પારમિતાસમાસ · અધ્યાય 5

॥ વીર્યપારમિતાસમાસઃ ॥
5. ધ્યાનપારમિતાસમાસઃ
અથ ધ્યાનવિધૌ યોગં કુર્યાજ્ જ્ઞાનવિવૃદ્ધયે ।
સુખં હિ કર્તું લોકાનાં જ્ઞાનાલોકાદનુગ્રહમ્

પ્રસીદત્યધિકં જ્ઞાનં ધ્યાનાન્મનસિ નિર્મલે ।
શરદુત્સારિતઘને નભસીવેન્દુમણ્ડલમ્

વિશુદ્ધશીલઃ કલ્યાણૈઃ સહાયૈઃ સહિતૈર્હિતૈઃ ।
અલ્પકૃત્યઃ પ્રશાન્તાત્મ સ્મૃત્યધિષ્ઠાનવેષ્ટિતઃ

નિવસન્ વૃક્ષમૂલેષુ શાદ્વલાસ્તીર્ણભૂમિષુ ।
અનુપસ્કૃતરમ્યેષુ વનપુષ્પસુગન્ધિષુ

ધ્યાનસાચિવ્યધીરેષુ સંતુષ્ટજનવેશ્મસુ ।
જનનિર્ઘોષમૂકત્વાદ્ ગમ્ભીરાવસ્થિતેષ્વિવ

પ્રત્યરણ્યનિવિષ્ટેષુ શૂન્યેષ્વાયતનેષુ વા ।
કુઞ્જેષુ ચ મહીધ્રાણાં સિંહનાદાનુનાદિષુ

યત્ર ક્વ ચન વા દેશે સંસર્ગક્લેશવર્જિતે ।
પર્યઙ્કેન સુખાસીનઃ શરીરમ્ ઋજુ ધારયન્

ઉપસ્થાપ્ય સ્મૃતિમયીં રક્ષાં અભિમુખીં હૃદિ ।
કૃપયા કુવિતર્કાણાં કૃત્વેવાક્ષણઘોષણામ્

પ્રજ્ઞાપરિચયસ્યાયાં કાલો મે ન તુ નિર્વૃતેઃ ।
ન હિ સત્ત્વાન્ અનિર્વાપ્ય સ્વયં નિર્વાતુમ્ ઉત્સહે

ઇતિ લોકહિતાવેક્ષી બુદ્ધભાવગતસ્પૃહઃ ।
કુર્યાત્ સાતત્યયોગેન ધ્યાનારમ્ભસમુદ્યમમ્

ન હિ વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય મથ્નન્નગ્નિમવાપ્નુયાત્ ।
સ એવ યોગો યોગે ઽપિ વિશેષાધિગમાદૃતે

એકત્રૈવ ચ બધ્નીયાદ્ દૃઢમ્ આલમ્બને મનઃ ।
અન્યાન્યાલમ્બનગ્રાહઃ ક્લિશ્નાત્યેવાકુલં મનઃ

વિદર્શનાદ્ વીર્યબલાલ્લીયમાનં સમુદ્ધરેત્ ।
ઉદ્ધન્યમાનં ચ મનઃ પ્રશમેન નિવારયેત્

સમ્યગ્ગતમુપેક્ષિતં સમાધિબલનિશ્ચલમ્ ।
તત્રાપિ વા તન્મયઃ સ્યાત્ સુગતજ્ઞાનલબ્ધયે

ન ચ ધ્યાનસુખાસ્વાદઃ પારતન્ત્ર્યમનુક્રમેત્ ।
ન હિ સ્વસુખમાત્રાર્થમયમ્ આરમ્ભવિસ્તરઃ

શરીરજીવિતાપેક્ષી દૈન્યોપહતમાનસઃ ।
ન કુર્યાદ્ વીર્યશૈથિલ્યમપ્યાદીપ્તે સ્વમૂર્ધનિ

લક્ષયિત્વા નિમિત્તાનિ મનસ્તસ્ય સમાધયે ।
ભ્રશ્યમાનં પ્રયુઞ્જીત સ્મૃત્યાવહિતયા પુનઃ

મનો નિવરણેભ્યશ્ચ વિપક્ષૈર્વિનિવર્તયેત્ ।
સ્વેચ્છાપ્રયાતં દ્વિરદમ્ અઙ્કુશાકર્ષણૈરિવ

અથ નીવરણવ્યાધિનાશપ્રસ્વસ્થમાનસઃ ।
દારિદ્ર્યાદિવ નિર્મુક્તો મહતો વ્યસનાદિવ

પ્રીતિયુક્તેન મનસા કામદોષાન્ વિચારયેત્ ।
તદ્વિયોગોપલભ્યાં ચ પરાં સુખપરમ્પરામ્

વિદ્યુદુદ્દ્યોતચપલાઃ ફેનાંશુકનિભાત્મકાઃ ।
સ્વપ્નવત્ પેલવાસ્વાદા વઞ્ચનાર્થમિવોદિતાઃ

પિતૃણામપિ પુત્રેષુ પુત્રાણાં ચ પિતૃષ્વપિ ।
પ્રીતિસર્વસ્વભૂતેષુ સુહૃત્સુ સુહૃદામપિ

ગુણપ્રચયબદ્ધસ્ય વ્યૂઢેસુ સમરેષ્વપિ ।
દર્શિતસ્થૈર્યસારસ્ય સ્નેહસેતોર્વિદારિણઃ

ઇહ પર્યેષ્ટિદુઃખસ્ય પરત્ર નરકસ્ય ચ ।
હેતુભૂતા યતઃ કામાઃ કામયેત ન તાન્ અતઃ

યદાશ્રયો વિતર્કો ઽપિ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્નિમીલનઃ ।
આત્મનો ઽપિ પરસ્યાપિ વિઘાતાય પ્રવર્તતે

આત્મકામૈરપિ ચ યે સર્વથાપિ વિવર્જિતાઃ ।
પરાર્થકામસ્તાન્ કામાંસ્ત્યક્ત્વા કથમનુસ્મરેત્

તૃપ્તિરેષાં ન સંપ્રાપ્ત્યા નાહન્યહનિ સેવયા ।
નૈવ સંનિચયેનાપિ કો ઽન્યો વ્યાધિરતઃ પરઃ

યદાસ્વાદહતો નૈવ સ્વાર્થમપ્યવબુધ્યતે ।
ઉન્મત્તપાનપ્રતિમાન્ કસ્તાન્ સહૃદયઃ સ્મરેત્

ઇત્યેવં સર્વતો દુષ્ટાન્ કામાંસ્તસ્યાનુપશ્યતઃ ।
તતઃ સંકુચિતં ચિત્તં નૈષ્ક્રમ્યે ઽભિપ્રસીદતિ

વિવેકજં પ્રીતિસુખં તતઃ પ્રસ્રબ્ધિલબ્ધિજમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્ર્યં પ્રથમધ્યાનસંજ્ઞિતમ્

સ વિતર્કવિચારાણાં કામાનામિવ દુષ્ટતામ્ ।
પુષ્યાંસ્તત્પ્રશમાન્વેષી સમાધિપ્રીતિજં સુખમ્

અધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ચ ચિત્તૈકાગ્રતયા ચ તત્ ।
દ્વિતીયં ધ્યાનમિત્યાહુરદ્વિતીયા મહર્ષયઃ

ઉત્પ્લવં મનસો દૃષ્ટ્વા પ્રીતેરથ વિરજ્ય સઃ ।
તૃતીયં ધ્યાનમાપ્નોતિ સ્મૃત્યુપેક્ષાસમન્વિતમ્

સુખભોગમપિ ત્યક્ત્વા સુખદુઃખનિરાકૃતમ્ ।
વિશુદ્ધં સ્મૃત્યુપેક્ષાભ્યાં ચતુર્થં ધ્યાનમશ્નુતે

અભિજ્ઞા લભતે પઞ્ચ સ ચ તત્રાનુગામિનીઃ ।
રાજ્યસ્થ ઇવ ધર્માત્મા હ્રીકીર્તિશ્રીમતિદ્યુતીઃ

પ્રત્યેકજિનલબ્ધાશ્ચ શ્રાવકીયા વ્યતીત્ય ચ ।
તા ભવન્ત્યધિકા દૂરં પરાર્થસમુદાગમાત્

સ હિ મત્સરિણસ્ત્યાગે શીલે તદ્વિકલાનપિ ।
કોપનાન્ ક્ષાન્તિસૌરત્યે કુસીદાન્ વીર્યસંપદિ

વિક્ષિપ્તચેતસો ધ્યાને પ્રજ્ઞાયાં તન્નિરાકૃતાન્ ।
નિયોજયતિ કારુણ્યાદશ્રાન્તાચારવિક્રમઃ

અતો ઽચ્યુતાભિર્દીપ્તાભિર્ભાભિર્લોકાવભાસનમ્ ।
મરીચિભિરિવાદિત્યાઃ કુરુતે ઽનન્તગોચરમ્

અથ પાપકૃતઃ સત્ત્વાન્ પતતો નરકાદિષુ ।
ક્ષીણપુણ્યાયુષશ્ચૈવ દેવાઞ્છાશ્વતમાનિનઃ

તૈસ્તૈર્દુઃખવિશેષૈશ્ચ લોકં કારણયાહતમ્ ।
તત્ર દિવ્યપ્રભાવેણ ચક્ષુષા સા વિલોકયન્

તીવ્રમાયાતિ કારુણ્યં કારુણ્યાન્ ન પ્રમાદ્યતિ ।
પરાર્થેષ્વપ્રમત્તશ્ચ યાત્યચિન્ત્યપ્રભાવતામ્

અથાન્યલોકધાતુસ્થાન્ સમ્પશ્યતિ તથાગતાન્ ।
બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહાન્ સંઘસ્યૈવ ચ સંપદઃ

બોધિસત્ત્વર્ષભાણાં ચ વિશુદ્ધાચારગોચરમ્ ।
સર્વલોકહિતોદર્કં શ્રીમચ્ચરિતમીક્ષતે

તત્ર ચ પ્રણિધિસ્તસ્ય સુખેનૈવ સમૃધ્યતિ ।
પરાર્થપરિણામાચ્ચ શીલસ્યૈવ ચ સંપદઃ

અતિમાનુષયા શ્રુત્યા દિવ્યયાર્થવિશુદ્ધયા ।
શૃણ્વન્નુચ્ચાવચા વાચો વિદૂરે ઽપ્યવિદૂરવત્

કૃપાદૂરચરૈરુક્તાઃ પારુષ્યવિરસાક્ષરાઃ ।
અન્તર્દીપ્તસ્ય કોપાગ્નેર્નિશ્ચરન્તીરિવાર્ચિષઃ

અપ્સરોગીતસચિવાન્ ભૂષણસ્વનશીભરાન્ ।
દિવ્યતૂર્યનિનાદાંશ્ચ વિનાશૈકરસાનપિ

નિષેવ્યમાણાન્ રાગાન્ધૈરમિત્રાન્મિત્રારૂપિણઃ ।
વીક્ષ્ય વ્રજતિ કારુણ્યં તેષાં વાઞ્ચનયા તયા

ભયાદ્દુઃખવિશેષાચ્ચ સો ઽવિસ્પષ્ટપદાક્ષરૈઃ ।
નારકૈરાર્તરસિતૈર્હૃદીવાભિહતસ્તતઃ

પરમાલમ્બતે વીર્યં મજ્જાગતમહાકૃપઃ ।
તીક્ષ્ણાગ્રેણ પ્રતોદેન સદશ્વ ઇવ ચોદિતઃ

નાનાલોકસ્થિતેભ્યો ઽથ જિનેભ્યો ધર્મદેશનાઃ ।
શૃણોતિ સર્વસત્ત્વાનાં નિર્વાણકાઙ્ક્ષયાક્ષયાઃ

તતઃ સ પરચિત્તેષુ વિજ્ઞાયાનુશયાશયાન્ ।
પુણ્યાઙ્કુરાન્ રોપયતિ જ્ઞાનસાધનવાન્નવાન્

સ્મૃત્વા પૂર્વનિવાસં ચ કલ્પકોટિસહસ્રશઃ ।
પશ્યન્ પુણ્યાનિ લોકાનાં તથેન્દ્રિયબલાબલમ્

તદાશ્રયવશાદૃદ્ધ્યા સો ઽનેકીકૃતવિગ્રહઃ ।
અવન્ધ્યકથનં યાતિ યથાભાજનદેશનાત્

ક્વ ચિદ્ અર્કસહસ્રદીપ્તિનાપ્યવિસંવાદિતકાન્તિસંપદા ।
વપુષા મુનિરાજલક્ષણઃ સ્ફુટચિત્રેણ સમન્તલક્ષ્મણા

જનયન્નયનોત્સવં નૃણાં વચસા હ્લાદવિશેષમાચરન્ ।
સ કરોત્યમૃતપ્રકાશનં જિનભાવાય જિનાધિમુક્તિષુ

પ્રશમોત્તરયા મુનિશ્રિયા ક્વ ચિદ્ અત્યાર્થવિશિષ્ટચેષ્ટયા ।
કુરુતે મુનિશિષ્યરૂપભૃદ્વિનયં તદ્વિનયાર્હચેતસામ્

અભિસારિતપાદપઙ્કજઃ સુરચૂડામણિભિર્મહેન્દ્રવત્ ।
ધનદો ધનદો યથા ક્વ ચિત્ કુહ ચિદ્બ્રહ્મવદદ્ભુતદ્યુતિઃ

ક્વ ચિદ્ ઉન્મિષિતત્રિલોચનઃ શશીલેખામલમૌલિભૂષણઃ ।
અમરાધિપભાસુરદ્યુતિર્બુજગેન્દ્રશ્રિયમુદ્વહન્ ક્વ ચિત્

કુલિશાનલપિઙ્ગલાઙ્ગુલિઃ કુહ ચિદ્ ગુહ્યકરાજરાજવત્ ।
અમિતાજિનલક્ષ્મવાન્ ક્વ ચિદ્ ગુણરશ્મિર્મુનિચન્દ્રમા ઇવ

સ્ફુટકૌસ્તુભરત્નરશ્મિભિર્વિપુલોરઃસ્થલભાસુરદ્યુતિઃ ।
ગરુડધ્વજરાજદૃક્ ક્વ ચિત્ કુહ ચિચ્ચૈવ હલાયુધદ્યુતિઃ

સિતશક્તિરચિન્ત્યશક્તિમાન્ કુહ ચિચ્ચારુશિખણ્ડિવાહનઃ ।
ઉદયાસ્તનગેન્દ્રભૂષણઃ શશિસૂર્યામલરૂપવાન્ ક્વ ચિત્

કુહ ચિદ્ ધુતભુઙ્મરુત્વતાં વપુષાન્યત્ર નરાશ્રયાશિનામ્ ।
વારુણદ્યુતિમ્ ઉદ્વહન્ ક્વ ચિત્ કુહ ચિન્મન્મથચારુવિગ્રહઃ

લલિતાં પ્રમદાનરાકૃતિં નરનારીરતિસંગલાલસઃ ।
ક્વ ચિદ્ એવ તપોધનશ્રિયં વિદધત્ કામવિરક્તમાનસઃ

હૃદયાનિ હરન્નૃણાં ક્વ ચિદ્ ગુરુશિષ્યક્ષિતિપાલવૃત્તિભિઃ ।
નરકેષ્વપિ ચ પરભાવતો વિદધદ્દુઃખવિમોક્ષણક્ષણમ્

જગતામ્ અધિમુક્તિવિસ્તરૈરથ સો ઽનેકવિધૈર્વિચેષ્ટિતૈઃ ।
કરુણાગુણસંતતસ્તતઃ કુરુતે લોકહિતં તતસ્તતઃ

સમવાપ્ય વિશેષસંપદં વિપુલાં ધ્યાનગુણશ્રયાદિમામ્ ।
પ્રયતેત વિશેષવત્તરં નિધિચિહ્નેષ્વવિસંવદત્સ્વિવ

કુશલે સ્થિતિરપ્યનૂર્જિતા કિમ્ અહાનિઃ શિથિલવ્રતોચિતા ।
પ્રયતેત વિવૃદ્ધયે તતઃ પરિહાણિસ્તુ વિપર્યયાદતઃ

સુલભશ્ચ સમાધિરુદ્યમાદ્ અનુરક્ષા પુનરસ્ય દુષ્કરા ।
સહસા વિજિગીષુણા યથા વિજિતસ્ય પ્રશમપ્રતિક્રિયા

મનસઃ પરિવૃત્તિલાઘવં પરમં તત્ર ન વિશ્વસેદતઃ ।
અનવાપ્ય મહીમિવાચલામ્ અચલાં ભૂમિમભીરદુર્ગમામ્

અભિસંસ્કૃત[માર્ગચારિણઃ] પતનાન્તા હિ સમાધિવિસ્તરાઃ ।
અત ઉત્તમમાર્ગભાવનામ્ અવલમ્બેત વિકલ્પવર્જનાત્

સુચિનિત્યસુખાત્મકલ્પનં કપટમ્ સંસ્કૃતદમ્ભસંભવામ્ ।
સમવેક્ષ્ય ન ભાવકલ્પનાપ્રણયવ્યાપૃતમાનસો ભવેત્

વિશદે ઽપ્યુપલમ્ભસંભવે વ્રજતિ ક્લેશશરવ્યતામ્ અતઃ ।
વ્યતિયાતિ તુ મારગોચરં તમનર્થં પ્રશમય્ય સર્વથા

ન હિ નિશ્રયદોશદુષિતો ભવતિ ધ્યાનવિધિર્વિશુદ્ધયે ।
ચલતાનુગતો હિ નિશ્રયઃ સખટુઙ્કસ્તત એવ કથ્યતે

વ્યવહારવિધિપ્રસિદ્ધયે પ્રતિપત્તદ્ભવતીતિ કથ્યતે ।
ન હિ કિં ચિદ્ ઉદેતિ કુત્ર ચિત્ સદસત્સંભવયુક્ત્યસંભવાત્

ગગનેન સમાનમાનસસ્ત્રિભવાદપ્યુ અથ વીતનિશ્રયઃ ।
અવિકલ્પિતધીરચેષ્ટિતો વચનેનાપ્રતિયત્નશોભિના

કુરુતે સ ચ લૌકિકીં ક્રિયાં જગદેકાન્તહિતાનુવર્તિનીમ્ ।
ન સમાધિબલાચ્ચ હીયતે વશવર્તિત્વમવાપ્ય ચેતસઃ

તતઃ પરં પરહિતતત્પરોદ્યતૈઃ સમાધિભિર્વિધિવિહિતપ્રયોજનૈઃ ।
વિવર્ધતે ઘનસમયે યથોદધિઃ સરિદ્વધૂસમુપહૃતૈર્નવામ્બુભિઃ