Pāramitāsamāsa · Chapter 3
// śīlapāramitāsamāsaḥ //
3. kṣāntipāramitāsamāsaḥ
saṃmohanīṃ manmathapakṣamāyāṃ prāhuḥ sukhāṃ caiva vimokṣamāyām /
tasyāṃ na kuryāt kaiva kṣamāyāṃ prayatnamekāntahitakṣamāyām
parāparādheṣu sadānabhijñā vyavasthitiḥ sattvavatāṃ manojñā /
guṇābhinirvartitacārusaṃjñā kṣameti lokārthacarī kṛpājñā
parārthamabhyudyatamānasānāṃ dīkṣāṃ titikṣāṃ prathamāṃ vadanti /
seturjalānīva hi roṣadoṣaḥ śreyāṃsi lokasya samāvṛṇoti
alaṃkriyā śaktisamanvitānāṃ tapodhanānāṃ balasaṃpadagrā /
vyāpādadāvānalavāridhārā pretyeha ca kṣāntiranarthaśāntiḥ
kṣamāmaye varmaṇi sajjanānāṃ vikuṇṭhitā durjanavākyabāṇāḥ /
prāyaḥ praśaṃsākusumatvametya tatkīrtimālāvayavā bhavanti
pratikriyā durjanavāgviṣāṇāṃ prahlādanī jñānaniśākarābhā /
dhīraprakārā prakṛtiryatīnāṃ kṣāntirguṇānām adhivāsabhūmiḥ
sattvasya gāmbhīryamayasya sāro ghanāgamaḥ krodhanidāghaśāntyai /
vyatītavelasya guṇārṇavasya vyāpī svanaḥ kṣāntimayo 'bhyudeti
ā brahmalokādadhirohāṇārthā sopānapaṅktirgatakhedadoṣā /
karmāntaśālā guṇaśībharasya rūpasya sallakṣaṇabhūṣaṇasya
unmūlanī vairaphalācitānāṃ kṣamāsariddoṣamahādrumāṇām /
saṃbodhicittasya vivardhitasya guṇāmburaśeḥ satatānukūlā
śubhā paratrāpi hite samṛddhirjagaddhitārthasya parā vivṛddhiḥ /
śubhasvabhāvātiśayaprasiddhiḥ kṣāntirmanaḥkāyavacoviśuddhiḥ
saṃsāradoṣairna ca cchedameti sattvān kṛpāsnigdhamavekṣamāṇaḥ /
satkarmabhirlokahitaiḥ samantād yaśomayatvaṃ vrajatīva loke
na spṛśyate vismayavācyadoṣairjñānāvadānena titikṣureva /
anityatākṣāntibalodayācca praharṣamāyāti sukhe 'pi naiva
saṃkocamāyāti na cāyaśobhirvisāriṇā kṣāntibalaśrayeṇa /
ataśca śeṣairapi lokadharmairaniśritatvānna sa cāpalīti
tīvraprakārairapi viprakārairna vikriyāṃ yānti satāṃ manāṃsi /
dṛḍhābhilāṣāṇi munīndrabhāve kṣāntyā balādhānasusaṃskṛtāni
sa kṣāntidhīreṇa ca mānasena kaṣṭāni saṃdarśayate tapāṃsi /
darponnatiṃ tīrthakṛtāṃ manaḥsu nīcaiḥ kariṣyan hitakāmyayaiva
loko 'yamātmābhiniveśasamūḍhaḥ śeṣān parānityabhimanyamānaḥ /
tadviprakārairabhibhūtacetā<;ḥ>; kṣamāviyogāt parikhedameti
kṛpāsanāthāni satāṃ manāṃsi kṣāntyā kṛtasvastyayanakriyāṇi /
naṣṭātmadṛṣṭiṇi parāpakārān na vikriyāṃ yānti guṇānurāgāt
mithyāvikalpo hṛdayajvarasya krodhasya heturdhṛtidurbalānām /
samyagvikalpastu samādadhāti kṣāntiprakārāṃ manasaḥ praśāntim
vikalpasanniśrayasaṃśritāyāṃ kṣāntyāṃ na tu syāccalitāvakāśaḥ /
pratyūṣavātasphurite 'mbhasīva saṃpūrṇacandrapratibimbalakṣayāḥ
vikalpaśāntiṃ paramārthatastu kṣāntiṃ kṣamātattvavido vadanti /
tasmādvikalpopaśame yateta svapnopamaṃ lokamavekṣamāṇaḥ
cakṣuḥ kim ākrośati cakṣuretacchrotrādi vākrośati kiṃ tadādi /
yaivaṃ kṣamā sāyatanānvavekṣā na kṣāntireṣā paramārthatastu
vaktā vacaścaitadanityameva śrutirvikalpo 'pi ca yo mamāyam /
anityabhāvapravikalpanaiṣā na kṣāntimetām paramāṃ vadanti
kartāpakārasya na kaścidasti naivāsti kaścitkriyāte ca yasya /
nairātmasaṃdarśanasiddhireṣā na kṣāntireṣāpi gataprakarṣā
tattatpratītya prabhavanti bhāvā nindāpraśaṃsāsukhaduḥkhasaṃjñāḥ /
pratītyasiddheravatārabhūmirna kṣāntiratyantasamāhitaiṣā
yadyesā saṃmohamahāgraheṇa paryastacetā nanu nāhamevam /
ityunnate cāvanate ca citte kṣāntiprakarṣasya kuto 'vakāśaḥ
pradhvaṃsinī varṇalavapratiśrudyantrādivaikaikaśa uccarantī /
kuryāṃ kathaṃ kasya ca kāṃ ca pīḍām eṣāpi na kṣāntiratiprakṛṣṭā
yadyesā matpāpaparikṣayārthaṃ na vīkṣate svāmapi dharmapīḍām /
asmān na kalyāṇataraṃ hi mitram asāvapi kṣāntyupacārā eva
karmasvatāṃ eva hi vīkṣamāṇastitikṣate tadguṇadarśanācca /
naivaṃprakārāpi hi naiṣṭhikatvaṃ kṣāntirvikalpopahatā prayāti
anityaduḥkhāśuciniḥsvabhāvatā mama kṣamante na tu tadviparyayāḥ /
iyaṃ vipakṣapraśamakṣamā kṣamā dvayapravṛtterna tu pāramārthikī
ayatnatattvārthavicakṣaṇo janaḥ paropakāreṣu yataḥ pravartate /
kṣamā na caivaṃ samatāṃ sameti yā yataḥ kṣamaivaṃ na vikalpanakṣayā
nirodham āyānti yadā tvaśeṣatāḥ samādhikanyūnavikalpanakramāḥ /
anuttarāṃ kṣāntimamānagocarāṃ vadanti tāmadvāyamārgacāriṇāḥ
svataḥ parasmādubhayādahetuto yathā na bhāvāḥ prabhavanti ke cana /
svataḥ parasmād ubhayād ahetutastathā na bhāvā vibhavanti ke cana
naṣṭād anaṣṭād ubhayāc na nobhayān na jātu kāryaṃ khalu vidyate kva cit /
tathāpi kāryaṃ samudeti vastuno yetthaṃ kṣamā sā dvayavarjitā kṣamā
sato 'sato vāsti na janma janmanā vinā nirodho 'pi na kasya cit kva cit /
svabhāvaśūnyāmiti bhāvakalpanāṃ vipaśyataḥ kṣāntirudeti naiṣṭhikī
avāpya yāṃ vyākriyate sahasraśo jinairasau nāma jino bhaviṣyati /
pravartate lokahitakriyāvidhiḥ samāhitasyaiva ca tasya sarvadā
yāvacca bhāvābhiniviṣṭabuddhiratra dvayaṃ tāvadupaiti mohāt /
tathānimittaṃ ca vimokṣaheturdure bhavatyasya yathā kṣiteḥ kham
upaiti dharmapraṇidhānakarmasu prabhutvamṛddhāvadhimuktijanmasu /
tathā pariṣkāravidhau svacetasi prakarṣiṇi jñānabale tathāyuṣi
avāpya caitadvaśitāmayaṃ dhanaṃ prakṛṣṭaṃ akṣiṣṇu parārthasādhanam /
janasya kṛcchreṣu patiṣyataḥ sataḥ sa jāyate dhāraṇakāraṇaṃ vibhuḥ
tasmāt parārthamahatīṃ dhuramudvahadbhiḥ kṣānterupāyavidhireṣa sadānugamyaḥ /
atra sthitasya hi bhavanti parārthacittāḥ sarvā<;ḥ>; kriyā guṇaphalābharaṇābhirāmāḥ
asyāṃ hi bhaktirapi yā pravirūḍhamūlā tāmabhyasanti munayo munirājabhāve /
śraddhānuviddhamanasāṃ na hi dharmamārge dṛṣṭo manoratharathasya yato 'kṣabhaṅgaḥ
Original text: Pāramitāsamāsa · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0