Pāramitāsamāsa · Chapter 2
// dānapāramitāsamāsaḥ //
2. śīlapāramitāsamāsaḥ
saṃbuddhaśīlābharaṇābhirāmān kartuṃ janānutpatitādareṇa /
svameva śīlaṃ pariśodhyamādau śīlaṃ hi śakterbalamādadhāti
loke tathā prema niveśayeta svapne 'pi na droharuciryathā syāt /
paropakāraikarasaḥ pareṣāṃ bhogānahīnāmiva na spṛśecca
dvandvapravṛttervinivṛttabuddhiḥ prāgeva dārapraṇayāt parasya /
kurvīta lokasya hitārthakartā kāyena ceṣṭāḥ sujanasya ceṣṭāḥ
mādhuryaramyāmapi kālayuktāṃ satyānukūlāmavibhedinīṃ ca /
saddharmatattvādhigamāya vāṇīṃ brūyādvipakṣāduparamya tasyāḥ
kāryaṃ prayatnena mayā yadasmai tatsādhanena svayameva labdham /
parasya saukhyeṣviti tuṣṭacittaḥ kuryān manonirviṣayāmabhidhyām
mamaiva daurabalyamidaṃ yadeṣa kleśāsvatantraḥ svahitaṃ na vetti /
parāparādheṣvapi kārya evaṃ vyāpādavahnipraśamāya yatnaḥ
kudṛṣṭisaṃjñaṃ ca tamaḥpratānaṃ jñānaprakāśairmanaso nirasya /
kuryādahāryāṃ naradevavarye bhaktiṃ guṇābhyāsavirūḍhamūlām
svargasya mokṣasya ca satpathebhyo naivoccalet karmapathebhya ebhyaḥ /
atra sthitānāṃ hi jagaddhitārthāścintāviśeṣāḥ saphalībhavanti
samāsataḥ śīlamidaṃ vadanti yaḥ saṃvaraḥ kāyavacomanastaḥ /
kārtsnyena cātraiva yataḥ sa tasmād etānyayatnena viśodhayecca
hiṃsānivṛttapraṇayo dadāti saumyasvabhāvādabhyaṃ janānām /
yā vāsanā doṣakṛtāsya citte tāṃ cāprayatnena samucchinatti
maitrīviśeṣānugate ca citte vairānubandheṣu śamam gateṣu /
sukhaprabodhaḥ sukhameva śete kṣīṇāśubhasvapnavikāradoṣaḥ
kurvanti rakṣāṃsyapi cāsya rakṣāṃ na durgatibhyo bhayamabhyupaiti /
prāpnoti cārogyaguṇābhirāmamāyuḥ prakṛṣṭaṃ sugatipratiṣṭham
ataśca saṃbodhimupāgatānāṃ tathāgatānāmamitaprayāmam /
nirvartate cittavaśānuvarti lokasya saukhyopacayāya vāyuḥ
anādadānastu parasya bhogān āpnoti bhogānmahataḥ paratra /
narendradāyādagaṇairahāryān girīniva śvāsanavairahāryān
ācāraśuddhyānugatapriyatvaṃ viśvāsapātratvamihaiva yāti /
ataḥ paropakramanirviśaṅko gatipratīghātamupaiti naiva
asārabuddhirdhanavistareṣu bhavatyayatnena viśuddhaśīlaḥ /
tasmādupakleśaviśuddhabuddhiranuttarāṃ ca svayameti bodhim
kāmeṣu mithyācaraṇānnivṛtto jitendriyatvāt praśamābhirāmaḥ /
prāpnoti lokastutibhiḥ samantāt kīrtiṃ diganteṣu vikīryamāṇam
na cāpi kaṃ citpramadāsu rāgaṃ karoti mātṛriva vīkṣamāṇaḥ /
asmācca puṇyopacayān munīndraḥ saṃjāyate vāraṇavastikoṣaḥ
vāco 'nṛtāyāstu nivartamānaḥ prāmodyavāñchāṭhyavimuktacittaḥ /
ādeyasiddhyā vacanasya sattvān karoti dharmābhimukhān ayatnāt
divaukasāṃ ca priyatāṃ yadeti satyapriyaścitramidaṃ na tādṛk /
devasvabhāvo guṇapakṣapātī pratyakṣiṇastaccariteṣu te ca
pramāṇabhūto bhavati priyaśca yallaukikānāmidamatra citram /
prāyeṇa loko hi guṇairdaridraḥ svenānumānena parānminoti
tyaktveva nīlotpalinīvanāni viśeṣadarśī kamalāyamāne /
tasyānane saṃśrayamabhyupaiti prahlādano gandhavidhirmanojñaḥ
bhrājiṣṇunā durgatitārakeṇa jñānena paśyaṃśca samāsamāni /
sa ātmasākṣī samupaiti lajjāṃ yādṛcchikairapyaśubhairvitarkaiḥ
evaṃ sa śuddhaprakṛtiḥ krameṇa na śaṅkyate 'nyairna ca śaṅkate 'nyān /
tato 'sya satyābhyanuvartanī vāgarakṣatāṃ yāti tathāgatatve
kāyaḥ paropakramaṇairabhedyāḥ parairahāryā parivārasaṃpat /
paiśūnyamuktasya bhavatyabhedyā śraddhā ca dharme pratipattisārā
maitrīmabhedyāmavisaṃvadantīṃ kṛpāṃ ca lokārthamasaṃtyajantīm /
prāpnoti cābhedyatamān munitve janmāntarasthānapi śiṣyasaṃghān
krodhasya sainyāgrarajaḥpratānaṃ saṃkalpacaṇḍānilaviprakīrṇam /
yaśovapurdhvaṃsanamityapāsyaṃ maitryambuvāhaiḥ paruṣābhidhānam
asmānnivṛtto madhurairvacobhirlokasya cetāṃsi vaśīkaroti /
lokasya ca premṇi virūḍhamūle saivāsya vāggrāhyataratvameti
ataśca lokāñchataśo vinīya teṣāṃ samāvṛtya ca duḥkhamārgam /
na durgatiṃ gacchati puṇyakarmā dharmo hi rakṣeha paratra caiva
dūrādapi vyaktapadānunādaḥ śrīmān adūre 'pi sukhasvabhāvaḥ /
meghasvanodagratarastato 'sya brahmasvaro vaktram alaṃkaroti
abaddhavākyādvirataḥ priyatvam ekāntato yāti vicakṣaṇānām /
satyābhidhāne kramate sabuddhiḥ prāpnoti māhātmyam akṛtrimaṃ ca
asmācca puṇyān munirājabhāve gāmbhīryagūḍhān paripṛcchamānaḥ /
praśnānanekānapi caikakāle niḥsaṃśayaṃ vyākurute sa vācā
pretyeha cānarthaphalairavandhyāṃ vandhyāmabhidhyāṃ samapāsya buddhyā /
anīrṣyabhāvādatikāṅkṣitāṃ sa prāpnoti vistīrṇatarāṃ samṛddhim
citte viśuddhe ca tadāśrayāṇi vākkāyakarmāṇi śucībhavanti /
nabhastale kālaguṇābhirāme tārāgaṇānāmiva maṇḍalāni
puṇyādhipatyātkramate ca buddhistasyopabhogeṣu sadottameṣu /
prayāti rājñāmapi saṃmatatvam adhṛṣyatāṃ ca pratigarvitānām
vaikalyamāyānti na cendriyāṇi satkarmanirvṛttabalāni tasya /
ataśca lokatrayapūjya ekaḥ śāstā bhavatyaprativartyacakraḥ
vyāpādadāhajvaravipramuktaḥ sādhusvabhāvābhinayo nayena /
vyaktīkarotīva manaḥprasādaṃ svasthapraśāntena viceṣṭitena
hiṃsātmake vigrahasaṃhite vā karmaṇyanāryācarite śaṭhe vā /
na cāsya buddhiḥ kramate kadācin maitrīsukhāsvādaviśeṣalābhāt
loke vrajatyāryajanena sāmyaṃ saṃmānyate daivatavajjanena /
na brahmaloko 'pi ca durlabho 'sya prasnigdhakarmaṇyamanaḥpathasya
hitābhinandī jagatāmayatnāt prasādayatyeva ca mānasāni /
ramyaḥ śaratkāla ivāpagānāṃ toyāni meghāgamadūṣitāni
rūpeṇa sarvapriyadarśanena jñānāspadenādbhutaceṣṭitena /
ekīkarotīva tato munitve lokasya vijñānapṛthaktvasiddhim
kudṛṣṭipaṅkakramaṇaṃ lasaṃstu prāpnoti kalyāṇahṛdaḥ sahāyān /
karmasvako 'stīti ca karma pāpaṃ viśasyamāno 'pi karoti naiva
bhavatyakampyā ca jiṇe 'sya bhaktirnāyasyate kautukamaṅgalaiśca /
ārye ca mārge labhate pratiṣṭhāṃ viśeṣagāmitvamato 'bhyupaiti
satkāyadṛṣṭyuccalitaḥ sa yāti na durgatiṃ hetuparikṣayeṇa /
jñānena cānāvaraṇena yukto divaḥpṛthivyorvicaratyasaṅgaḥ
pratyekabuddhairapi cānavāptāḥ sarve tato 'syābhimukhībhavanti /
jagaddhitārtheṣu vijṛmbhamāṇāḥ sarvajñabhāvāya munīndradharmāḥ
imāṃ vibhūtiṃ guṇaratnacitrāṃ ślāghyāṃ svayaṃgrāhaguṇābhirāmām /
ko nāma vidvān na samādadīta viśeṣataḥ sattvahitābhilāṣī
divyābhirāmā manujeṣu saṃpat prakṛṣṭasaukhyaikarasā ca divyā /
śīlādyadi syāt kimivātra citraṃ yasmāt prarohantyapi buddhadharmāḥ
śīlacyutastvātmahite 'pyaśaktaḥ kasmin parasyārthavidhau samarthaḥ /
tasmād viśeṣeṇa parārthasādhorna nyāyyamasmiñchīthilādaratvam
vivarjayedaṇvapi varjanīyaṃ tasmādbhayaṃ tīvramavekṣamāṇaḥ /
na bodhisattvābhyucitaṃ ca śīlaṃ vikhaṇḍayedātmasukhodayena
na cchidradoṣaiḥ parijarjaraṃ vā strīkelisaṃvāhanavīkṣaṇādyaiḥ /
na durjanakleśaparigrahād vā kurvīta śīlaṃ śabalaprakāram
kalmāṣadoṣāpagataṃ niṣevyam ekāntaśuklopacayena śīlam /
svecchāgatitvācca bhujiṣyavṛttaṃ vidvatpraśaṃsābharaṇānavadyam
samagraśikṣāpadapūraṇācca saṃpūrṇamāmarṣavivarjitaṃ ca /
cetoviśuddhipratibimbabhūtaistīvraiḥ parārthaikarasaiḥ prayogaiḥ
smṛtyāśrayāccendriyasaṃvareṇa śīlasya saṃrakṣaṇatatparaḥ syāt /
lokasya dauḥśīlyamabhipravṛddhaṃ tamaḥ sahasrāṃśurivāpaneṣyan
duḥkhapratīkāranimittasevyaiḥ kāyavraṇālepanaveṣṭanādyaiḥ /
nyāyopalabdhaiḥ parituṣṭacitto 'parānanollokanakātaraḥ syāt
ślāghyeṣu sarveṣvapi vartamānaḥ śīlānukūleṣu guṇodayeṣu /
avismitatvādaparādhamānī kīrterbibhīyācca tadudbhavāyāḥ
lābhaprakāro hi guṇaprakāśācchatrutvamabhyeti suhṛnmukhena /
saroruhāṇāmiva śītaraśmiḥ śreyaḥ pramāthī śithilavratānām
śīlaṃ guṇābhyāsavidhiṃ vadanti saṃbodhicitte ca guṇāḥ samagrāḥ /
abhyasyate tacca kṛpāguṇena kāruṇyaśīlaḥ satataṃ tataḥ syāt
yanniśritaṃ kāmabhave 'pi naiva saṃtiṣṭhate naiva ca rūpadhātau /
ārūpyadhātau yadasaṃsthitaṃ ca tattattvataḥ śīlamudāharanti
yo lokadhātuṣvamiteṣu sattvāñchīle pratiṣṭhāpayiṣuḥ samagrān /
niṣevate lokahitāya śīlaṃ taducyate pāramiteti tajjñaiḥ
śīlaṃ viśeṣādhigamasya mārgo dāyādyabhūtaṃ karuṇātmakānām /
jñānaprakarṣasya śucisvabhāvo naṣṭoddhavā maṇḍanajātiragrā
lokatrayavyāpi manojñāgandhaṃ vilepanaṃ pravrajitāvirodhi /
tulyākṛtibhyo 'pi pṛthagjanebhyaḥ śīlaṃ viśeṣaṃ kurute narāṇām
akatthanānāmapi dhīrabhāvād vināpi vāgbhedapariśrameṇa /
atrāsanābhyānatasarvalokaṃ tyaktāvalepoddhavamīśvaratvam
apyaprakāśānvayasaṃstavānām akurvatāmapyupakārasāram /
niṣkevale śīlavidhau sthitānām asaṃstutānāmapi yannarāṇām
rajāṃsi pādāśrayapāvitāni praṇāmalabdhāni samudvahanti /
cūḍāgralagnāni manuṣyadevāḥ śrīmattaraṃ śīlamataḥ kulebhyaḥ
tasmān na durgatibhayena na rājyahetorna svargasaṃpadabhilāṣasamudbhavena /
seveta śīlamamalaṃ na hi tattathā syāllokārthasiddhiparamastu bhajeta śīlam
Original text: Pāramitāsamāsa · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0