પારમિતાસમાસ · અધ્યાય 3

॥ શીલપારમિતાસમાસઃ ॥
3. ક્ષાન્તિપારમિતાસમાસઃ
સંમોહનીં મન્મથપક્ષમાયાં પ્રાહુઃ સુખાં ચૈવ વિમોક્ષમાયામ્ ।
તસ્યાં ન કુર્યાત્ કૈવ ક્ષમાયાં પ્રયત્નમેકાન્તહિતક્ષમાયામ્

પરાપરાધેષુ સદાનભિજ્ઞા વ્યવસ્થિતિઃ સત્ત્વવતાં મનોજ્ઞા ।
ગુણાભિનિર્વર્તિતચારુસંજ્ઞા ક્ષમેતિ લોકાર્થચરી કૃપાજ્ઞા

પરાર્થમભ્યુદ્યતમાનસાનાં દીક્ષાં તિતિક્ષાં પ્રથમાં વદન્તિ ।
સેતુર્જલાનીવ હિ રોષદોષઃ શ્રેયાંસિ લોકસ્ય સમાવૃણોતિ

અલંક્રિયા શક્તિસમન્વિતાનાં તપોધનાનાં બલસંપદગ્રા ।
વ્યાપાદદાવાનલવારિધારા પ્રેત્યેહ ચ ક્ષાન્તિરનર્થશાન્તિઃ

ક્ષમામયે વર્મણિ સજ્જનાનાં વિકુણ્ઠિતા દુર્જનવાક્યબાણાઃ ।
પ્રાયઃ પ્રશંસાકુસુમત્વમેત્ય તત્કીર્તિમાલાવયવા ભવન્તિ

પ્રતિક્રિયા દુર્જનવાગ્વિષાણાં પ્રહ્લાદની જ્ઞાનનિશાકરાભા ।
ધીરપ્રકારા પ્રકૃતિર્યતીનાં ક્ષાન્તિર્ગુણાનામ્ અધિવાસભૂમિઃ

સત્ત્વસ્ય ગામ્ભીર્યમયસ્ય સારો ઘનાગમઃ ક્રોધનિદાઘશાન્ત્યૈ ।
વ્યતીતવેલસ્ય ગુણાર્ણવસ્ય વ્યાપી સ્વનઃ ક્ષાન્તિમયો ઽભ્યુદેતિ

આ બ્રહ્મલોકાદધિરોહાણાર્થા સોપાનપઙ્ક્તિર્ગતખેદદોષા ।
કર્માન્તશાલા ગુણશીભરસ્ય રૂપસ્ય સલ્લક્ષણભૂષણસ્ય

ઉન્મૂલની વૈરફલાચિતાનાં ક્ષમાસરિદ્દોષમહાદ્રુમાણામ્ ।
સંબોધિચિત્તસ્ય વિવર્ધિતસ્ય ગુણામ્બુરશેઃ સતતાનુકૂલા

શુભા પરત્રાપિ હિતે સમૃદ્ધિર્જગદ્ધિતાર્થસ્ય પરા વિવૃદ્ધિઃ ।
શુભસ્વભાવાતિશયપ્રસિદ્ધિઃ ક્ષાન્તિર્મનઃકાયવચોવિશુદ્ધિઃ

સંસારદોષૈર્ન ચ ચ્છેદમેતિ સત્ત્વાન્ કૃપાસ્નિગ્ધમવેક્ષમાણઃ ।
સત્કર્મભિર્લોકહિતૈઃ સમન્તાદ્ યશોમયત્વં વ્રજતીવ લોકે

ન સ્પૃશ્યતે વિસ્મયવાચ્યદોષૈર્જ્ઞાનાવદાનેન તિતિક્ષુરેવ ।
અનિત્યતાક્ષાન્તિબલોદયાચ્ચ પ્રહર્ષમાયાતિ સુખે ઽપિ નૈવ

સંકોચમાયાતિ ન ચાયશોભિર્વિસારિણા ક્ષાન્તિબલશ્રયેણ ।
અતશ્ચ શેષૈરપિ લોકધર્મૈરનિશ્રિતત્વાન્ન સ ચાપલીતિ

તીવ્રપ્રકારૈરપિ વિપ્રકારૈર્ન વિક્રિયાં યાન્તિ સતાં મનાંસિ ।
દૃઢાભિલાષાણિ મુનીન્દ્રભાવે ક્ષાન્ત્યા બલાધાનસુસંસ્કૃતાનિ

સ ક્ષાન્તિધીરેણ ચ માનસેન કષ્ટાનિ સંદર્શયતે તપાંસિ ।
દર્પોન્નતિં તીર્થકૃતાં મનઃસુ નીચૈઃ કરિષ્યન્ હિતકામ્યયૈવ

લોકો ઽયમાત્માભિનિવેશસમૂઢઃ શેષાન્ પરાનિત્યભિમન્યમાનઃ ।
તદ્વિપ્રકારૈરભિભૂતચેતા<;ઃ>; ક્ષમાવિયોગાત્ પરિખેદમેતિ

કૃપાસનાથાનિ સતાં મનાંસિ ક્ષાન્ત્યા કૃતસ્વસ્ત્યયનક્રિયાણિ ।
નષ્ટાત્મદૃષ્ટિણિ પરાપકારાન્ ન વિક્રિયાં યાન્તિ ગુણાનુરાગાત્

મિથ્યાવિકલ્પો હૃદયજ્વરસ્ય ક્રોધસ્ય હેતુર્ધૃતિદુર્બલાનામ્ ।
સમ્યગ્વિકલ્પસ્તુ સમાદધાતિ ક્ષાન્તિપ્રકારાં મનસઃ પ્રશાન્તિમ્

વિકલ્પસન્નિશ્રયસંશ્રિતાયાં ક્ષાન્ત્યાં ન તુ સ્યાચ્ચલિતાવકાશઃ ।
પ્રત્યૂષવાતસ્ફુરિતે ઽમ્ભસીવ સંપૂર્ણચન્દ્રપ્રતિબિમ્બલક્ષયાઃ

વિકલ્પશાન્તિં પરમાર્થતસ્તુ ક્ષાન્તિં ક્ષમાતત્ત્વવિદો વદન્તિ ।
તસ્માદ્વિકલ્પોપશમે યતેત સ્વપ્નોપમં લોકમવેક્ષમાણઃ

ચક્ષુઃ કિમ્ આક્રોશતિ ચક્ષુરેતચ્છ્રોત્રાદિ વાક્રોશતિ કિં તદાદિ ।
યૈવં ક્ષમા સાયતનાન્વવેક્ષા ન ક્ષાન્તિરેષા પરમાર્થતસ્તુ

વક્તા વચશ્ચૈતદનિત્યમેવ શ્રુતિર્વિકલ્પો ઽપિ ચ યો મમાયમ્ ।
અનિત્યભાવપ્રવિકલ્પનૈષા ન ક્ષાન્તિમેતામ્ પરમાં વદન્તિ

કર્તાપકારસ્ય ન કશ્ચિદસ્તિ નૈવાસ્તિ કશ્ચિત્ક્રિયાતે ચ યસ્ય ।
નૈરાત્મસંદર્શનસિદ્ધિરેષા ન ક્ષાન્તિરેષાપિ ગતપ્રકર્ષા

તત્તત્પ્રતીત્ય પ્રભવન્તિ ભાવા નિન્દાપ્રશંસાસુખદુઃખસંજ્ઞાઃ ।
પ્રતીત્યસિદ્ધેરવતારભૂમિર્ન ક્ષાન્તિરત્યન્તસમાહિતૈષા

યદ્યેસા સંમોહમહાગ્રહેણ પર્યસ્તચેતા નનુ નાહમેવમ્ ।
ઇત્યુન્નતે ચાવનતે ચ ચિત્તે ક્ષાન્તિપ્રકર્ષસ્ય કુતો ઽવકાશઃ

પ્રધ્વંસિની વર્ણલવપ્રતિશ્રુદ્યન્ત્રાદિવૈકૈકશ ઉચ્ચરન્તી ।
કુર્યાં કથં કસ્ય ચ કાં ચ પીડામ્ એષાપિ ન ક્ષાન્તિરતિપ્રકૃષ્ટા

યદ્યેસા મત્પાપપરિક્ષયાર્થં ન વીક્ષતે સ્વામપિ ધર્મપીડામ્ ।
અસ્માન્ ન કલ્યાણતરં હિ મિત્રમ્ અસાવપિ ક્ષાન્ત્યુપચારા એવ

કર્મસ્વતાં એવ હિ વીક્ષમાણસ્તિતિક્ષતે તદ્ગુણદર્શનાચ્ચ ।
નૈવંપ્રકારાપિ હિ નૈષ્ઠિકત્વં ક્ષાન્તિર્વિકલ્પોપહતા પ્રયાતિ

અનિત્યદુઃખાશુચિનિઃસ્વભાવતા મમ ક્ષમન્તે ન તુ તદ્વિપર્યયાઃ ।
ઇયં વિપક્ષપ્રશમક્ષમા ક્ષમા દ્વયપ્રવૃત્તેર્ન તુ પારમાર્થિકી

અયત્નતત્ત્વાર્થવિચક્ષણો જનઃ પરોપકારેષુ યતઃ પ્રવર્તતે ।
ક્ષમા ન ચૈવં સમતાં સમેતિ યા યતઃ ક્ષમૈવં ન વિકલ્પનક્ષયા

નિરોધમ્ આયાન્તિ યદા ત્વશેષતાઃ સમાધિકન્યૂનવિકલ્પનક્રમાઃ ।
અનુત્તરાં ક્ષાન્તિમમાનગોચરાં વદન્તિ તામદ્વાયમાર્ગચારિણાઃ

સ્વતઃ પરસ્માદુભયાદહેતુતો યથા ન ભાવાઃ પ્રભવન્તિ કે ચન ।
સ્વતઃ પરસ્માદ્ ઉભયાદ્ અહેતુતસ્તથા ન ભાવા વિભવન્તિ કે ચન

નષ્ટાદ્ અનષ્ટાદ્ ઉભયાચ્ ન નોભયાન્ ન જાતુ કાર્યં ખલુ વિદ્યતે ક્વ ચિત્ ।
તથાપિ કાર્યં સમુદેતિ વસ્તુનો યેત્થં ક્ષમા સા દ્વયવર્જિતા ક્ષમા

સતો ઽસતો વાસ્તિ ન જન્મ જન્મના વિના નિરોધો ઽપિ ન કસ્ય ચિત્ ક્વ ચિત્ ।
સ્વભાવશૂન્યામિતિ ભાવકલ્પનાં વિપશ્યતઃ ક્ષાન્તિરુદેતિ નૈષ્ઠિકી

અવાપ્ય યાં વ્યાક્રિયતે સહસ્રશો જિનૈરસૌ નામ જિનો ભવિષ્યતિ ।
પ્રવર્તતે લોકહિતક્રિયાવિધિઃ સમાહિતસ્યૈવ ચ તસ્ય સર્વદા

યાવચ્ચ ભાવાભિનિવિષ્ટબુદ્ધિરત્ર દ્વયં તાવદુપૈતિ મોહાત્ ।
તથાનિમિત્તં ચ વિમોક્ષહેતુર્દુરે ભવત્યસ્ય યથા ક્ષિતેઃ ખમ્

ઉપૈતિ ધર્મપ્રણિધાનકર્મસુ પ્રભુત્વમૃદ્ધાવધિમુક્તિજન્મસુ ।
તથા પરિષ્કારવિધૌ સ્વચેતસિ પ્રકર્ષિણિ જ્ઞાનબલે તથાયુષિ

અવાપ્ય ચૈતદ્વશિતામયં ધનં પ્રકૃષ્ટં અક્ષિષ્ણુ પરાર્થસાધનમ્ ।
જનસ્ય કૃચ્છ્રેષુ પતિષ્યતઃ સતઃ સ જાયતે ધારણકારણં વિભુઃ

તસ્માત્ પરાર્થમહતીં ધુરમુદ્વહદ્ભિઃ ક્ષાન્તેરુપાયવિધિરેષ સદાનુગમ્યઃ ।
અત્ર સ્થિતસ્ય હિ ભવન્તિ પરાર્થચિત્તાઃ સર્વા<;ઃ>; ક્રિયા ગુણફલાભરણાભિરામાઃ

અસ્યાં હિ ભક્તિરપિ યા પ્રવિરૂઢમૂલા તામભ્યસન્તિ મુનયો મુનિરાજભાવે ।
શ્રદ્ધાનુવિદ્ધમનસાં ન હિ ધર્મમાર્ગે દૃષ્ટો મનોરથરથસ્ય યતો ઽક્ષભઙ્ગઃ