Pāramitāsamāsa · Chapter 6
// dhyānapāramitāsamāsaḥ //
6. prajñāpāramitāsamāsaḥ
puṇyāni dānaprabhṛtīnyamūni prajñāsanāthānyadhikaṃ vibhānti /
hiraṇmayānīva vibhūṣaṇāni pratyuptaratnadyutibhāsvarāṇi
kriyāsu sāmarthyaguṇaṃ hi teṣāṃ prajñaiva vistāriṇamādadhāti /
svārthapravṛttau viśadakramāṇāṃ yathā manaḥsaṃtatirindriyāṇāṃ
kriyāsvayogyāni śarīrayantrāṇyāyurviyuktāni yathā na bhānti /
tathaiva kāryāṇi na bhānti loke prajñāviyogena jadīkṛtāni
śraddhādikānāmapi cendriyāṇāṃ prajñāgraṇī buddhirivendriyāṇām /
guṇāguṇān vetti hi tatsanāthaḥ kleśakṣaye naipuṇametyataśca
prajñāviyogāt phalalālasānāṃ naiva svatodānaviśuddhirasti /
tyāgaṃ parārthaṃ hi vadanti dānaṃ śeṣastu vṛddhyārthamiva prayogaḥ
prajñāsamunmīlitacakṣuṣastu dattvā svamāṃsānyapi bodhisattvāḥ /
naivonnatiṃ nāvanatiṃ prayānti bhaiṣajyavṛkṣā iva nirviklapāḥ
evaṃ sa bhūmiṃ prathamāmupaiti lokottarasyārthavidhipratiṣṭhām /
akrodhanaḥ prītisamṛddhacetā dānairmahadbhirjagadarthacetāḥ
prāyeṇa yasyāṃ balacakravartī bhavatyasaṃhāryamatiśca bodheḥ /
prajñāguṇādeśitasatpatho 'tha karmeṇa bhūmiṃ vimalāmupaiti
yasyāṃ prakṛtyaiva viśuddhaśīlaścaturmahādvīpapatiḥ sa bhūtvā /
narendracūḍāmaṇisatkṛtājñaḥ sūryārhatāmeti yathā munīndraḥ
tataḥ paraṃ kāmiṣu daivateṣu loke 'pi ca dvitrisahasrasaṃkhye /
aiśvaryamāpnoti tataḥ paraṃ ca bhūmiṃ viśodhya prabhavāṃ prabhāyāḥ
śīlasya śuddhiḥ kuta eva tasya yaḥ prajñayā nāpahṛtāndhakāraḥ /
prāyeṇa śīlāni hi tadviyogād āmarṣadoṣaiḥ kaluṣīkriyante
nātmārthamapyasti tu yasya śīlaṃ prājñasya tasyāsti kathaṃ parārtham /
yo dṛṣṭadoṣo bhavabandhanānāṃ lokān samastāṃstata ujjihīrṣuḥ
prajñāvipakṣairhṛdi soparāge kṣamāguṇaḥ kena dhṛtiṃ labheta /
guṇāguṇāavekṣaṇakātarākṣe khyāto guṇairvīrā iva kṣitīśe
prajñānvitānāṃ tu parāpakārāḥ kṣamāguṇāḥ sthairyakarā bhavanti /
bhadrātmakānāmiva vāraṇānāṃ karamāśrayā naikavidhā viṣeṣāḥ
niṣkevalaṃ vīryamapi śramāya prajñāsanāthasya tu tasya kārye /
anuttaraḥ siddhiguṇo 'bhyudeti hartā tadutthasya pariśramasya
yasmāt paraṃ sūkṣamataraṃ na kiṃ cid yannaipuṇānāṃ paramaḥ prakarṣaḥ /
yatkāmadoṣādibhirāvṛtānāṃ manaḥpathaṃ naiva kadā cideti
tad dhyānamekāntasukhābhirāmaṃ kathaṃ pravekṣyantyastāṃ manāṃsi /
sthūlāni doṣopacayairmahadbhiḥ prajñotpathaṃ nyāyamivāśritānī
prajñānirudyogamaterhi dṛṣṭirnāyāti śuddhiṃ tadṛte na śīlam /
samyakasmādhis tadṛte na labhyo duḥkhakṣayastadvirahāttathaiva
prājñastu doṣādbhayamīkṣamāṇaḥ sukhānubaddhaṃ ca sukhaṃ guṇebhyaḥ /
vihāya doṣāñjagadarthakāmo guṇābhirāmeṇa pathā prayāti
samudyatastena samādhimetya prāpnoti vākkāyamanoviśuddhīḥ /
ato 'navadyena balena yuktaḥ pravartate lokahitodayeṣu
dānena cābhīpsitabhūyasaiva priyairadīnairvacanāmṛtaiśca /
naiṣkāraṇorjasvalayā ca vṛttyā parārthacaryāsu samaṃ samantāt
sāmānyamartheṣu ca darśayitvā premṇā vaśīkṛtya manāṃsi teṣām /
karoti nirvāṇasukhe pratiṣṭhāṃ prajñāguṇāvyāhatadharmacakraḥ
prajñādyarogaiśca balairamībhiradhyāsitaṃ nābhyupayātumīsā /
ajīvikādurgatimṛtyunindāśāradyadoṣāśrayaṇī bhayārtiḥ
bhayāni sarvāṇi hi doṣajāni prajñā na doṣaiḥ sahavāsameti /
śaradvyapoḍhābhragavākṣapakṣā bhā bhāskarasyeva tamaḥpratānaiḥ
sahasraraśmerudaye 'pi yāni tamāṃsi rundhanti jagadgatāni /
nāmaikaśeṣāṇi karoti tāni prajñāprabhāyāḥ prasaraprabhāvaḥ
na tatra bhūyaḥ karaṇīyam asti yatra prabhā sā balatāmupaiti /
yugāntakālānalasaṃhṛte hi loke na dagdhavyakathāḥ prathante
jyotīṃṣi sarvāṇyapi saṃhitāni prajñāprabhāṃ nālamathopayātum /
atastayā nāsti parātivṛddhirgarīyasī vāparihāṇijātiḥ
saṃpūrṇatāṃ yāti sukhena śikṣā śīlāya cittapraśamāya caiva /
prajñābhiyuktasya yatastato 'syāṃ sarvābhisāreṇa parākrameta
yā skandhadhātvāyatanapravṛttau satyāśrayā pratyayitā parīkṣā /
kālatraye 'pyeṣa samāsayuktyā prajñāvadātairviṣayapraveśaḥ
kīrtiṃ vitanvanti jinātmajānāṃ prajñāvadātāścaritapradeśāḥ /
guṇadvīṣāmapyatiduṣkuhāṇāṃ romāñcitā vismayapāratantryāt
prajñābalaṃ dīptataraprabhāvaṃ nālaṃ prasoḍhuṃ sabalo 'pi māraḥ /
prajñāṃśavo vibhramayānti cakṣurna draṣṭum īśo hi yataḥ sa eva
kandarpanārācanipātasāhī prajñāmayaṃ varma vitatya citte /
vyūḍhāni rūpaprabhṛtīnyanekānyeko 'pi nirbhīrabhibhūya yāti
adhīrasātmyaṃ bhayaviklavaṃ vā mūḍhocitaṃ śokaparigrahaṃ vā /
svalpātmacitteṣvavagāḍhamūlaṃ roṣoparāgaṃ parijihmitaṃ vā
dīneṣu kārpaṇyamalīmasatvaṃ kṛtāspadaṃ rāgiṣu cāpalaṃ vā /
tejovihīneṣvalasatvasattvaṃ samuddhateṣvapraśamātmakatvam
tāṃstāṃśca līnānapi doṣaleśān pṛthagvidhiṣvāśrayagahvareṣu /
samudbhavantyeva parākaroti prajñā pratijñeva jagaddhitārthā
niveśya doṣakṣayadhīrasaumyāṃ bhavasya tasyopari dṛṣṭilakṣmīm /
svayaṃ munīndrairabhiṣicyate yat prahlādinā vyākaraṇāmṛtena
ūrṇāprabhābhiśca mahāmunīnāṃ niśīthacandradyutihāsinībhiḥ /
yadājyadhārābhirivādhvaragnirvibhāti mūrdhanyabhiṣicyamānaḥ
avāpya yasmān muniyauvarājyaṃ samaṃ samantād visṛtātmabhāvaḥ /
lokasya duḥkhaṃ praśamatyayatnād rajo mahāmegha iva pravṛṣṭaḥ
prajñāprabhāvopanataḥ sa sarvaḥ prabhāvisāraḥ sugatātmajānām /
ko vismayo vātra sutapriyāyā mātuḥ samīyādyadiyaṃ vibhūtiḥ
daśaprakāro 'pi yadā munīnāṃ tadāśrayādeva balaprakarṣaḥ /
udetyasādhāraṇasundaraśca śeṣo 'pyasaṃkhyo guṇaratnarāśiḥ
śāstrāṇi cakṣuḥpratimāni loke nidhānabhūtāṃśca kalāviśeṣān /
mantrān paritrāṇakṛto vicitrān dharmavyavasthāśca pṛthagviśeṣāḥ
paryāyacitraṃ ca vimokṣamārgaṃ tattacca lokasya hitopapādi /
yadbodhisattvāḥ pravidarśayanti prajñāprabhāvābhyudayaḥ sa sarvaḥ
divyapratispardhibhirindriyārthairnarendrabhāve 'pi hi bodhisattvāḥ /
na yadvirūpāṃ prakṛtiṃ vrajanti prajñā guṇāmātyasanāthatā sā
paropakāraikarasā ca maitrī rāgoparāgaprativarjitā ca /
parasya duḥkheṣu parā dayā ca na śokabhārālasatāṃ gatā ca
anuddhātatvaṃ mudite 'pi citte tamonirārambhamupekṣitaṃ ca /
te te guṇā<;ś>;cābhyadhikaṃ vibhānti prajñāniruddhapratipakṣamārgāḥ
ko nāma lokasya parārthasādhurduḥkhaikahetūni tamāṃsi hanyāt /
avyāhatā jñānaśayāśayeṣu prajñā na cet syādatisūryādīptiḥ
tatprāptaye śrutam aśītivikalpacitraṃ saṃceyam āśrayasahaṃ gurumabhyupetya /
dvātriṃśatā tadadhigamya vivardhayeta samyaṅmanaḥ samavadhānakṛtairviśeṣaiḥ
alpaśruto 'ndha iva vetti na bhāvanāyā mārgaṃ vicintayati kāni ca tadvihīnaḥ /
tasmācchrutaṃ prati yateta tadāśrayā hi prajñā samudbhavati cintanabhāvanābhyām
praśnairavigrahamukhaiśca kathāviśeṣairmīmāṃsayārthagativīkṣaṇayā svayaṃ ca /
prajñāvivṛddhimabhitaḥ prayateta nityaṃ dhyānena tadguṇavivṛddhikareṇa caiva
prajñābhyupāyavidhireṣa samāsatastu dhyānaṃ tadarthaniyataḥ śrutivistaraśca /
tābhyāṃ samudbhavati hi prabhavo guṇānāṃ prajñāprabhāsamudayo 'gnirivāraṇībhyāṃ
vidvajjanācaritamārgasamāśrayācca saṃmohahetugahanāni vivarjayeta /
tairāvṛto na hi vibhātyudayasthito 'pi toyāvalambijaladāntaritaḥ śaśīva
ālasyajṛmbhitamatitvam asatsahāyā nidrānivṛttiraviniścayaśīlatā ca /
jñāne muneriva kutūhalitānivṛttirmithyābhimānaparisaṃkucitāśca pṛcchāḥ
dainyena cātmaparitāpasamudbhavena vidvajjanābhigamanādarakātaratvam /
mithyāvikalpapaṭutā vitathā ca dṛṣṭirmohāya tatpraśamanāya tu tadvipakṣāḥ
skandheṣu sāyatanadhātuṣu satyayuktyo<;r>; hetudbhaveṣu śucayānavinirṇaye ca /
dharmeṣu kauśalamaśeṣata eva yacca prajñāprayogaviṣayo 'ṣṭavikalpa eṣaḥ
niḥsāraphenanicayairaviśeṣi rūpaṃ tisro 'pi budbudalavā iva vedanāśca /
saṃjñāpi kāmaguṇaviprasṛtān satṛṣṇān bālān mṛgāniva vilobhayate marīciḥ
saṃskārajātirapi tulyaguṇā kadalyā vijñānato 'pi na ca yuktatarāsti māyā /
yanniśrayādbhramati naikavikalpaceṣṭaṃ bhūtābhibhūtakuṇapapratimaṃ śarīram
nātmā tadīyamapi cātra na kiṃ cid asti saṃghāta eṣa vividhāśūcisaṃnidhānaḥ /
bālān pralambhayata eva ca sattvasaṃjñā svacchandaceṣṭa iva yantravidhau suyukte
ātmā na cakṣurapi ca kṣaṇabhaṅguratvāt tadvan na cakṣuṣi na cātra yathaiva cakṣuḥ /
ādhyātmikāyatanaśeṣam aśeṣam evam ātmīyavastuviṣayo 'pi ca tadvivekī
bāhyeṣu dhātuṣu śarīrasamāśritānāṃ nālpo 'pi lakṣaṇavirodhakṛto 'sti bhedaḥ /
vijñānadhāturapi ca kṣaṇikaḥ sa nātmā tasmātparo 'pi ca nabhaḥkusumaiḥ samānaḥ
ityetadudbhavati kevalameva duḥkhaṃ tṛṣṇāvimūḍhamanaso vigmāttu tasyāḥ /
śāntiḥ parā bhavati tarṣaharastu mārgaḥ śīlaṃ samādhipariśuddhatayā ca dṛṣṭiḥ
tattatpratītya bhavatīti viśuddhadṛṣṭirnāstyasti veti samupaiti sa naiva kiṃ cit /
māyāmayaṃ jagadidaṃ pratibhāti tasya tasmāt sukhādiṣu bhavatyavikāradhīraḥ
āsīdbhaviṣyati ca yat tad apīdṛgeva kaḥ saṃbhavo yadasukhaṃ na bhaved bhavebhyaḥ /
evaṃ vyatītaviṣayeṣvapi vītarāgo naivābhinandati bhavāṃśca bhaviṣyato 'pi
ākārabhedaparuṣe puruṣo 'parādhī ko nāma gūḍhanakharasphuṭadṛṣṭicihne /
tatpraiṣyavṛttikapaṭānyanucintya rajyed viśvāsameva ca yathocitamatra yāyāt
evaṃ vimuktamatirapyanukampakastu kleśāntaraṃ jagadanāthamavekṣamāṇaḥ /
hīneṣu niṣpraṇayabuddhirudārabhāvān nirvātumicchati na buddhaguṇānalabdhvā
lokārthasādhanavidhāvasamartharūpaṃ yānadvayaṃ samavādhūya sa pūrvameva /
kāruṇyadeśitapatho munirājayānam ātasthivān parahitaikarasasvabhāvam
hīnociteṣu na matirnamati praṇītā saṃtiṣṭhate mahati nāmahatī kadā cit /
saṃsyandate śucibhireva śucisvabhāvaṃ tulyaistathānyadapi śāsvata eṣa yogaḥ
svapnopamāni vigaṇayya sukhāsukhāni saṃmohadoṣakṛpaṇāṃ janatāṃ ca teṣu /
ātmārtha eva gurutāṃ katham asya yāyād vyāpārabhāramavadhūya parārtharamyam
yaḥ sarvalokahitakāraṇasarvaceṣṭastyaktvātmadṛṣṭiviṣayaṃ vitathābhimānam /
sarvatra śāntamatiradvayamārgacārī so 'tyadbhutaścaritanirvṛta eva loke
prajñāviśuddhikaramuttamayānametat sarvajñatā tadudayā hi mahāmunīnām /
lokasya yā nayanatāmiva saṃprayāti dīptāṃśumaṇḍalatalotpatitā prabheva
saṃsāradoṣabharanirmathito 'pi naiva prajñāvivecanatayā parikhīdyate yaḥ /
nātmābhikhedapariviklavatāṃ sa yāti yānasya buddhaguṇasaṃjananasya loke
paśyanti cābhutamayaṃ sugataprabhāvaṃ romāñcakañcukitasarvaśarīradeśāḥ /
tadgāminaṃ pariharanti ca yānamārgaṃ kiṃ nāma kāraṇamṛte śaṭhaceṣṭitebhyaḥ
ko nāma mārakalinānabhibhūtacetāḥ saṃbuddhadharmaguṇaratnanidhānabhūtam /
sarvajñayānamapayānam anarthapaṅkād ākroṣṭumarhati na cejjagato 'sya vairam
lokārthasādhanapare jinarājavaṃśe prajñānimīlitanayeṣu pariskhalatsu /
cittaṃ narasya karuṇāmṛdu kasya na syāt tanmohadoṣaśamanāya dṛḍhaṃ ca vīryam
prajñāyā janayati yaḥ parāṃ viśuddhiṃ nirmokṣaḥ kathamiva tasya dūrataḥ syāt /
naivāsmātparataramasti śīlam anyat tattasmād bhajata vimokṣakāṅkṣiṇo hi
Original text: Pāramitāsamāsa · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0