavidhipratiṣṭhām /
akrodhanaḥ prītisamṛddhacetā dānairmahadbhirjagadarthacetāḥ

6.8

prāyeṇa yasyāṃ balacakravartī bhavatyasaṃhāryamatiśca bodheḥ /
prajñāguṇādeśitasatpatho 'tha karmeṇa bhūmiṃ vimalāmupaiti

6.9

yasyāṃ prakṛtyaiva viśuddhaśīlaścaturmahādvīpapatiḥ sa bhūtvā /
narendracūḍāmaṇisatkṛtājñaḥ sūryārhatāmeti yathā munīndraḥ

6.10

tataḥ paraṃ kāmiṣu daivateṣu loke 'pi ca dvitrisahasrasaṃkhye /
aiśvaryamāpnoti tataḥ paraṃ ca bhūmiṃ viśodhya prabhavāṃ prabhāyāḥ

6.11

śīlasya śuddhiḥ kuta eva tasya yaḥ prajñayā nāpahṛtāndhakāraḥ /
prāyeṇa śīlāni hi tadviyogād āmarṣadoṣaiḥ kaluṣīkriyante

6.12

nātmārthamapyasti tu yasya śīlaṃ prājñasya tasyāsti kathaṃ parārtham /
yo dṛṣṭadoṣo bhavabandhanānāṃ lokān samastāṃstata ujjihīrṣuḥ

6.13

prajñāvipakṣairhṛdi soparāge kṣamāguṇaḥ kena dhṛtiṃ labheta /
guṇāguṇāavekṣaṇakātarākṣe khyāto guṇairvīrā iva kṣitīśe

6.14

prajñānvitānāṃ tu parāpakārāḥ kṣamāguṇāḥ sthairyakarā bhavanti /
bhadrātmakānāmiva vāraṇānāṃ karamāśrayā naikavidhā viṣeṣāḥ

6.15

niṣkevalaṃ vīryamapi śramāya prajñāsanāthasya tu tasya kārye /
anuttaraḥ siddhiguṇo 'bhyudeti hartā tadutthasya pariśramasya

6.16

yasmāt paraṃ sūkṣamataraṃ na kiṃ cid yannaipuṇānāṃ paramaḥ prakarṣaḥ /
yatkāmadoṣādibhirāvṛtānāṃ manaḥpathaṃ naiva kadā cideti

6.17

tad dhyānamekāntasukhābhirāmaṃ kathaṃ pravekṣyantyastāṃ manāṃsi /
sthūlāni doṣopacayairmahadbhiḥ prajñotpathaṃ nyāyamivāśritānī

6.18

prajñānirudyogamaterhi dṛṣṭirnāyāti śuddhiṃ tadṛte na śīlam /
samyakasmādhis tadṛte na labhyo duḥkhakṣayastadvirahāttathaiva

6.19

prājñastu doṣādbhayamīkṣamāṇaḥ sukhānubaddhaṃ ca sukhaṃ guṇebhyaḥ /
vihāya doṣāñjagadarthakāmo guṇābhirāmeṇa pathā prayāti

6.20

samudyatastena samādhimetya prāpnoti vākkāyamanoviśuddhīḥ /
ato 'navadyena balena yuktaḥ pravartate lokahitodayeṣu

6.21

dānena cābhīpsitabhūyasaiva priyairadīnairvacanāmṛtaiśca /
naiṣkāraṇorjasvalayā ca vṛttyā parārthacaryāsu samaṃ samantāt

6.22

sāmānyamartheṣu ca darśayitvā premṇā vaśīkṛtya manāṃsi teṣām /
karoti nirvāṇasukhe pratiṣṭhāṃ prajñāguṇāvyāhatadharmacakraḥ

6.23

prajñādyarogaiśca balairamībhiradhyāsitaṃ nābhyupayātumīsā /
ajīvikādurgatimṛtyunindāśāradyadoṣāśrayaṇī bhayārtiḥ

6.24

bhayāni sarvāṇi hi doṣajāni prajñā na doṣaiḥ sahavāsameti /
śaradvyapoḍhābhragavākṣapakṣā bhā bhāskarasyeva tamaḥpratānaiḥ

6.25

sahasraraśmerudaye 'pi yāni tamāṃsi rundhanti jagadgatāni /
nāmaikaśeṣāṇi karoti tāni prajñāprabhāyāḥ prasaraprabhāvaḥ

6.26

na tatra bhūyaḥ karaṇīyam asti yatra prabhā sā balatāmupaiti /
yugāntakālānalasaṃhṛte hi loke na dagdhavyakathāḥ prathante

6.27

jyotīṃṣi sarvāṇyapi saṃhitāni prajñāprabhāṃ nālamathopayātum /
atastayā nāsti parātivṛddhirgarīyasī vāparihāṇijātiḥ

6.28

saṃpūrṇatāṃ yāti sukhena śikṣā śīlāya cittapraśamāya caiva /
prajñābhiyuktasya yatastato 'syāṃ sarvābhisāreṇa parākrameta

6.29

yā skandhadhātvāyatanapravṛttau satyāśrayā pratyayitā parīkṣā /
kālatraye 'pyeṣa samāsayuktyā prajñāvadātairviṣayapraveśaḥ

6.30

kīrtiṃ vitanvanti jinātmajānāṃ prajñāvadātāścaritapradeśāḥ /
guṇadvīṣāmapyatiduṣkuhāṇāṃ romāñcitā vismayapāratantryāt

6.31

prajñābalaṃ dīptataraprabhāvaṃ nālaṃ prasoḍhuṃ sabalo 'pi māraḥ /
prajñāṃśavo vibhramayānti cakṣurna draṣṭum īśo hi yataḥ sa eva

6.32

kandarpanārācanipātasāhī prajñāmayaṃ varma vitatya citte /
vyūḍhāni rūpaprabhṛtīnyanekānyeko 'pi nirbhīrabhibhūya yāti

6.33

adhīrasātmyaṃ bhayaviklavaṃ vā mūḍhocitaṃ śokaparigrahaṃ vā /
svalpātmacitteṣvavagāḍhamūlaṃ roṣoparāgaṃ parijihmitaṃ vā

6.34

dīneṣu kārpaṇyamalīmasatvaṃ kṛtāspadaṃ rāgiṣu cāpalaṃ vā /
tejovihīneṣvalasatvasattvaṃ samuddhateṣvapraśamātmakatvam

6.35

tāṃstāṃśca līnānapi doṣaleśān pṛthagvidhiṣvāśrayagahvareṣu /
samudbhavantyeva parākaroti prajñā pratijñeva jagaddhitārthā

6.36

niveśya doṣakṣayadhīrasaumyāṃ bhavasya tasyopari dṛṣṭilakṣmīm /
svayaṃ munīndrairabhiṣicyate yat prahlādinā vyākaraṇāmṛtena

6.37

ūrṇāprabhābhiśca mahāmunīnāṃ niśīthacandradyutihāsinībhiḥ /
yadājyadhārābhirivādhvaragnirvibhāti mūrdhanyabhiṣicyamānaḥ

6.38

avāpya yasmān muniyauvarājyaṃ samaṃ samantād visṛtātmabhāvaḥ /
lokasya duḥkhaṃ praśamatyayatnād rajo mahāmegha iva pravṛṣṭaḥ

6.39

prajñāprabhāvopanataḥ sa sarvaḥ prabhāvisāraḥ sugatātmajānām /
ko vismayo vātra sutapriyāyā mātuḥ samīyādyadiyaṃ vibhūtiḥ

6.40

daśaprakāro 'pi yadā munīnāṃ tadāśrayādeva balaprakarṣaḥ /
udetyasādhāraṇasundaraśca śeṣo 'pyasaṃkhyo guṇaratnarāśiḥ

6.41

śāstrāṇi cakṣuḥpratimāni loke nidhānabhūtāṃśca kalāviśeṣān /
mantrān paritrāṇakṛto vicitrān dharmavyavasthāśca pṛthagviśeṣāḥ

6.42

paryāyacitraṃ ca vimokṣamārgaṃ tattacca lokasya hitopapādi /
yadbodhisattvāḥ pravidarśayanti prajñāprabhāvābhyudayaḥ sa sarvaḥ

6.43

divyapratispardhibhirindriyārthairnarendrabhāve 'pi hi bodhisattvāḥ /
na yadvirūpāṃ prakṛtiṃ vrajanti prajñā guṇāmātyasanāthatā sā

6.44

paropakāraikarasā ca maitrī rāgoparāgaprativarjitā ca /
parasya duḥkheṣu parā dayā ca na śokabhārālasatāṃ gatā ca

6.45

anuddhātatvaṃ mudite 'pi citte tamonirārambhamupekṣitaṃ ca /
te te guṇā<;ś>;cābhyadhikaṃ vibhānti prajñāniruddhapratipakṣamārgāḥ

6.46

ko nāma lokasya parārthasādhurduḥkhaikahetūni tamāṃsi hanyāt /
avyāhatā jñānaśayāśayeṣu prajñā na cet syādatisūryādīptiḥ

6.47

tatprāptaye śrutam aśītivikalpacitraṃ saṃceyam āśrayasahaṃ gurumabhyupetya /
dvātriṃśatā tadadhigamya vivardhayeta samyaṅmanaḥ samavadhānakṛtairviśeṣaiḥ

6.48

alpaśruto 'ndha iva vetti na bhāvanāyā mārgaṃ vicintayati kāni ca tadvihīnaḥ /
tasmācchrutaṃ prati yateta tadāśrayā hi prajñā samudbhavati cintanabhāvanābhyām

6.49

praśnairavigrahamukhaiśca kathāviśeṣairmīmāṃsayārthagativīkṣaṇayā svayaṃ ca /
prajñāvivṛddhimabhitaḥ prayateta nityaṃ dhyānena tadguṇavivṛddhikareṇa caiva

6.50

prajñābhyupāyavidhireṣa samāsatastu dhyānaṃ tadarthaniyataḥ śrutivistaraśca /
tābhyāṃ samudbhavati hi prabhavo guṇānāṃ prajñāprabhāsamudayo 'gnirivāraṇībhyāṃ

6.51

vidvajjanācaritamārgasamāśrayācca saṃmohahetugahanāni vivarjayeta /
tairāvṛto na hi vibhātyudayasthito 'pi toyāvalambijaladāntaritaḥ śaśīva

6.52

ālasyajṛmbhitamatitvam asatsahāyā nidrānivṛttiraviniścayaśīlatā ca /
jñāne muneriva kutūhalitānivṛttirmithyābhimānaparisaṃkucitāśca pṛcchāḥ

6.53

dainyena cātmaparitāpasamudbhavena vidvajjanābhigamanādarakātaratvam /
mithyāvikalpapaṭutā vitathā ca dṛṣṭirmohāya tatpraśamanāya tu tadvipakṣāḥ

6.54

skandheṣu sāyatanadhātuṣu satyayuktyo<;r>; hetudbhaveṣu śucayānavinirṇaye ca /
dharmeṣu kauśalamaśeṣata eva yacca prajñāprayogaviṣayo 'ṣṭavikalpa eṣaḥ

6.55

niḥsāraphenanicayairaviśeṣi rūpaṃ tisro 'pi budbudalavā iva vedanāśca /
saṃjñāpi kāmaguṇaviprasṛtān satṛṣṇān bālān mṛgāniva vilobhayate marīciḥ

6.56

saṃskārajātirapi tulyaguṇā kadalyā vijñānato 'pi na ca yuktatarāsti māyā /
yanniśrayādbhramati naikavikalpaceṣṭaṃ bhūtābhibhūtakuṇapapratimaṃ śarīram

6.57

nātmā tadīyamapi cātra na kiṃ cid asti saṃghāta eṣa vividhāśūcisaṃnidhānaḥ /
bālān pralambhayata eva ca sattvasaṃjñā svacchandaceṣṭa iva yantravidhau suyukte

6.58

ātmā na cakṣurapi ca kṣaṇabhaṅguratvāt tadvan na cakṣuṣi na cātra yathaiva cakṣuḥ /
ādhyātmikāyatanaśeṣam aśeṣam evam ātmīyavastuviṣayo 'pi ca tadvivekī

6.59

bāhyeṣu dhātuṣu śarīrasamāśritānāṃ nālpo 'pi lakṣaṇavirodhakṛto 'sti bhedaḥ /
vijñānadhāturapi ca kṣaṇikaḥ sa nātmā tasmātparo 'pi ca nabhaḥkusumaiḥ samānaḥ

6.60

ityetadudbhavati kevalameva duḥkhaṃ tṛṣṇāvimūḍhamanaso vigmāttu tasyāḥ /
śāntiḥ parā bhavati tarṣaharastu mārgaḥ śīlaṃ samādhipariśuddhatayā ca dṛṣṭiḥ

6.61

tattatpratītya bhavatīti viśuddhadṛṣṭirnāstyasti veti samupaiti sa naiva kiṃ cit /
māyāmayaṃ jagadidaṃ pratibhāti tasya tasmāt sukhādiṣu bhavatyavikāradhīraḥ

6.62

āsīdbhaviṣyati ca yat tad apīdṛgeva kaḥ saṃbhavo yadasukhaṃ na bhaved bhavebhyaḥ /
evaṃ vyatītaviṣayeṣvapi vītarāgo naivābhinandati bhavāṃśca bhaviṣyato 'pi

6.63

ākārabhedaparuṣe puruṣo 'parādhī ko nāma gūḍhanakharasphuṭadṛṣṭicihne /
tatpraiṣyavṛttikapaṭānyanucintya rajyed viśvāsameva ca yathocitamatra yāyāt

6.64

evaṃ vimuktamatirapyanukampakastu kleśāntaraṃ jagadanāthamavekṣamāṇaḥ /
hīneṣu niṣpraṇayabuddhirudārabhāvān nirvātumicchati na buddhaguṇānalabdhvā

6.65

lokārthasādhanavidhāvasamartharūpaṃ yānadvayaṃ samavādhūya sa pūrvameva /
kāruṇyadeśitapatho munirājayānam ātasthivān parahitaikarasasvabhāvam

6.66

hīnociteṣu na matirnamati praṇītā saṃtiṣṭhate mahati nāmahatī kadā cit /
saṃsyandate śucibhireva śucisvabhāvaṃ tulyaistathānyadapi śāsvata eṣa yogaḥ

6.67

svapnopamāni vigaṇayya sukhāsukhāni saṃmohadoṣakṛpaṇāṃ janatāṃ ca teṣu /
ātmārtha eva gurutāṃ katham asya yāyād vyāpārabhāramavadhūya parārtharamyam

6.68

yaḥ sarvalokahitakāraṇasarvaceṣṭastyaktvātmadṛṣṭiviṣayaṃ vitathābhimānam /
sarvatra śāntamatiradvayamārgacārī so 'tyadbhutaścaritanirvṛta eva loke

6.69

prajñāviśuddhikaramuttamayānametat sarvajñatā tadudayā hi mahāmunīnām /
lokasya yā nayanatāmiva saṃprayāti dīptāṃśumaṇḍalatalotpatitā prabheva

6.70

saṃsāradoṣabharanirmathito 'pi naiva prajñāvivecanatayā parikhīdyate yaḥ /
nātmābhikhedapariviklavatāṃ sa yāti yānasya buddhaguṇasaṃjananasya loke

6.71

paśyanti cābhutamayaṃ sugataprabhāvaṃ romāñcakañcukitasarvaśarīradeśāḥ /
tadgāminaṃ pariharanti ca yānamārgaṃ kiṃ nāma kāraṇamṛte śaṭhaceṣṭitebhyaḥ

6.72

ko nāma mārakalinānabhibhūtacetāḥ saṃbuddhadharmaguṇaratnanidhānabhūtam /
sarvajñayānamapayānam anarthapaṅkād ākroṣṭumarhati na cejjagato 'sya vairam

6.73

lokārthasādhanapare jinarājavaṃśe prajñānimīlitanayeṣu pariskhalatsu /
cittaṃ narasya karuṇāmṛdu kasya na syāt tanmohadoṣaśamanāya dṛḍhaṃ ca vīryam

6.74

prajñāyā janayati yaḥ parāṃ viśuddhiṃ nirmokṣaḥ kathamiva tasya dūrataḥ syāt /
naivāsmātparataramasti śīlam anyat tattasmād bhajata vimokṣakāṅkṣiṇo hi

Original text: Pāramitāsamāsa · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc