પારમિતાસમાસ · અધ્યાય 2

॥ દાનપારમિતાસમાસઃ ॥
2. શીલપારમિતાસમાસઃ
સંબુદ્ધશીલાભરણાભિરામાન્ કર્તું જનાનુત્પતિતાદરેણ ।
સ્વમેવ શીલં પરિશોધ્યમાદૌ શીલં હિ શક્તેર્બલમાદધાતિ

લોકે તથા પ્રેમ નિવેશયેત સ્વપ્ને ઽપિ ન દ્રોહરુચિર્યથા સ્યાત્ ।
પરોપકારૈકરસઃ પરેષાં ભોગાનહીનામિવ ન સ્પૃશેચ્ચ

દ્વન્દ્વપ્રવૃત્તેર્વિનિવૃત્તબુદ્ધિઃ પ્રાગેવ દારપ્રણયાત્ પરસ્ય ।
કુર્વીત લોકસ્ય હિતાર્થકર્તા કાયેન ચેષ્ટાઃ સુજનસ્ય ચેષ્ટાઃ

માધુર્યરમ્યામપિ કાલયુક્તાં સત્યાનુકૂલામવિભેદિનીં ચ ।
સદ્ધર્મતત્ત્વાધિગમાય વાણીં બ્રૂયાદ્વિપક્ષાદુપરમ્ય તસ્યાઃ

કાર્યં પ્રયત્નેન મયા યદસ્મૈ તત્સાધનેન સ્વયમેવ લબ્ધમ્ ।
પરસ્ય સૌખ્યેષ્વિતિ તુષ્ટચિત્તઃ કુર્યાન્ મનોનિર્વિષયામભિધ્યામ્

મમૈવ દૌરબલ્યમિદં યદેષ ક્લેશાસ્વતન્ત્રઃ સ્વહિતં ન વેત્તિ ।
પરાપરાધેષ્વપિ કાર્ય એવં વ્યાપાદવહ્નિપ્રશમાય યત્નઃ

કુદૃષ્ટિસંજ્ઞં ચ તમઃપ્રતાનં જ્ઞાનપ્રકાશૈર્મનસો નિરસ્ય ।
કુર્યાદહાર્યાં નરદેવવર્યે ભક્તિં ગુણાભ્યાસવિરૂઢમૂલામ્

સ્વર્ગસ્ય મોક્ષસ્ય ચ સત્પથેભ્યો નૈવોચ્ચલેત્ કર્મપથેભ્ય એભ્યઃ ।
અત્ર સ્થિતાનાં હિ જગદ્ધિતાર્થાશ્ચિન્તાવિશેષાઃ સફલીભવન્તિ

સમાસતઃ શીલમિદં વદન્તિ યઃ સંવરઃ કાયવચોમનસ્તઃ ।
કાર્ત્સ્ન્યેન ચાત્રૈવ યતઃ સ તસ્માદ્ એતાન્યયત્નેન વિશોધયેચ્ચ

હિંસાનિવૃત્તપ્રણયો દદાતિ સૌમ્યસ્વભાવાદભ્યં જનાનામ્ ।
યા વાસના દોષકૃતાસ્ય ચિત્તે તાં ચાપ્રયત્નેન સમુચ્છિનત્તિ

મૈત્રીવિશેષાનુગતે ચ ચિત્તે વૈરાનુબન્ધેષુ શમમ્ ગતેષુ ।
સુખપ્રબોધઃ સુખમેવ શેતે ક્ષીણાશુભસ્વપ્નવિકારદોષઃ

કુર્વન્તિ રક્ષાંસ્યપિ ચાસ્ય રક્ષાં ન દુર્ગતિભ્યો ભયમભ્યુપૈતિ ।
પ્રાપ્નોતિ ચારોગ્યગુણાભિરામમાયુઃ પ્રકૃષ્ટં સુગતિપ્રતિષ્ઠમ્

અતશ્ચ સંબોધિમુપાગતાનાં તથાગતાનામમિતપ્રયામમ્ ।
નિર્વર્તતે ચિત્તવશાનુવર્તિ લોકસ્ય સૌખ્યોપચયાય વાયુઃ

અનાદદાનસ્તુ પરસ્ય ભોગાન્ આપ્નોતિ ભોગાન્મહતઃ પરત્ર ।
નરેન્દ્રદાયાદગણૈરહાર્યાન્ ગિરીનિવ શ્વાસનવૈરહાર્યાન્

આચારશુદ્ધ્યાનુગતપ્રિયત્વં વિશ્વાસપાત્રત્વમિહૈવ યાતિ ।
અતઃ પરોપક્રમનિર્વિશઙ્કો ગતિપ્રતીઘાતમુપૈતિ નૈવ

અસારબુદ્ધિર્ધનવિસ્તરેષુ ભવત્યયત્નેન વિશુદ્ધશીલઃ ।
તસ્માદુપક્લેશવિશુદ્ધબુદ્ધિરનુત્તરાં ચ સ્વયમેતિ બોધિમ્

કામેષુ મિથ્યાચરણાન્નિવૃત્તો જિતેન્દ્રિયત્વાત્ પ્રશમાભિરામઃ ।
પ્રાપ્નોતિ લોકસ્તુતિભિઃ સમન્તાત્ કીર્તિં દિગન્તેષુ વિકીર્યમાણમ્

ન ચાપિ કં ચિત્પ્રમદાસુ રાગં કરોતિ માતૃરિવ વીક્ષમાણઃ ।
અસ્માચ્ચ પુણ્યોપચયાન્ મુનીન્દ્રઃ સંજાયતે વારણવસ્તિકોષઃ

વાચો ઽનૃતાયાસ્તુ નિવર્તમાનઃ પ્રામોદ્યવાઞ્છાઠ્યવિમુક્તચિત્તઃ ।
આદેયસિદ્ધ્યા વચનસ્ય સત્ત્વાન્ કરોતિ ધર્માભિમુખાન્ અયત્નાત્

દિવૌકસાં ચ પ્રિયતાં યદેતિ સત્યપ્રિયશ્ચિત્રમિદં ન તાદૃક્ ।
દેવસ્વભાવો ગુણપક્ષપાતી પ્રત્યક્ષિણસ્તચ્ચરિતેષુ તે ચ

પ્રમાણભૂતો ભવતિ પ્રિયશ્ચ યલ્લૌકિકાનામિદમત્ર ચિત્રમ્ ।
પ્રાયેણ લોકો હિ ગુણૈર્દરિદ્રઃ સ્વેનાનુમાનેન પરાન્મિનોતિ

ત્યક્ત્વેવ નીલોત્પલિનીવનાનિ વિશેષદર્શી કમલાયમાને ।
તસ્યાનને સંશ્રયમભ્યુપૈતિ પ્રહ્લાદનો ગન્ધવિધિર્મનોજ્ઞઃ

ભ્રાજિષ્ણુના દુર્ગતિતારકેણ જ્ઞાનેન પશ્યંશ્ચ સમાસમાનિ ।
સ આત્મસાક્ષી સમુપૈતિ લજ્જાં યાદૃચ્છિકૈરપ્યશુભૈર્વિતર્કૈઃ

એવં સ શુદ્ધપ્રકૃતિઃ ક્રમેણ ન શઙ્ક્યતે ઽન્યૈર્ન ચ શઙ્કતે ઽન્યાન્ ।
તતો ઽસ્ય સત્યાભ્યનુવર્તની વાગરક્ષતાં યાતિ તથાગતત્વે

કાયઃ પરોપક્રમણૈરભેદ્યાઃ પરૈરહાર્યા પરિવારસંપત્ ।
પૈશૂન્યમુક્તસ્ય ભવત્યભેદ્યા શ્રદ્ધા ચ ધર્મે પ્રતિપત્તિસારા

મૈત્રીમભેદ્યામવિસંવદન્તીં કૃપાં ચ લોકાર્થમસંત્યજન્તીમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ ચાભેદ્યતમાન્ મુનિત્વે જન્માન્તરસ્થાનપિ શિષ્યસંઘાન્

ક્રોધસ્ય સૈન્યાગ્રરજઃપ્રતાનં સંકલ્પચણ્ડાનિલવિપ્રકીર્ણમ્ ।
યશોવપુર્ધ્વંસનમિત્યપાસ્યં મૈત્ર્યમ્બુવાહૈઃ પરુષાભિધાનમ્

અસ્માન્નિવૃત્તો મધુરૈર્વચોભિર્લોકસ્ય ચેતાંસિ વશીકરોતિ ।
લોકસ્ય ચ પ્રેમ્ણિ વિરૂઢમૂલે સૈવાસ્ય વાગ્ગ્રાહ્યતરત્વમેતિ

અતશ્ચ લોકાઞ્છતશો વિનીય તેષાં સમાવૃત્ય ચ દુઃખમાર્ગમ્ ।
ન દુર્ગતિં ગચ્છતિ પુણ્યકર્મા ધર્મો હિ રક્ષેહ પરત્ર ચૈવ

દૂરાદપિ વ્યક્તપદાનુનાદઃ શ્રીમાન્ અદૂરે ઽપિ સુખસ્વભાવઃ ।
મેઘસ્વનોદગ્રતરસ્તતો ઽસ્ય બ્રહ્મસ્વરો વક્ત્રમ્ અલંકરોતિ

અબદ્ધવાક્યાદ્વિરતઃ પ્રિયત્વમ્ એકાન્તતો યાતિ વિચક્ષણાનામ્ ।
સત્યાભિધાને ક્રમતે સબુદ્ધિઃ પ્રાપ્નોતિ માહાત્મ્યમ્ અકૃત્રિમં ચ

અસ્માચ્ચ પુણ્યાન્ મુનિરાજભાવે ગામ્ભીર્યગૂઢાન્ પરિપૃચ્છમાનઃ ।
પ્રશ્નાનનેકાનપિ ચૈકકાલે નિઃસંશયં વ્યાકુરુતે સ વાચા

પ્રેત્યેહ ચાનર્થફલૈરવન્ધ્યાં વન્ધ્યામભિધ્યાં સમપાસ્ય બુદ્ધ્યા ।
અનીર્ષ્યભાવાદતિકાઙ્ક્ષિતાં સ પ્રાપ્નોતિ વિસ્તીર્ણતરાં સમૃદ્ધિમ્

ચિત્તે વિશુદ્ધે ચ તદાશ્રયાણિ વાક્કાયકર્માણિ શુચીભવન્તિ ।
નભસ્તલે કાલગુણાભિરામે તારાગણાનામિવ મણ્ડલાનિ

પુણ્યાધિપત્યાત્ક્રમતે ચ બુદ્ધિસ્તસ્યોપભોગેષુ સદોત્તમેષુ ।
પ્રયાતિ રાજ્ઞામપિ સંમતત્વમ્ અધૃષ્યતાં ચ પ્રતિગર્વિતાનામ્

વૈકલ્યમાયાન્તિ ન ચેન્દ્રિયાણિ સત્કર્મનિર્વૃત્તબલાનિ તસ્ય ।
અતશ્ચ લોકત્રયપૂજ્ય એકઃ શાસ્તા ભવત્યપ્રતિવર્ત્યચક્રઃ

વ્યાપાદદાહજ્વરવિપ્રમુક્તઃ સાધુસ્વભાવાભિનયો નયેન ।
વ્યક્તીકરોતીવ મનઃપ્રસાદં સ્વસ્થપ્રશાન્તેન વિચેષ્ટિતેન

હિંસાત્મકે વિગ્રહસંહિતે વા કર્મણ્યનાર્યાચરિતે શઠે વા ।
ન ચાસ્ય બુદ્ધિઃ ક્રમતે કદાચિન્ મૈત્રીસુખાસ્વાદવિશેષલાભાત્

લોકે વ્રજત્યાર્યજનેન સામ્યં સંમાન્યતે દૈવતવજ્જનેન ।
ન બ્રહ્મલોકો ઽપિ ચ દુર્લભો ઽસ્ય પ્રસ્નિગ્ધકર્મણ્યમનઃપથસ્ય

હિતાભિનન્દી જગતામયત્નાત્ પ્રસાદયત્યેવ ચ માનસાનિ ।
રમ્યઃ શરત્કાલ ઇવાપગાનાં તોયાનિ મેઘાગમદૂષિતાનિ

રૂપેણ સર્વપ્રિયદર્શનેન જ્ઞાનાસ્પદેનાદ્ભુતચેષ્ટિતેન ।
એકીકરોતીવ તતો મુનિત્વે લોકસ્ય વિજ્ઞાનપૃથક્ત્વસિદ્ધિમ્

કુદૃષ્ટિપઙ્કક્રમણં લસંસ્તુ પ્રાપ્નોતિ કલ્યાણહૃદઃ સહાયાન્ ।
કર્મસ્વકો ઽસ્તીતિ ચ કર્મ પાપં વિશસ્યમાનો ઽપિ કરોતિ નૈવ

ભવત્યકમ્પ્યા ચ જિણે ઽસ્ય ભક્તિર્નાયસ્યતે કૌતુકમઙ્ગલૈશ્ચ ।
આર્યે ચ માર્ગે લભતે પ્રતિષ્ઠાં વિશેષગામિત્વમતો ઽભ્યુપૈતિ

સત્કાયદૃષ્ટ્યુચ્ચલિતઃ સ યાતિ ન દુર્ગતિં હેતુપરિક્ષયેણ ।
જ્ઞાનેન ચાનાવરણેન યુક્તો દિવઃપૃથિવ્યોર્વિચરત્યસઙ્ગઃ

પ્રત્યેકબુદ્ધૈરપિ ચાનવાપ્તાઃ સર્વે તતો ઽસ્યાભિમુખીભવન્તિ ।
જગદ્ધિતાર્થેષુ વિજૃમ્ભમાણાઃ સર્વજ્ઞભાવાય મુનીન્દ્રધર્માઃ

ઇમાં વિભૂતિં ગુણરત્નચિત્રાં શ્લાઘ્યાં સ્વયંગ્રાહગુણાભિરામામ્ ।
કો નામ વિદ્વાન્ ન સમાદદીત વિશેષતઃ સત્ત્વહિતાભિલાષી

દિવ્યાભિરામા મનુજેષુ સંપત્ પ્રકૃષ્ટસૌખ્યૈકરસા ચ દિવ્યા ।
શીલાદ્યદિ સ્યાત્ કિમિવાત્ર ચિત્રં યસ્માત્ પ્રરોહન્ત્યપિ બુદ્ધધર્માઃ

શીલચ્યુતસ્ત્વાત્મહિતે ઽપ્યશક્તઃ કસ્મિન્ પરસ્યાર્થવિધૌ સમર્થઃ ।
તસ્માદ્ વિશેષેણ પરાર્થસાધોર્ન ન્યાય્યમસ્મિઞ્છીથિલાદરત્વમ્

વિવર્જયેદણ્વપિ વર્જનીયં તસ્માદ્ભયં તીવ્રમવેક્ષમાણઃ ।
ન બોધિસત્ત્વાભ્યુચિતં ચ શીલં વિખણ્ડયેદાત્મસુખોદયેન

ન ચ્છિદ્રદોષૈઃ પરિજર્જરં વા સ્ત્રીકેલિસંવાહનવીક્ષણાદ્યૈઃ ।
ન દુર્જનક્લેશપરિગ્રહાદ્ વા કુર્વીત શીલં શબલપ્રકારમ્

કલ્માષદોષાપગતં નિષેવ્યમ્ એકાન્તશુક્લોપચયેન શીલમ્ ।
સ્વેચ્છાગતિત્વાચ્ચ ભુજિષ્યવૃત્તં વિદ્વત્પ્રશંસાભરણાનવદ્યમ્

સમગ્રશિક્ષાપદપૂરણાચ્ચ સંપૂર્ણમામર્ષવિવર્જિતં ચ ।
ચેતોવિશુદ્ધિપ્રતિબિમ્બભૂતૈસ્તીવ્રૈઃ પરાર્થૈકરસૈઃ પ્રયોગૈઃ

સ્મૃત્યાશ્રયાચ્ચેન્દ્રિયસંવરેણ શીલસ્ય સંરક્ષણતત્પરઃ સ્યાત્ ।
લોકસ્ય દૌઃશીલ્યમભિપ્રવૃદ્ધં તમઃ સહસ્રાંશુરિવાપનેષ્યન્

દુઃખપ્રતીકારનિમિત્તસેવ્યૈઃ કાયવ્રણાલેપનવેષ્ટનાદ્યૈઃ ।
ન્યાયોપલબ્ધૈઃ પરિતુષ્ટચિત્તો ઽપરાનનોલ્લોકનકાતરઃ સ્યાત્

શ્લાઘ્યેષુ સર્વેષ્વપિ વર્તમાનઃ શીલાનુકૂલેષુ ગુણોદયેષુ ।
અવિસ્મિતત્વાદપરાધમાની કીર્તેર્બિભીયાચ્ચ તદુદ્ભવાયાઃ

લાભપ્રકારો હિ ગુણપ્રકાશાચ્છત્રુત્વમભ્યેતિ સુહૃન્મુખેન ।
સરોરુહાણામિવ શીતરશ્મિઃ શ્રેયઃ પ્રમાથી શિથિલવ્રતાનામ્

શીલં ગુણાભ્યાસવિધિં વદન્તિ સંબોધિચિત્તે ચ ગુણાઃ સમગ્રાઃ ।
અભ્યસ્યતે તચ્ચ કૃપાગુણેન કારુણ્યશીલઃ સતતં તતઃ સ્યાત્

યન્નિશ્રિતં કામભવે ઽપિ નૈવ સંતિષ્ઠતે નૈવ ચ રૂપધાતૌ ।
આરૂપ્યધાતૌ યદસંસ્થિતં ચ તત્તત્ત્વતઃ શીલમુદાહરન્તિ

યો લોકધાતુષ્વમિતેષુ સત્ત્વાઞ્છીલે પ્રતિષ્ઠાપયિષુઃ સમગ્રાન્ ।
નિષેવતે લોકહિતાય શીલં તદુચ્યતે પારમિતેતિ તજ્જ્ઞૈઃ

શીલં વિશેષાધિગમસ્ય માર્ગો દાયાદ્યભૂતં કરુણાત્મકાનામ્ ।
જ્ઞાનપ્રકર્ષસ્ય શુચિસ્વભાવો નષ્ટોદ્ધવા મણ્ડનજાતિરગ્રા

લોકત્રયવ્યાપિ મનોજ્ઞાગન્ધં વિલેપનં પ્રવ્રજિતાવિરોધિ ।
તુલ્યાકૃતિભ્યો ઽપિ પૃથગ્જનેભ્યઃ શીલં વિશેષં કુરુતે નરાણામ્

અકત્થનાનામપિ ધીરભાવાદ્ વિનાપિ વાગ્ભેદપરિશ્રમેણ ।
અત્રાસનાભ્યાનતસર્વલોકં ત્યક્તાવલેપોદ્ધવમીશ્વરત્વમ્

અપ્યપ્રકાશાન્વયસંસ્તવાનામ્ અકુર્વતામપ્યુપકારસારમ્ ।
નિષ્કેવલે શીલવિધૌ સ્થિતાનામ્ અસંસ્તુતાનામપિ યન્નરાણામ્

રજાંસિ પાદાશ્રયપાવિતાનિ પ્રણામલબ્ધાનિ સમુદ્વહન્તિ ।
ચૂડાગ્રલગ્નાનિ મનુષ્યદેવાઃ શ્રીમત્તરં શીલમતઃ કુલેભ્યઃ

તસ્માન્ ન દુર્ગતિભયેન ન રાજ્યહેતોર્ન સ્વર્ગસંપદભિલાષસમુદ્ભવેન ।
સેવેત શીલમમલં ન હિ તત્તથા સ્યાલ્લોકાર્થસિદ્ધિપરમસ્તુ ભજેત શીલમ્