Parameshvara Samhita · Chapter 17
// śrīḥ //
saptadaśo'dhayāyaḥ
śāṇḍilyaḥ ---
athotsavavidhānaṃ tu vakṣyāmi śrṛṇu sattama!/
utsavāraṃbhadivasāt pūrvasmin pañcame'hani
aṃkurāropaṇaṃ kuryāt pūrvoktavidhinā tataḥ/
pūrvavadyāgasadanaṃ kalpayitbā vibhūṣayet
ācāryān deśikendrastu caturo varayedguruḥ/
athavāṣṭa dvādaśa vāvinītān saṃyatān śucīn
tattatkarmaprayogeṣu kuśalān śāstrakovidān/
soṣṇīṣairuttarīyaiśca gandhadravyaiśca saṃyutān
yajamānena te sarve śobhanīyāḥ prayatnataḥ/
kecidguruniyuktāstu kumbhamaṇḍalapūjanam
kuryu, ranye baliṃ dadyuranye bimbagataṃ vibhum/
pūjayeyuryathāyogaṃ svayaṃ vāpi samācaret
varayet sādhakān vāpi kañcakādyaistu bhūṣitān/
vinayādiguṇopetān kuśalān nayakovidān
utsavārambhadivasāt pūrvedyuśca niśāmukhe/
kṛtāhniko deśikendraḥ prāsādaṃ saṃpraviśya ca
mūlamūrtigataṃ devamarghyādyaiḥ saṃprapūjya ca/
tatpādagau karau kṛtvā daivaṃ vijñāpayedidam
"bhagavan! puṇḍarīkākṣa! karipye kautakakriyām/
mahotsavārthaṃ deveśa! tadarthaṃ tvaṃ prasīda m"
iti vijñāpya deveśamāvāhyotsavakautuke/
arghyagandhādinābhyarcya vāsobhirvividhaiḥ śu?bhaiḥ
bhūṣaṇairdivyagandhaiścāpyalaṃkṛtya viśeṣataḥ/
sauvarṇaṃ yānamāropya śaṅkhabheryādisaṃyutam
chatrādyaiśca samāyuktaṃ prādakṣiṇyakrameṇa tu/
āsthānamaṇṭapaṃ nītvā sauvarṇe bhadraviṣṭare
tatra muktāvitānādyairupariṣṭādvibhūṣite/
sarvasādhanasaṃyukte samāropya vidhānataḥ
pūjayitvā jagannāthaṃ prabhūtānnaṃ nivedya ca/
kṛtvā saṃtarpaṇāntaṃ ca prāsādaṃ saṃpraveśayet
tatastu hemajaṃ pātraṃ rājanaṃ vā samāharet/
śālijaistaṇḍulairvipra! bhāramātraiḥ supūjite
tadardhairvāpi tatpādaiḥ ṣaḍaṃśairvāṣṭamāṃśakaiḥ/
tadūrdhve hemajaṃ sūtraṃ kṣaumaṃ kārpāsameva ca
paṭṭajaṃ pañcabhiḥ sūtraiścatubhiḥ saptarbhistu vā/
kṛtaṃ nyasya satāṃbūla tatpātraṃ vinyasettataḥ
garbhāgramaṇṭape pīṭhe śālibhiḥ parikalpite/
bhāramānaistadardhairvā evaṃ śālivinirmite
pīṭhe pātrāntaraṃ nyasyedāpūpikasamanvitam/
arghyādinā samabhyarcya samyagācchādya vāsasā
pātradvayaṃ dīkṣitayornyastvā śirasi deśikaḥ/
yānādike vā saṃsthāpya vibhavānuguṇaṃ dvija!
saha tābhyāṃ tu pātrābhyāṃ nṛttagītādisaṃyutam/
pradakṣiṇaṃ paribhramya sarveṣvāvaraṇeṣvapi
ekasmin vā catuḥ kṛtvā grāmādau vā pradakṣiṇam/
nītvaikadhā tato vipra! praviśenmūlamandiram
yadvā sudarśanopetaṃ viṣvaksenaṃ tu vā dvija!/
khageśaṃ vā hanūmantaṃ vibhīṣaṇasamanvitam
yānādike samāropya brāmayettu yathāruci/
garbhagehaṃ praviśyātha devadevasya sannidhau
pātradvayaṃ tu vinyasya ādhāropari pūjayet/
dvādaśārṇena mantreṇa arghyagandhādikaistathā
kṛtvā puṇyāhaghoṣaṃ ca arghyādyairdevamarcya ca/
prathamaṃ devadevasya mūlamūrtigatasya ca
bandhayet kautukaṃ sūtrairhemajaiḥ paṭṭajaistu vā/
hemajaṃ sūtramādāya gandhenālipya bandhayet
devasya dakṣiṇe haste yātrāmūrtigatasya tu/
jitantākhyena mantreṇa śaṃkhagītādisaṃyutam
spṛṣṭvā dakṣiṇahastena sūtramastraśataṃ japet/
śriyo vāmakare kuryāt paṭṭasūtreṇa kautukam
śrīsūktamuccaran vāpi tanmantreṇa dvijottama!/
puṣṭyāstu bāmahaste tu kṣaumasūtreṇa bandhayet
kuryāt snapanabiṃbasya paṭṭasūtreṇa kautukam/
kautukaṃ deśikendrastu kārpāsena svadakṣiṇe
kare tu dvādaśārṇena bandhayecca tataḥ param/
devamarghyādinābhyarnya apūpān vinivedayet
sarvadoṣapraśāntyarthaṃ darpaṇaādi ca darśayet/
anuktamatra yatkiṃcit tatsarvaṃ prāgvadācaret
evaṃ hi devadevasya kṛtvā kautukabandhanam/
tataḥ samānayeddevaṃ maṇṭape purataḥ sthite
tato devaṃ samabhyarcya yāvadātmanivedanam/
pūrvoditakrameṇaiva tato vai snānaviṣṭare
snānāsanoditairbhogaiḥ sarvairiṣṭvā tu pūrvavat/
alaṃkārāsane nītvā pūjayet kramayogataḥ
naivedyamadhuparkādyairhṛdyaiśca vividhaistataḥ/
prāgvadiṣṭvā tataḥ stotraiḥ stuvīta puruṣottamam
tatastu nūpurāntaisca vividhairhemabhūṣaṇaiḥ/
sadratnaghaṭitaiścāpi tathā muktāmayairdvija!
kirīṭādyairalaṃkṛtya praṇāmaiḥ sapradakṣiṇaiḥ/
yathoditaṃ pratiṣṭhāyāṃ tathāśayanakalpanam
biṃbaṃ copari vinyasya śayane sthāpayecchubhe/
koṇeṣu sthāpayeddīpān pālikāḥ sāṃkurāstathā
tūryaghoṣaistathā vedaiḥ stotraiḥ stutvā madhudviṣam/
jāgareṇa niśāṃ nītvā tasmādutsavakautukam
praveśayedgarbhagehaṃ prabhātasamaye tataḥ/
ācāryaḥ snānapūrvaṃ tu nityaṃ nirvartya pūrvavat
yāgārthamaṇḍape sarvasaṃbhārān saṃpraveśya ca/
atīte yāmamātre tu pūrvāhne deśikaḥ svayam
ācāryaiḥ sādhakaiścāpi yajamānena cānvitaḥ/
muhūrte śobhane prāpte praviśya bhagavadgṛham
agrato devadevasya sthitvā vijñāpayedidam/
"prasīda devadeveśa! utsavaḥ kriyate mayā
asmāt kālalāvadyāvatpuṣpayāgadināntimam/
tvatprītaye jagannātha! yadyat karma karomyaham
tatsarvamātmasātkṛtvā kṛpayā me prasīda om"/
iti vijñāpya deveśaṃ mūlamūrtigataṃ vibhum
arghyagandhādinābhyarcya yātrāmūrtigataṃ tathā/
pūjayitvā jagannāthaṃ pāduke vinivedya ca
śrutighoṣaiśca puṇyāhadhoṣairmaṅgalanissvanaiḥ/
tathā jayajayārāvaiḥ śaṅkhakāhalanisvanaiḥ
bherīpaṭahavāditranṛttagītasamanvitaiḥ/
lājānāṃ prakaraiḥ sārdhaṃ puṣpaprakaramiśritai
mūrtipairdevadeveśaṃ tasmādānīya bāhyataḥ/
devaṃ prāgānanaṃ kṛtvā darśayitvā samāgatān
puruṣānutsavaṃ draṣṭuṃ yātropakaraṇānyapi/
chatracāmarapūrvāṇi vividhāni viśeṣataḥ
yānamāropya deveśaṃ sauvarṇaprabhayānvite/
arghyādyairarcayitvā tu pṛthukāni nivedya ca
vaheyurbrāhnaṇā yānaṃ dhyāyanto vihageśvaram/
prathamāvṛtimārabhya rathyāvaraṇapaścimam
pradakṣiṇakrameṇaiva paribhramaṇamācaret/
vrāhnaṇairdhriyamāṇaiśca kañcukoṣṇīṣadhāribhiḥ
maulikairātapatraiśca māyūraiśca suśobhanaiḥ/
hemadaṇḍasamāyuktaistālavṛntaistathāvidhaiḥ
paṭṭajairviṃvidhaiscāpi cāmaraiśca sitāsitaiḥ/
ketudaṇḍaiśca vividhairvaijayantīvibhūṣitaiḥ
kevalai ratnadaṇḍaiśca tathānyairmāṅgalīyakaiḥ/
vandibṛndaiśca vividhairvīṇāvaṇusvanaistathā
suvarṇaśrṛṃgaghoṣaiśca tathā'nyairmaṅgalasvanaiḥ/
gaṇikādevadāsībhistathā nāgarikairjanaiḥ
viprairvetralatāhastaiḥ kañcukoṣṇīṣabhūṣitaiḥ/
anyaiśca bhagavadbhaktai rbrahṇaeḥ kṣatriyādibhiḥ
rājocitaiḥ parikarairanyaiśca vividhaiḥ saha/
evaṃ kṛtvā tu deveśaṃ nayedāsthānamaṇṭape
samāropya ca sauvarṇe viṣṭare jagatāṃpatim/
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ mandhamālyaisca dhūpakam
athārhaṇajalaṃ svacchamapūpān pṛthukānapi/
tarpaṇaṃ nārikelottharasamācamanaṃ tathā
mukhavāsasamopetaṃ tāmbūlaṃ ca krameṇa tu/
nivedya devadevāya upahārāṃstu darśayet
tatastu maṇṭapāttasmādānayedyāgamaṇṭape/
tatra deveśamāropya sauvarṇe bhadraviṣṭare
bhūṣaṇādīni sarvāṇi tatkāle tu visarjayet/
snānapīṭhe samāropya navavastrāstṛte vibhum
tato yātrādhivāsārthamārabhenmūlapūjanam/
kumbhasthānasamīpe tu upaviśyāsane śubhe
karaśuddhyādipūrvaṃ tu sarvaṃ kṛtvā vidhānataḥ/
prāgvadyajedvubhuṃ sāstraṃ kumbhe ca karakānvite
sthāpanaṃ toraṇādīnāmarcanaṃ prāgvadācaret/
arcanaṃ kumudādīnāmācarettu samāhitaḥ
kumudādidvayormadhye garuḍaṃ pūjayettataḥ/
puṇḍarīkādimadhye ca cakraṃ saṃsthāpya pūjayet
śaṃkhaṃ cakraṃ tathā lakṣmīṃ kumbhaṃ śrīvatsameva ca/
darpaṇaṃ svastikaṃ matsyayugmaṃ vai maṃgalāṣṭakam
kumudādisamīpe tu vinyaset kramayogataḥ/
savastradhānyapīṭhe tu yathāvittānurūpataḥ
ekabhārairdvibhārairvā śālibhiḥ parikalpite/
pratyekaṃ taṇḍulaiścāpi tilairyukte savastrake
aṣṭamaṃgalaviyāsepyevaṃ sarvatra kalpayet/
prāgvat sthale samāvāhya mantreśaṃ pūjayettataḥ
snapanānā puroktānāṃ pūrvasminnavake dvija!/
adhamottamasaṃtraṃ tu svanāparikalpayet
maṇḍalasyendradigbhāge tatpaścādbiṃbasannidhim/
gatvā samārabhet pūjāṃ yathoktavidhinā dvija!
sarvaṃ kṛtvā krameṇaiva yāvadātmanivedanam/
kṛtvā puṇyāhaghoṣaṃ ca kuryāt kautukabandhanam
snānāsanādibhirbhogairiṣṭvā cāmalakāntimam/
snapanaṃ vidhivat kṛtvā śiraḥ plotādikaṃ tathā
datvā samānayeddevaṃ prāgbhāge maṇḍalasya tu/
sauvarṇe viṣṭare tatra yajet sarveśvaraṃ vibhum
alaṃkārāsanādyaiśca bhogaiḥ paramapāvanaiḥ/
prabhūtamatha naivedyaṃ vinivedya yathākramam
sarvaṃ dvijapradānāntaṃ kṛtvā vai kuṇḍasannidhim/
gatvā saṃskārapūrvaṃ tu sarvamāpādya tatra tu
pūrṇāhutyavasānaṃ tu gatvā vai biṃbasannidhim/
homārpaṇaṃ samāpādya saṃpūjyājyādinā tataḥ
pitṝṇāṃ saṃvibhāgaṃ tu kṛtvā datvā baliṃ kramāt/
viṣvaksenaṃ nayet sāṃgaṃ tatastasmājjagatpatim
āsthānamaṇṭape nītvā samāropya ca viṣṭare/
prāpte'parāhnasamaye kṛtvā saṃgrahaṇaṃ dvija!
pūrvavattu mṛdādīnāṃ kṛtvā grāmapradakṣiṇam/
pūrvoditavidhānena kuryādaṃkuraropaṇam
tatkāle devadevasya vibhavasyānuguṇyataḥ/
vidhivat pūjanaṃ kṛtvā prabhūtānnaṃ nivedayet
sthale bhasmanibhe pūrve pūjayenniṣphalaṃ bhavet/
yojayitvā tu kumbhasthe vartayenmaṇḍalaṃ tataḥ
sitādyaiḥ pāvanai rāgaistataḥ kumbhe samarpayet/
yathāvaddevadeveśaṃ pūjayenmaṇḍalaṃ tataḥ
yathoktena vidhānena gatvā vai biṃbasannidhim/
tatra saṃpūjayeddevaṃ mahatā vibhavena tu
agnau santarpaṇaṃ kuryāt yathoktavidhinā tataḥ/
gatvā viṃvasamīpe tu kṛtvā homanivedanam
sarvaṃ tu saṃvibhāgāntaṃ kramāt kṛtvā tataḥ param/
vibhave sati vai kuryādbhūyaḥ saṃpūjanaṃ vibhoḥ
homāntamakhilaṃ kṛtvā tatastvāsthānamaṇṭapāt/
nayettu devadeveśaṃ prāsādamukhamaṇḍape
prāgānanaṃ samāropya sauvarṇe bhadraviṣṭare/
yātrārthaṃ devadevasya kuryāt kautukabandhanam
ādāya carupūrvāṇi balidravyāṇi homayet/
pratyekaṃ mūlamantreṇa dvāviṃśatparisaṃkhyayā
dhyātvā dhyātvā tu hotavyaṃ tattadrātryadhidaivatam/
bhavet prathamarātraṃ tu vāsudevādhidaivatam
saṃkarṣadaivataṃ viddhi dvitīyaṃ tu, tṛtīyakam/
pradyumnadaivataṃ, cānyadaniruddhādhidaivatam
bhavet pañcamarātraṃ yat tannārāyaṇadaivatam/
hayagrīvādhidaivaṃ tu ṣaṣṭharātramudāhṛtam
saptamaṃ vaipṇavaṃ tvanyannarasiṃhādhidaivatam/
varāhadaivataṃ rātraṃ navamaṃ dvijasattama!
ekāhamutsavaṃ viddhi vāsudevādhidaivatam/
tryahaṃ tu vāsudevādipradyumnāntādhidaivatam
pañcāhaṃ vāsudevādipañcamūrtyadhidaivatam/
saptāhaṃ vāsudevādisaptamūrtyadhidaivatam
dvādaśāhotsavaṃ vipra! keśavādyadhidaivatam/
sarvaṃ pañcadaśahādi vāsudevādhidaivatam
dadyāt prathamarātre tu baliṃ balividhānavat/
palalai rajanīcūrṇaiḥ salājadadhisaktubhiḥ
dineṣvapi ca sarveṣu dravyairebhirbaliṃ dadet/
yadvā dvitīyarātre tu dadyācca tilataṇḍulaiḥ
dadyāt tṛtīyarātrau tu dhānāstvaṃbikalājakaiḥ/
dadyāccaturtharātre tu baliṃ deśikasattamaḥ
nālikerapayaḥsaktuśālipiṣṭairvimiśritaiḥ/
pañcame tu baliṃ dadyāt pajhabījaiḥ sahākṣataiḥ
ṣaṣṭharātre baliṃ dadyādapūpaiścaruṇā saha/
athavā sarvarātreṣu pradadyāccaruṇā saha
tattaddinoditairdravyairbaliṃ tu dvijasattama!/
saptame tu gulānnena, pāyasānnena cāṣṭame
navame kṛsarānnena baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ/
dvādaśāhotsave vipra! māṣānnaṃ daśame'hani
śuddhānnamathavā vipra! mudgānnaṃ tu pare'hani/
dvādaśe sarvabalayaḥ śuddhānnaṃ śālijaṃ tu vā
kṣīraṃ dadhyājyasaṃyuktaṃ gulakhaṇḍasamanvitam/
itaḥ paraṃ tu sarvatra śuddhānnaṃ pāyasaṃ tu vā
ekāhādicatuṣke tu bhavettattaddinoditam/
pratyekamāḍhakaṃ grāhyaṃ balidravyaṃ dvijottama!
tadardhaṃ vā'tha pādaṃ vā yathāvittānurūpataḥ/
evaṃ dravyāṇi hutvā tu alaṃkṛtya viśeṣataḥ
yātrābiṃbagataṃ devaṃ vicitrairvasanaistathā/
vicitrairbhūṣaṇaiścāpi mālyairnānāvidhaistathā
muhūrte śobhane prāpte sarvamaṃgalasaṃyutam/
tyandanaṃ vā gajaṃ vāpi yānaṃ sauparṇameva vā
sapuṣpahemaprabhayā yuktaṃ puṣpādyalaṃkṛtam/
sauvarṇena vimānena yuktaṃ māyūrakena vā
samānīya tu saṃprokṣya dhyātvā garuḍarūpiṇam/
tanmantreṇa samabyarcya yānamarghyādibhistataḥ
kṛtvā puṇyāhaghoṣaṃ ca śrutighoṣasamanvitam/
śaṅkhatūryādisaṃyuktaṃ prādakṣiṇyakrameṇa tu
yāne tatra samāropya yātrāmūrtigataṃ vibhum/
yātrārthaṃ tatra devāya sārghyaṃ pādyaṃ tathaiva ca
ācāmaṃ gandhamālye ca dīpaṃ dhūpaṃ tathaiva ca/
arhaṇaṃ madhuparkaṃ ca naivedyaṃ vividhaṃ tathā
pṛthukādyaṃ pānakaṃ ca tarpaṇācamane tathā/
tāmbūlaṃ vinivedyātha japaṃ kṛtvā vidhānataḥ
agnau saṃtarpaṇaṃ kurmāt tatkāle vāpi homayet/
balidravyāṇi sarvāṇi yathākālānurūpataḥ
rathayāne viśeṣa tu samākarṇaya sāṃpratam/
muktāprapāvitānaiśca sauvarṇairmāñjarīgaṇaiḥ
muktādāmasametaiśca vicitraiḥ puṣpadāmabhiḥ/
haimena ca vitānena prabhayā ca viśeṣataḥ
madhyato bhadrapīṭhena sauvarṇena tathaiva ca/
dhvajaiśca vividhai ramyai patākābhiśca sarvataḥ
bhūṣayedrathayānaṃ tu tathā garuḍaketunā/
tatra devaṃ samāropya pūjayet pūrvavartmanā
ācāryāḥ sādhakāścāpi rathasyordhvatalasthitāḥ/
tasyādhastāt sthale sthāpyāḥ paścime chatradhārakāḥ
tatra tatpārśvataḥ sthāpyau māyūracchatradhāriṇau/
dakṣiṇottarapārśvasthāvagre cāmaradhāriṇau
sārathistatsthale sthāpyastvagrato madhyadeśataḥ/
tatastu garuḍādyaiśca cakreṇa garuḍena vā
aṣṭābhirmaṃgalaiścāpi dīkṣitairbrāhnaṇairdhṛtaiḥ/
arghyagandhādibhiścaiva sārdhaṃ ghaṇṭāravaistathā
śaṅkhabheryādibhiścaiva chatreṇa dīpadhārakaiḥ/
ācāryaḥ sādhako vāpi baliṃ dadyādvidhānataḥ
prāsādadvāramārabhya grāmamadhyāntameva ca/
prathamāvṛtimārabhya sarveṣvāvaraṇeṣvapi
devayānaṃ paribramya prādakṣiṇyakrameṇa tu/
rathyāvaraṇaparyantaṃ tatpaścādbhrāmayeddvija!
grāme vā nagare vāpi pattena vā mahāmate!/
bṛhati syandane yāne yānenānyena vāntarā
bhrāmayitvā tu tatpaścādbṛhati syandanādike/
deveśaṃ tu samāropya bhrāmayedgrāmavīdhiṣu
devasya purato dūrādgaccheyurbalidāyinaḥ/
dhvajadaṇḍadharāḥ paścācchaṃkhakāhaladhārakāḥ
bherīpaṭahapapūrvāṇāṃ vādyānāṃ ghoṣaṇonmukhāḥ/
tatpṛṣṭe gītakāścāpi vandibṛndāstathaiva ca
suveṣā bhagavadbhaktāstathaiva gaṇikājanāḥ/
dāsīgaṇāśca tatpṛṣṭe śoṇadaṇḍavahā janāḥ
līlāṃgāni vicitrāṇi dhārayantastathaiva ca/
vahantaḥ pādukādīni tato devasya pārśvataḥ
agrataḥ pṛṣṭhataścāpi janāścāmaradhāriṇaḥ/
ātapatrāṃśca vividhān tālavṛntāṃstathaiva ca
dhārayanto dvijāśvāpi tato devasya dakṣiṇe/
"karmāraṃbhādi" paṭhato viprānekāyanān nyaset
ṛksāmapūrvān vāmepi pṛṣṭhato vā niveśayet/
sumṛṣṭadhūpapātrāṃśca vahantaḥ pṛṣṭhatastathā
purato "'straṃ" smaran yāyāt svayaṃ vighnāṃstu sūdayan/
anekaśatasaṃkhyāṃśca dīpānatisamujjvalān
dhārayanto janā vipra! devasyobhayapārśvayoḥ/
gaccheyuḥ paṅktirūpeṇa yāvanto balivāhakāḥ
sarvāṇi rājacihnāni vahanto devasannidhau/
gaccheyuranye bhaktāśca brāhnaṇāḥ kṣatriyāstathā
vaiśyāḥ śūdrāśca catvāro hyāśramasthāstathaiva ca/
sarvaśāstreṣu kuśalā bhagavadbhāvinastathā
severan sarvatodikkaṃ vīkṣamāṇāḥ paraṃ vibhum/
grāmasyaindrādiyogena diśāsu vidiśāsu ca
madye ca kumudādīnāṃ sagaṇānāṃ krameṇa tu/
pīṭhikāsu baliṃ dadyānnirmitāsu puraiva tu
kumudādergaṇānāṃ tu nāmāni kramaśaḥ śrṛṇu/
utkaṭaḥ prakaṭaścaiva unmukho vimukhastathā
aśvagrīvo'śvavadanaḥ aśvajihnastathaiva ca/
hastivaktraśca kumudaḥ hastipādaśca keśavaḥ
vāmano narakaścāpi naro mardana eva ca/
mandadṛṣṭiśca kantuśca tathā kantukalocanaḥ
paṭahākṣo viśālākṣaḥ kṣāmakaḥ kṣamakastathā/
pāṇḍaraḥ pāṇḍupṛṣṭhaśca durdinaḥ sudinastathā
vāmadevo mahādevo mahāgnirmadhusūdanaḥ/
kanakaḥ kālakaścaiva bhāvano bhavanastathā
bhānumān bānuvegaśca bhāskaraścāpyabhāskaraḥ/
viśvaseno visenaśca viṣvakseno visāraṇaḥ
vistāro nistaraścaiva vidaṇḍī daṇḍa eva ca/
kāmadaḥ kāmukaścāpi kāmabhṛt kāmanāśanaḥ
pañcāśacca gaṇā hyet prācīṃ diśamupāśritāḥ/
ete pāriṣadāḥ proktāḥ kumudasya vaśānugāḥ
śataṃ śataṃ gṛhagaṇāḥ ekaikasyānuyāyinaḥ/
eṣāṃ kumudapūrvāṇāṃ krameṇa ca baliṃ haret
pārśvasthamaṇḍaleṣvevaṃ gṛhebhyastu baliṃ haret/
devā ete gṛhāścāpi aindre tu balibhāginaḥ
āgneyo nidhanascaiva agnijihvo hutāśanaḥ/
agnirūpo'gnivarṇaścāpyagnivarṇo'hireva ca
agnivaktro mahāvaktre mahāseno mahodaraḥ/
karālaḥ kākajihvaśca kākavaktro'gnivaktrakaḥ
maṇḍurmaṇḍūkavaktraśca devo devalakastathā/
śarvakaḥ śamakaścāpi śaṃkuḥ śaṃkuśravāstathā
mārīco droṇamārīco mahiṣo māhiṣastathā/
kumbhanāso vināsaśca kumbhakarṇo vikarṇakaḥ
vidārī vikramaścaiva maskarī maskarastathā/
sūkaraḥ sūkarāsyaśca śaśaḥ śaśamukhasastathā
siṃhaḥ siṃhamukhaścaiva narasiṃho narastathā/
kāladhṛkkālasūtraśca sūtrakaḥ sūtra eva ca
vinālī nālakaṇṭhaśca āgneyīṃ diśamāśritāḥ/
kumudākṣagaṇā hyete saṃyuktā āsurairgaṇaiḥ
āgneyyāṃ pīṭhikāyāṃ tu kumudākṣabaliṃ haret/
dharmo dharmadharo dharmo dharmarājo dhanurdharaḥ
vinayaḥ praśrayaścaiva niśreyo nirguṇastathā/
alasaḥ kuṇapaścaiva krūrabāhuśca kuṃjaraḥ
prāṃśurdamananiṣkopau niranukrośanirmamau/
vibhavo'vibhavaścaiva hutāśo bahureva ca
ūrdhvarakṣaṇasaṃjñaśca ekalaḥ pākalastathā/
kaṃkaṭaḥ kaṭakaśceva avaṭaḥ śaṃkhacakriṇau
gadī khaḍgī ca śārṅgī ca tathā śārṅgadharo mune!/
vāsudevo'pi bhadraśca ketumān ketukastathā
kṣamī ca jvalanaścāpi kinnaro'śvattha eva ca/
suptaḥ sujapanaścāpi japaḥ paścima eva ca
kaikṣikaśca tathā svajo bāḍavaścākṣamī tathā/
gaṇāḥ pañchāśādete tu dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ
puṇḍarīka vaśāhyete pitṛgṛhasamanvitāḥ/
sarvatraivaṃ samṛddiṣṭāḥ paccāśacchaktikā gṛhāḥ
pradadyāt puṇḍarīkāyaeyaibhiryuktāya vai balim/
niṣkṛtiḥ prakṛtiścaiva sukṛtirvikṛtistathā
dāruṇo damakaścaiva rakṣako lakṣakastathā/
mādhavo māṃsakaścaiva niṣṭhuraḥ kharabhāṣaṇaḥ
pralaṃbo lambakaścaiva prāṇanaḥ praṇayastathā/
vīrasenoṃgadaścaiva vibhāṣaśca vibhīṣaṇaḥ
raktākṣo lohitākṣaśca raktajihvo vijihvakaḥ/
vidyutkeśo viśālākṣo vikṣaro vīrahā tathā
akṣaraḥ prākṣaraścaiva kāmarūpavirūpiṇau/
sarvagaḥ sarvavidgauraḥ saṃbhavaḥ prabhavastathā
vāruṇo vasurevāpi vimardo damanastathā/
vaikartano vikartā ca kapardī ca prabustathā
kandakī kandakaśrāpi nākī ca varuṇo'ruṇaḥ/
gaṇā ete ca pañcāśannairṛtiṃ diśamāśritāḥ
yātugṛhaistu saṃyuktā vāmanasyānugā ime/
ebhiryuktāya vidhinā vāmanāya baliṃ dadet
varuṇo vāruṇaścaiva pāśī pāśadharo guruḥ
kṣepaṇaḥ kṣobhaṇaścaiva nāradaḥ sarvado raviḥ
sumanā nāmano haṃso vaikuṇṭhaḥ paramaḥ paraḥ/
hanumān vasumān bhadro bhadravaḥ prabhavastathā
mahākarṇo vikarṇaśca śaśakaḥ śalakaḥ pikaḥ/
vānaro narakaścaiva kārṣṇiḥ karṇadharoṃ'śumān
cakro'graśca tathā vajrī vajranābho vinābhakaḥ/
karabhaḥ kurabhaścaiva dākṣiṇo dakṣiṇaḥ suhṛt
durgandhaḥ pūtigandhaśca tārkṣyo garuḍa eva ca/
virodho rodhako rodhaḥ kaṃkaṇasca vṛkodaraḥ
ete gaṇāśca pañcāśat paścimāṃ diśamāśritāḥ/
śaṃkukarṇavaśā hyete pāśagrahagaṇānvitāḥ
sahaibhiḥ śaṃkukarṇāya pīṭhikāyāṃ baliṃ dadet/
marurmārutago rurvī ākhurvāyusuto'nilaḥ
galarto vartakaḥ kaṃko mārgaṇaḥ prāṃkaṇo'calaḥ/
balo balanidhirvīro virodho rodhako vidhiḥ
siddhavaḥ suyavaścaiva śaṃkaro dhīrakastathā/
mālī mālāvidhirvastuḥ samarthaḥ sumahotsavaḥ
karkaṭaḥ kaṭakaścaiva gandho gandhavahaḥ paraḥ/
siktakaḥ siktarogī ca sevakaḥ sevanaḥ savaḥ
auṣadho bheṣajo vāpi rogī rogabhavastathā/
kāraṇaḥ karaṇaḥ kartā garavīro'khalastathā
valaśca vākuvāhaśca sucāraśca tathaiva ca/
gaṇāḥ paścāśadete tu vāyavyāṃ diśamāśritāḥ
sarvanetrānugān nityaṃ gandharvagṛhasaṃyutāḥ/
pradadyāt sarvanetrāya ebhiryuktāya vai balim
somaḥ somakalaḥ somyaḥ sāmavit sāmanāyakaḥ/
sudhā sudhātā dhātā ca surāṣṭraḥ kāṣṭhakaḥ kaliḥ
kāladhṛkkālacakraśca kālakūṭaviṣo bala/
amṛto'mṛtanāthaśca keyūrī kebalī balī
viṣṇuḥ kṛṣṇapiśaṃgāṃgī rekhālekhaḥ pika śukaḥ/
lūbakaśca śukaścaiva śyenaḥ śyenamukhastathā
mārjāro marubhṛdvālo gulmaḥ kaṇavakaḥ kaṇaḥ/
śeṣo viśeṣa uccheṣaḥ kardamaḥ pūtivigrahaḥ
sāmbaḥ saṃvatsaraścaiva vegī vegadharo marut/
gaṇāḥ pañcāśadete tu somasya diśamāśritāḥ
sumukhasya vaśā hyete yakṣagrahasamanvitāḥ/
sumukhāya baliṃ dadyādebhiḥ saha yathāvidhi
īśāna īśvaro vyāpī vyasano vinaśo budhaḥ/
dharo bako viśo vādaḥ śakuniḥ śakaṭo ghaṭaḥ
vṛkṣaḥ kakṣaḥ kṣamī kṣāntirmātṛromā kapiṃjalaḥ/
brahnaṇyo brahnavidbrahnī vrahnātmā vrahnasādhanaḥ
vedī vedavidudvandhaḥ śaṃkaraḥ śāṃkarastathā/
dhīmān visṛṣṭiriṣṭātmā duṣṭātmā duṣṭakarmakṛt
vijetā vikaco vādī nodī tripaka ekabhuk/
sarvabhuka sarvagaḥ sarvaḥ sarvabhaṃgaḥ sanātanaḥ
govindo gopatiśceva goptā ceva maheśvaraḥ/
pañcāśacca gaṇā hyete aiśānīṃ diśamāśritāḥ
supratiṣṭhavaśā hyete piśācagṛhasaṃyutāḥ/
supratiṣṭhitasaṃjñāya ebhiḥ sārdhaṃ valiṃ dadet
siddho dhātā vidhātā ca dhātā caiva prajāpatiḥ/
lokeśo lokakṛt kartā sraṣṭā brahnā tathātmabhūḥ
sutāpaśca tulaścaiva tathā vai rītivardhanaḥ/
avyakto guṇavān gauṇo guṇabhukca tathaivahi
udgītaḥ praṇavaścāpi hiraṇyagarbhasaṃjñitaḥ/
viriñcaḥ puṣkaraścaiva bhāsano bhāsa eva ca
vikarṇo vijayaścaiva tathā caiva rathaṃtaraḥ/
chando yajustathā ṛk ca atharvā ca tataḥ param
marīciraṃgirāścaiva pulahaḥ kratureva ca/
vasiṣṭhaśca pracetāśca śalabho bhīṣma eva ca
hemantaḥ śiśiraścāpi kusumākarasaṃjñitaḥ/
kalahaśca virāgiśca amarṣo roṣaṇastathā
śoṣaṇaśca gatiścaiva harṣaṇo vardhanastathā/
gaṇāḥ pañcāśadete tu vyomasiddhagṛhānvitāḥ
pradadyāt pṛśnigarbhāya sārdhamebhirbaliṃ dvija!/
manuṣyo mānavaścaiva maṇḍako mānavastathā
makaraśca tathā coraḥ kaṃpaścaiva prakaṃpanaḥ/
alaṃpaṭaśca paṭada yojako bhajako grahīḥ
recako rocako māyo dhāro vāro rasaścalaḥ/
cāpālikaḥ kapirbāṇo grajano garjano guḍaḥ
tittaraścaṭako dhvāṅkṣo balīvardo mahānaṭaḥ/
harṣo dharmapraśāstā ca śamako dundubhiḥ śaṭhaḥ
kukṣiḥ kumāraḥ kāyastho lāvako'praśunaḥ śunaḥ/
lavaṇo ravaṇo ṛddho rājasastāmaso'calaḥ
kalyāṇo bhagadattaśca pṛthivītalasaṃsthitāḥ/
gaṇāḥ pañcāśadete tu bhūmigrahasamanvitāḥ
mahābalā durādharṣā mānavasya vaśānugāḥ/
mānavāya baliṃ dadyādebhiryuktāya sādhakaḥ
ete pañcāśataḥ proktā gaṇānāmadhipā dvija!/
aikaikasya bhavedeṣāṃ gaṇāścānye śataṃ śatam
evaṃ pañcāśatsahasraṃ eteṣāṃ paricārakāḥ/
catvare ca catuṣke ca sabhāyāṃ grāmamadhyake
grāmadvāreṣu sarveṣu tiṣṭhanti vividhāyudhāḥ/
janānayogyān bādhante tathā pāṣaṇḍinopi ca
nadyādiṣu ca deśeṣu saṃcaranti yathāruci/
daśānāṃ kumudādīnāṃ gaṇeśānāṃ dvijottama!
gaṇānāmutkaṭādīnāmuditānāṃ krameṇa tu/
praṇavādyairnamontaistu svaisvairnāmabhireva ca
ardhyaṃ gandhaṃ tathā mālyaṃ dhūpaṃ gandhāmbupūrvakam/
baliṃ bhūyo jalaṃ cāpi tāmbūlaṃ kramaśo dadet
gītanṛttādikaṃ sarvaṃ pūrvavat parikalpayet/
pañcāśatāṃ sahasrāṇāṃ gaṇaśo gaṇaśo dvija!
namaḥ pāriṣadebhyaśca ityuktvā valivistaram/
bhūmau pratidiśaṃ kuryāt sarvaśāntikaraṃ śubham
pañcāśatāṃ sahasrāṇā ekaikasya pṛthak pṛthak/
śataṃ śataṃ parivārā ete grahagaṇāḥ smṛtāḥ
eṣāṃ grahagaṇānāṃ tu parivārāḥ sahasraśaḥ/
asaṃkhyeyāścarantastu sarvataḥ pṛthivīmimām
saṃcarānti grahagaṇā uktā daśavidhā mahīm/
devā daityāśca pitaraḥ rākṣasā nāganāyakāḥ
gandharvayakṣāḥ paiśācāḥ siddhāścāpi dharāgaṇāḥ/
ete daśavidhā brahnan! daśadikṣu sthitāḥ sadā
uktāḥ pañcadaśānāṃ tu eteṣāṃ nāyakā gaṇāḥ/
teṣāṃ tu pūjayā sarve sukhaṃ yānti na saṃśayaḥ
pīṭhordhve kumudādīnāṃ baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ/
bhūtale gomayādyena lepite vā yathāruci
gaṇānāmutkaṭādīnāṃ baliṃ tatparito dadet/
anyeṣāmāpi sarveṣāṃ tadbahirvikiredbalim
amuktānāṃ ca sarveṣāṃ grāmamadye baliṃ kṣipet/
kumudādigaṇeśānām anukalpe vidhānataḥ
baliṃ datvā'vaśiṣṭānāṃ sarveṣāmapi vai pṛthak/
namaḥ pāriṣadebhyaścetyuktvā tasmādbaliṃ dvija!
avaśiṣṭaṃ balidravyaṃ grāmamadhye vinikṣipet/
saṃtarpaṇārthaṃ bhūtānāṃ sarvadeśanivāsinām
rātryāmāvāhanaṃ brahnan! dhvajārohaṇavāsare/
na kṛtaṃ kumudādīnāṃ sagaṇānāṃ tatodya tu
teṣāmāvāhanaṃ kuryād baliṃ dadyādvidhānataḥ/
dhvajārohadine pūrvaṃ teṣāmāvāhane kṛte
tadvāsarāt samārabya yāvadutsavavāsaram/
pāyasena baliṃ dadyācchuddhānnenāthavā dvija!
divā vāpi rajanyāṃ vā kālayorubhayostu vā/
bhavet karturmahān doṣa āhūtānāmanarcanāt
kenāpi hetunā yatra validānaṃ na śakyate/
yātrāraṃbhadine tatra teṣāmāvāhanaṃ caret
evantu balisaṃyuktaṃ deveśaṃ bhrāmayeddvija!/
prādakṣiṇyena vai grāṇe nagare vāpi pattane
yātrāyāṃ vartamānāyāṃ devadevāya bhaktitaḥ/
mukhavāsaṃ satāmbūlaṃ bahuśo'tha nivedayet
candanaṃ śramaśāntyarthaṃ karpūrādyaiḥ subhāvitam/
pradadyāddevadevāya mālyāni vividhānyapi
śītalaṃ tarpaṇajalaṃ nārikelajalānvitam/
śramaśāntinimittāni anyānyapi nivedayet
digaṣṭake tu grāmādestanmadye ca viśeṣataḥ/
gītakairvividhainarttaistantrīvādyasamanvitaiḥ
śaṃkhabherīmṛdaṃgādyairdeveśaṃ paritoṣayet/
evaṃ devaṃ paribrāmya grāmādau balisaṃyutam
punaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā prāsādāvaraṇeṣu ca/
prāsādadvāradeśe tu devadevasya bhaktitaḥ
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ mālyaṃ ca dhūpakam/
nivedya devadeveśaṃ svasthāne sanniveśayet
tato yāgagṛhaṃ gatvā deśikaḥ susamāhitaḥ/
tilairājyaiśca pūrṇaāntaṃ yātrāhomaṃ samāpayet
evaṃ balisamāyuktamanyeṣu divaseṣvapi/
ahni rātrau tu devasya paribramaṇamārabhet
tīrthayātrādine kuryāt paribhramaṇamahni vai/
kuryāt snapanabiṃbe ca snapanaṃ tu divāniśam
ārambhadinamārabhya yāvadantimavāsaram/
tatrāpi cāṃkurāropaṃ saptame pañcame tu vā
vāsare pūrvavaccāpi kuryāt kautukabandhanam/
dvitīye vāsare prāpte devamāsthānamaṇṭape
yāgāgāre'thavānīya samāropya ca viṣṭare/
tato yāgagṛhaṃ gatvā deśiko vidhinā yajet
kalaśe maṇḍale caiva tato gatvā tu maṇḍapam/
pūjayeddevadeveśaṃ mahatā vibhavena tu
tato yāgagṛhe samyagvahvau santarpya pūrvabat/
tatastasmāt samānīya mahadāsthānamaṇṭapam
tatra samyak samabyarcya devaṃ nīrājanāntimam/
mahāhavirnivedyāthāpūpādisamanvitam
tasmāddevaṃ samānīya maṇṭape yāganirmite/
tatra devaṃ samabyarcya arghyapādyādibhistataḥ
agnau santaryya vidhivat pūrṇāhutyāvasānikam/
alaṃkṛtaṃ tu deveśaṃ pūrvavadvasanādikaiḥ
yānādike samāropya pūrvoktakramayogataḥ/
bhramayitvā tu beveśaṃ grāme tvantaḥ praveśayet
maṇṭape devadeveśamānīya snānaviṣṭare/
samāropyārghyapādyaiśca dadyādācamanaṃ vibhoḥ
gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpaṃ ca dīpaṃ nīrājanāntimam/
vedaghoṣaiśca gītādyairarhaṇodapurassaram
kadalīphalasaṃyuktamapūpaṃ gulasaṃyutam/
pānakaṃ tarpaṇajalaṃ nālikerarasānvitam
tāmbūlaṃ śaśisaṃyuktam tato yātrārthakalpitam/
vasanādyaṃ parityajya snānaśāṭīṃ nivedya ca
tailenābhyaṃjanaṃ kṛtvā samudvartya yathāvidhi/
śirasyāmalakaṃ datvā saṃsnāpya bahubhirjalaiḥ
varṇakena samālipya kṣālayitvā tu vāriṇā/
samālipya sugandhena bhaktitaścāndanādinā
sahasradhārayā vipra! snānaṃ kṛtvā tataḥ param/
datvā savandanaṃ paścāt śiraḥ plotādiśāṭakam
datvā devaṃ samāropya tadanyasmiṃstu viṣṭare/
karaśudvyādi sarvaṃ tu kṛtvāntaryāgapaścimam
tato yathākrameṇaiva devaṃ saṃpūjayed dvija!/
yadvā dinotsave vṛtte devamānīya maṇṭape
vitate bhadrapīṭhe tu samāropyātha pūrvavat/
arghyādi sakalaṃ vipra! tāmbūlāntaṃ nivedya ca
vastrādyaṃ pūrvaklṛptaṃ yat kramāt sarvaṃ visṛjya ca/
vinivedya ca vastraṃ tu śramanirharaṇārthataḥ
samālabya tu deveśaṃ sugandhaiścandanādikaiḥ/
tatastu vidhinā pūjya yāvadātmanivedanam
snānārthaṃ devadevasya vijñāpya vinivedya ca/
pāduke devadeveśaṃ chatrādyaiśca samanvitam
tasmādānīya pīṭhe tu snānārthaṃ parikalpite/
samāropya tadādyaistu bhogaiḥ sarvaistu pūrvavat
iṣṭvā tāmbūladānāntaṃ skandhaśāṭīṃ nivedayet/
tatastailaṃ samādāya karpūrādyaiḥ subhāvitam
devasya keśānāloḍca hastābyāṃ kaṃkatena tu/
adhivāsya suganyaistu dhūpairabhyaṃjayet tataḥ
śiro niṣpīḍya devasya vahudhā ca tataḥ param/
keśānābaghya mālābhiḥ sūkṣmeṇa plotakena tu
lalāṭopari badhvā tu tathā mukhasaroruhe/
devasya tailaniṣyandā nāpatanti yathā dvija!
tataḥ skandhapradeśāttu yāvatpādāvasānakam/
abyaṃjayecca tailena sarvagātrāṇi mardayet
tasmin kāle bahuvidhaistālavṛntaiśca cāmaraiḥ/
tattāpaśamanārthaṃ tu vījayeyuḥ samantataḥ
tatastu vāsasodvartya tathā cūrṇaiḥ puroditaiḥ/
camaṣīṃ ca khaliṃ datvā dadyāduṣṇodakaṃ tataḥ
candanaṃ mukhalepārthaṃ ghṛṣṭaṃ karpūrabhāvitam/
tatastvāmalakaṃ kalkaṃ gandhadravyaiḥ susaṃskṛtam
datvā śirasi devasya prakṣālya vahubhirjalaiḥ/
śanaiḥ śanaiḥ samāloḍya tato'rghyaṃ vinivedya ca
lodhraṃ kāleyakaṃ caiva kṣālanārghyasamanvitam/
datvā keśān samābadhya devasya plotavāsasā
adhaḥ śaṭīṃ nivedyātha pātre kṛtvā tu varṇakam/
karpūracūrṇasaṃmiśraṃ samyagdhūpādhivāsitam
tena devasya gātrāṇi lepayettu śanaiḥ śanaiḥ/
ākaṇṭhāt pādaparyantaṃ tataḥ prakṣālayejjalaiḥ
apāsyātha śiraḥplotam dadyādarghyaṃ tu mūrdhani/
granthipallavatoyādi sarvaratnodakāntimam
saṃsnāpya saptabhistoyaiḥ śiraḥplotaṃ dadedvija!/
vinivedyāpyadhaḥśāṭīṃ candanena sugandhinā
śaśicūrṇasametena vāsitena himāṃbunā/
dhūpādhivāsitenāpi samālabhya viśeṣataḥ
gātrāṇi devadevasya tathā vai kuṃkumena ca/
upavītaṃ sottarīyaṃ datvā plotamapāsya ca
śirasyamatha keśāṃstu gandhadhūpādhivāsitān/
ābadya vividhairmālyaiḥ sragdāmāni nivedya ca
tatastu bahubhistoyaiḥ saṃskṛtaiścandanādinā/
sahasradhārayā snānamācareddeśiko vibhoḥ
vyāpakān caturo mantrān japedekāgramānasaḥ/
tasmin kāle bahvṛcādyā dbijāḥ prāgādidiksthitāḥ
sṛktāni pauruṣādyāni adhīyīran samāhitāḥ/
śaṃkhabheryādikān samyag dhoṣayeyuḥ samantataḥ
maṃgalāni ca gītāni tadā gāyantu gāyakāḥ/
evaṃ snāne kṛte paścāt deśikendraḥ samāhitaḥ
pūrṇakumbhaṃ samādāya vibhoḥ snapanamācaret/
japan pavitramantraṃ ca tasya nirvacanaṃ tathā
evaṃ snānaṃ samāpādya dadyānnīrājanaṃ vibhoḥ/
savandanākhyaṃ tatpaścacchāṭakaṃ vinivedya ca
kacodakāpakarṣārthamaparaṃ dehavāribhṛt/
adharottaravastredve gandhadhūpādhivāsite
skandhaplotaṃ nivedyātha śiraḥ snānaṃ nivedya ca/
candanādi sugandaṃ samālyāni vinivedya ca
pāduke vinivedyātha tasmāt sthānāt samānayet/
tṛtīyaṃ ratnakhacitaṃ āsanaṃ vinivedya ca
tatrasthaṃ devadeveśamarghyādyaiḥ pūjayet kramāt/
sarvaṃ homāvasānaṃ ca kṛtvā bhūyaḥ prapūjya ca
mahāhavirnibedyātha sarvaṃ prāgvat samācaret/
evaṃ pratidinaṃ caiva yāvattīrthadināntimam
snapanaṃ pūjanaṃ caiva vibhoḥ kuryādatandritaḥ/
nityotsavādau devasya snapanaṃ tu samācaret
dinotsavasamārambhe nācaret snapanaṃ vibhoḥ/
yadvobhayasamārambhe kuryādicchānurūpataḥ
kalaśe maṇḍale caiva ahni rātrau ca pūjanam/
kuryāt pratidinaṃ samyagekavāraṃ yathāvidhi
biṃbaṃsthaṃ devadeveśamahni rātrau ca pūjayet/
ekavāraṃ dvivāraṃ vā trivāraṃ vā yathāruci
prāsāde mūlabiṃbasthaṃ saviśeṣaṃ yajet sadā/
pañcame vāsare prāpte pūrvāhne tu dinotsavam
kṛtvā tatastu deveśaṃ mahāsnapanapūrvakam/
mahatā vibhavenaiva lakṣmīpuṣṭisamanbitam
mahāhavirvidhānena vibhave sati pūjayet/
ṣaṣṭhe dine tu saṃprāpte kumbhācanapurassaram
agnisaṃtarpaṇāntaṃ ca pūjayitvā vidhānataḥ/
pūrvavaddevadeveśaṃ lakṣmīpuṣṭisamanvitam
yānādike samāropya prāsādasya bahiḥ vkacit/
udyāne suśubhe ramye pādapairvakulādibhiḥ
procchritairvividhairvāpi samantāt pariśobhite/
puṣpitābhirlatābhiśca sarvataḥ paribhūṣite
nītvā devaṃ samāropya yathārhe viṣṭare puraḥ/
śrīpuṣṭisahitaṃ prāgvaddhomāntaṃ paripūjayet
sūkṣmavastradukūlāni saratnābharaṇānyapi/
sudhākastūrikarpūradivyagandhasamanvitam
sarvāṃṅgadevadeveśaṃ mṛgasnehena lepayet/
puṣpāpacayamālyādibhūṣitānāṃ viśeṣataḥ
parasparaṃ vā śaktīnāṃ krīḍārthaṃ vāpyalaṃkṛtām/
garuḍārūḍhadevāya pārijātaharaṃ smaran
prābhṛtānyapi puṣpāṇi devadevāya darśayet/
idamasmāt samāyātaṃ ityuktvā deśikaḥ svayam
puṣpāpacayakarmārthamevaṃ kṛtvā nivedya ca/
tatra vā'nyatra vā sthāne karturicchānurūpataḥ
tatastu devadeveśaṃ lakṣmīpuṣṭisamanvitam/
pūrvavadbhrāmayet grāme śeṣaṃ prāgvat samācaret
saptame divase prāpte prāsādaṃ saṃpraviśya ca/
deśikaḥ sādhakaiḥ sārdhaṃ praṇipatya jagadgurum
vijñāpayettu devāya samyaguccasthayā girā/
"bhagavan puṇḍarīkākṣa śaraṇāgatavatsala!
asminnahani kartavyā jalakrīḍā tvayā vibho/
śuddhaye sarvalokānāṃ devānāṃ prītayepi ca
yātrā tadarthaṃ kartavyā madanugrahakāmyayā/"
iti vijñāpya devāya praṇamya ca punaḥ punaḥ
yānādau devamāropya lakṣmīpuṣṭisamanvitam/
nītvā majjanaśālāṃ tu snānopakaraṇairyutām
tadgatān sarvasaṃbhārān darśāyitvā vibhostataḥ/
candanādyaiḥ samālabhya devaṃ mālyairvibhūṣya ca
vinivedya ca tāmbūlaṃ mukhavāsasamanvitam/
samāhūya ca tatrasthānājñāpya paricārakān
prāpte'parāhvasamaye jalakrīḍā bhaviṣyati/
tadarthāḥ sarvasaṃbhārāḥ sthāpitavyāstu maṇḍape
ityājñāpya tatastasmāddhānyāgāraṃ praviśya ca/
darśayitvā tu dhānyāni vibhosteṣāṃ samṛddhaye
udyānādau samānīya vinivedya ca tatsthitān/
upahārān yathāyogaṃ tata āsthānamaṇṭape
pūjayeddevadeveśaṃ śrīpuṣṭibhyāṃ samanvitam/
saviśeṣaṃ tato lakṣmīṃ puṣṭimantaḥ praveśayet
prāgvaddinocitaṃ samyak kṛtvā paścāttu maṇṭape/
devadevaṃ samānīya samāropya ca viṣṭare
ardhyāt tāmbūlaparyantaṃ sarvaṃ prāgvannivedya ca/
snānārthaṃ śāṭikāṃ vāpi vinivedya jagatpateḥ
maṇḍapasyaikadeśe tu śālitaṇḍulanirmite/
viṣṭare tu jaladroṇīṃ sauvarṇīṃ vāpi rājatīm
tāmrajaṃ vā yathālābhaṃ catustridvikarāyatāḥ/
tadardhavistṛtāmūrdhve mūle tatpādavistṛtām
vṛttāyatāmadhobhāge praṇālena samanvitām/
unmattakusumākārasadṛśāmathavā dvija!
biṃbamānānurūpāṃ tāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām/
niveśya tāṃ samāpūrya gālitena jalena tu
kuṃkumakṣodayuktena candanenānvitena ca/
karpūracūrṇayuktena kusumairvāsitena ca
tatpārśve devamānīya cārghyādyaiḥ paripūjya ca/
bherīpaṭahavāditraśaṃkhaghopasamanvitam
stutimaṃgalaghoṣaistu śrutighoṣasamanvitam/
sūktena pauruṣeṇaiva vibhoḥ kṛtvāvagāhanam
yāne devaṃ samāropya saha snānārdravāsasā/
kuṃkumena samālipya āpādānmastakāvadhi
brāmayet prāṃkaṇaṃ vīdhīṃ prītaye varuṇasya ca/
janānāmapi sarveṣāṃ pavitrīkaraṇāya ca
tatkāle devadeveśaṃ bhaktyā paśyanti ye janāḥ/
te sarve dhūtapāpmāno bhavanti nirupadravāḥ
tatastu maṇḍape devaṃ viṣṭare viniveśya ca/
snānavastrādi sakalamācāryaḥ svayamāharet
tato niśotsavāntaṃ ca sarvaṃ pūrvavadācaret/
aṣṭame divase prāpte ācarenmṛgayāṃ vibhoḥ
prātarārabhya pūrvāhve devamiṣṭvā tu pūrvavat/
aśvaratnaṃ samānīya sarvālaṃkāraśobitam
bahubhisturagaiḥ sārdhaṃ hastinaṃ vā tathāvidham/
svabhāvaṃ kṛtriṇaṃ vāpi tatrāropya jagatpatim
mṛgayānuguṇaiḥ sarvairbhūṣaṇādyairvibhūṣitam/
āropya yāne sauvarṇe śriyaṃ ca dharaṇīṃ tathā
tābhyāṃ saha paribrāmya grāmādau pūrvavadvibhum/
sainyaiśca vividhaiḥ sārdhaṃ bhaktādyaiśca tathaiva hi
tato grāmasya bāhye tu krośamātrāntarīkṛte/
udyāne vitate ramye vicitraiḥ pādapairdvija!
sarasībhirvicitrābhiḥ latāba-ndaiśca puṣpitaiḥ/
śobhite ca samānīya devaṃ tanmadhyasaṃsthite
maṇṭape tu vitānādyaiḥ sarvataḥ paribhūṣite/
sauvarṇe viṣṭare ramye samāropya jagatpatim
śrībhūmisahitaṃ paścācchītalairvyajanānilaiḥ/
candanādyaiḥ sugandhaiśca himatoyaisca śītalaiḥ
svedaśāntiṃ samāpādya viśeṣādrājarājavat/
tato'rghyādibirabhyarcya daghyannaṃ vinivedayet
marīcicūrṇasaṃmiśraṃ jīrakādisanvitam/
gulakhaṇḍayutaṃ śuddhaṃ pānakāni bahūni ca
kadalīphalapūrvāṇi madhurāṇi phalānyapi/
sarvaṃ tāmbūladānāntaṃ kramāt kṛtvā tataḥ param
snānapūrvaṃ samabhyarcya mahatā vibhavena tu/
yathākrameṇa deveśaṃ lakṣmīpuṣṭisamanvitam
nivedya ca pramūtānnamalaṃkṛtya viśeṣataḥ/
turagādau samāropya astaṃ yāte divākare
dīpānekaśatairyuktaṃ grāmaṃ nītvā pradakṣiṇam/
devaṃ gehe praveśyātha prāgvat kuryānniśotsavam
tadrātrau tīrthabiṃbasya kuryāt kautukabandhanam/
ācāryo yajamānena sādhakaiśca samanvitaḥ
prāsādaṃ saṃpraviśyātha praṇamya ca muhurmuhuḥ/
daṇḍavatpraṇipātena imaṃ mantramudīrayet
"tīrthayātrā tvayā deva! śvaḥ kartavyā sureśvara!/
tatra pratisarārambhaṃ tvamanujñātumarhasi"
iti vijñāpya devasya tīrthabiṃbaṃ samānayet/
tadalābhe muniśreṣṭha! nityasnapanakautukam
alābhe tvasya biṃbasya balibiṃbaṃ tu vā dvija!/
mūlibaṃbasya purataḥ saṃsthāpyāvāhya pūjya ca
prāsādābyantare kuryādvedikāṃ vrīhibhiḥ śubhām/
hastamātronnatāyāmavistārāṃ pajhasannibhām
vāsobhirveṣṭayitvā tāṃ caturaśrāyatāṃ tataḥ/
pālikāḥ sāṃkurā bāhye sthāpayet kakubhaṣṭake
tadbahirghaṭikāstadvaccharāvāṃstadvahistathā/
tadrdhve devamāropya ghṛtāropaṇamācaret
devasya purataḥ sthāpya pātraṃ lohavinirmitam/
ghṛtenāpūrya tat pātraṃ prāgvat saṃskṛtya deśikaḥ
ubhābhyāṃ caiva hastābhyāṃ dūrvāmādāya mūlataḥ/
ghṛte nimajya cāgrāṇi devapādeṣu secayet
tatastu kaṇṭhapārśve tu tato devasya bhūrdhani/
pāṇiprakṣālanaṃ kuryādantarāntarayogataḥ
dūrvābhedastathā prokto ghṛtāropaṇakarmaṇi/
hastavyatyāsamārgeṇa ghṛtāropaṇamācaret
pāde "sumaṃgalaṃ ce" ti kaṭhe bhadramiti dvija!/
"suśobhanaṃ" tu śirasi kramānmantraḥ pratiṣṭhitaḥ
yadvā sarvasya mantrasya dvādaśākṣarasaṃjñitaḥ/
akṣatasyārpaṇaṃ kṛtvā kuryāt kautukabandhanam
ūrṇāmayena sūtreṇa kṣaumasūtreṇa tena ca/
prāgvidhānena tatpascāccāmarādyaiśca vījayet
darśayeddarpaṇaṃ chatramanyāni maṃgalānyapi/
nivedya pāyasaṃ paścādvibhavānuguṇaṃ tataḥ
śirasā śāyayitvā tu deveśaṃ śayanopari/
guggulvagarudhūpaiśca dhūpayitvā samantataḥ
anirvāṇaiḥ pradīpaistu rātriśeṣaṃ samāpayet/
ācāryaḥ prātaruthāya kṛtvā snānādikaṃ tataḥ
devamutsavabiṃbasthaṃ prāgvatpūjya vidhānataḥ/
pūrvāhve vātha madhyāhve kṛtvā pūrvaṃ rathotsavam
kārayettīrthapūrvāhne atha madhyāhvapūrvavat/
devaṃ gehe samānīya svasthāne sanniveśayet
devopayuktamālyāni candanādīnyapi dvija!/
pradadyāddeśikendrāya sopi taiḥ paribhūṣitaḥ
kārayettīrthayātrāṃ cadeveśasya vidhānataḥ/
tīrthabiṃbagataṃ devaṃ śayanāt pratibodhya ca
pūjayitvārghyagandhādyairānīyāsthānamaṇṭape/
pūjayitvārghyapādyādyairdhṛtāropaṃ tu pūrvavat
kṛtvā puroditānāṃ tu snapanānāṃ caturthake/
navake snapanaṃ sthāṣya madyamadyamasaṃjñitat
purataḥ sthaṇḍilaṃ kṛtvolūkhalaṃ tatra vinyaset/
musalāni caturdikṣu vinyasyolūkhalopari
musarolūkhale gṛhya dūrvākāṇḍāni bandhayet/
navavastreṇa saṃveṣṭya tatra cūrṇaṃ vinikṣipet
sauvarṇarajanīcūrṇasaṃmiśraṃ gandhasaṃyutam/
caturbhirvaiṣṇavairviprairvaiṣṇavībhistu vā dvija!
kārayedavaghātaṃ tu gīyamānepi maṃgale/
sthāpitasnapanādvipra! prāgbhāge vā taduttare // 389 /
taṇḍulaiḥ pīṭhikāṃ kṛtvā tatra kuṃbhaṃ niveśya ca/
sasūtraṃ tatra nikṣiṣya cūrṇaṃ vastreṇa veṣṭya ca
athavā pañca nava vā kalaśāṃścūrṇapūritān/
arcayitvā tu mūlena tataḥ saṃsnāpayedvibhum
tailenābhyajya deveśaṃ samudvartya ca pūrvavat/
tataḥ saṃsnāpya vidhinā ghṛtādyaṃ maṃgalāntimam
sahasradhārayā snānaṃ kṛtvā saṃśuddhavāriṇā/
adharottaravastrābhyāṃ navābhyāṃ paridhāpya ca
sūkṣmābhyāṃ dhūpitābhyāṃ ca tato devaṃ samarcya ca/
arghyālabhanamālyādyairhemacūrṇādipūritam
kumbhamādāya tenaiva cūrṇaiḥ samabhiṣecayet/
arghyādyaiḥ pūjayitvā tu biṃbaṃ tu parimṛjya ca
bhukrāvaśiṣṭaṃ taccūrṇaṃ bhaktānāṃ mūrdhni dāpayet/
gaṃgāsnānaphalaṃ cūrṇaṃ sarvapāpapraṇāśanam
krīḍayā vāpi taccūrṇaṃ śirasā dhārayennaraḥ/
tasya dehagataṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
tato devaṃ samabhyarcya paramānnaṃ nivedya ca/
mudgānnaṃ cāpi śuddhānnaṃ tadanyatra vidhānataḥ
sarvaṃ dvijapradānāntaṃ kṛtvā deśikasattamaḥ/
yātrāvasānāt prāgeva sarvaṃ coktaṃ samācaret
tatastu rajanīpiṇḍaṃ prabūtaṃ kuṃkumānvitam/
nivedya devadevāya dadyādvai deśikottamaḥ
ācāryebhyaḥ sādhakebhyastathā cānyebhya eva ca/
tattatkarma niyuktebyaste'pi piṇḍena tena vai
ālabya sarvagātrāṇi tathā saṃhṛṣṭamānasāḥ/
upatiṣṭantu deveśaṃ praṇāmaiḥ sapradakṣiṇaiḥ
yātrāvāhanamānīya rathādyekatamaṃ tu yat/
tatra devaṃ samāropya tato'nyasmiṃstu yānake
āropya cakraṃ tārkṣyaṃ vā hanumantaṃ vibhīṣaṇam/
chatracāmaraśaṅkhādisarvasādhanasaṃyutam
pradakṣiṇaṃ paribhrāmya sarveṣvāvaraṇeṣvapi/
tīrthapārśve samāsādya biṃbaṃ pīṭhe niveśya ca
prabhayā puṣpayā caiva vitānādyairalaṃkṛte/
praṇāmaṃ daṇḍavat kṛtvā puṣpāṃjalipurassaram
tataḥ saṃsthāpya deveśaṃ sādhakasyaiva mūrdhani/
bhūṣitasya ca vastrādyaistīrthamāsādya tatra tu
nābhidaghne jale sthitvā deśikendraḥ samāhitaḥ/
tatrīrthe sarvatīrthāni samāvāhya dvijottama!
kṛtvā puṇyāhaghoṣaṃ ca arghyādyaiḥ saṃprapūjya ca/
muhūrte śobhane prāpte ravau madhyandinaṃ gate
śaṃkhatūryādisaṃyuktaṃ devamādāya deśikaḥ/
vāmahastatale kuryāt kṣmāmaṇḍalagataṃ tviva
vidhṛyānmadhyabhāge tu pāṇinā dakṣiṇena tu/
japan vai mūlamantraṃ tu nimajjet saha tena vai
tārkṣyādimūrtibhiḥ sārdhamācāryaḥ sādhakaistathā/
svayaṃvyaktādike sthāne madhyāhne vā'parāhnake
rajanyāṃ pūrvabhāge vā kuryādavabhṛthaṃ vibhoḥ/
muhūrtātikramaprāptadoṣastatra na vidyate
jaladroṇyādike pātre gandhatoyaiḥ supūrite/
muhūrte majjayeddevaṃ argyādyaiḥ saṃprapūjya ca
tatkāle ye narāḥ snānaṃ kurvanti vimalāśayāḥ/
vimuktakalmaṣāste vai prāpnuyuḥ paramāṃ gatim
tatastīre samāropya viṣṭare hemanirmite/
śāṭakadvitayaṃ datvā snānavastre visṛjya ca
deśikaḥ svayamādāya te vastre mūrghni dhārayet/
ardhyādyaistu samabhyarcya alaṃkṛtya biśeṣataḥ
yāne devaṃ samāropya prāsādaṃ praviśet tataḥ/
susnātā dhautavasanāstatkāle gaṇikājanāḥ
jalenāpūritaṃ pātraṃ daupapātraṃ ca darpaṇam/
dhārayantyo'grato vipra! gaccheyurmaṃgalārthataḥ
anudhārāpadenaiva prādakṣiṇyakrameṇa tu/
dvitīyāvaraṇadvāraṃ samāsādyāthavā dvija!
prathamāvaraṇadvāramantaḥ kṛtvā tu maṇḍalam/
suvṛttaṃ gomayenaiva sudhācūrṇairalaṃkṛtam
āśāsu dīpān saṃsthāpya pālikā vidiśāsu ca/
saṃpūrṇamaṃbhasā kuṃbhaṃ sragādyaiḥ paribhūṣitam
ādhārasyopari sthāpya madhye puṣpeṇa pūjya ca/
sakṛt praṇavajaptena tato vai tajjalena tu
arcayeddevadeveśaṃ puṣpāṃjalipurassaram/
prāsādadvāradeśe tu arghyādyaiḥ saṃprapūjya ca
devaṃ niveśya svasthāne mūlabiṃbe visarjayet/
paścādutsavabiṃbaṃ tu snānādyaistu vidhānataḥ
pūrvavat pūjayedvipra! paribhramaṇavarjitam/
daśame'hani saṃprāpte deśikendraḥ samāhitaḥ
prātasnānādikaṃ kṛtvā vasanādyairvibhūṣitaḥ/
deśikaiḥ sādhakaiḥ sārdhaṃ yajamānena caiva hi
prāsādaṃ saṃpraviśyātha praṇamya ca muhurmuhuḥ/
deveśasyāgrataḥ sthitvā vijñāpanamathācaret
"bhagavan! puṇḍarīkākṣa! śaraṇāgatavatsala!/
dhvajārthāṃkuramāramya utsavāvabhṛthāntimam
yanmayānuṣṭitaṃ karma tava saṃprītaye vibho!/
tathā'nyairmadanujñātairdeśikaiścāpi yat kṛtam
sādhakaiśca tathānyaiśca vividhaiḥ paricārakaiḥ/
tattatsaṃpūraṇārthaṃ ca nyūnādhikyopaśāntaye
tvāmadya vāsare yaṣṭuṃ catuḥsthānasthitaṃ vibho!/
pravṛttāmanujānīhi madanugrahakāmyayā"
iti vijñāpya devasya tatrānujñāmavāpya ca/
devamutsavabiṃbasthaṃ yānamāropya deśikaḥ
āsthānamaṇṭapaṃ nītvā tatra vai darbhaviṣṭare/
devamāropya tatpaścāt vedādhyayanatatparān
itihāsapurāṇajñān tathā maṃgalagāyakān/
nartakāṃśca yathāyogaṃ vinodārthaṃ jagatpateḥ
tattatsthāne samāveśya tato deśikasattamaḥ/
tasmin vā maṇṭape nyasya vistārasyānurūpataḥ
yāgagehoditaiḥ sarvairvitānādyairalaṃkṛte/
tanmadhyadeśamāśritya kuryāccakrābjamaṇḍalam
mātulaṃgasamākārairdvādaśāraiḥ pariṣkṛtam/
sapīṭhadvāramārgādyaṃ pañcaraṃgapurānvitam
athavā bhūṣitaṃ vipra! pīṭhena sapureṇa tu/
pañcapuṣpojvalenaiva kevalena pureṇa vā
yathākālodbhavai ramyaistattadvarṇasamanvitaiḥ/
svayaṃ bhagavatā proktaḥ pauṣkare tvasya vistaraḥ
evaṃ sarvaṃ samāpādya sādhakaiścakrapaṃkajam/
saṃprāpya sādhakaiḥ sārdhaṃ deśiko devasannidhim
vijñāpya devamānīya paścime maṇḍapasya tu/
bhadrāsane tu sauvarṇe masūrakavarānvite
śubhāstaraṇasaṃyukte prāṅamukhaṃ vivaniveśya ca/
yāgapūrvoktamārgeṇa kalaśe cakrapaṃkaje
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca caturdigvedaghoṣitam/
biṃbe ca pūjanaṃ kuryāddeśikaḥ susamāhitaḥ
saviśeṣaṃ yathāvadvai dvijadānāvasānakam/
tatkāle tu viśeṣeṇa guroḥ saṃmānamācaret
vasanaiśca dukūlādyairdevasya prāṅniveditaiḥ/
vividhaiḥ sragvaraiścāpi sugandhaiścandanādikaiḥ
ācāryopi samādāya dukūlādyamanuttamam/
baddhvā coṣṇīṣavat svasmin śirasi dvijasattama!
mālyādi ca yathāyogaṃ dhārayan praṇipatya ca/
muhurmuhurdevadevaṃ tato yāganiketanam
saṃprāpya tatra vaikuṇḍe homaṃ kṛtvā yathāpuram/
gatvā devasamīpaṃ tu kṛtvā homasamarpaṇam
saṃvibhāgaṃ pitṝṇāṃ ca yathāvat pratipādya ca/
kumudādīṃśca cakraṃ ca khageśaṃ gaṇanāyakam
indrādilokapālānāṃ dāpayitvā baliṃ kramāt/
tataścaikāyanīṃ śākhāṃ trayīṃ cātharvasaṃyutām
itihāsaṃ purāṇaṃ ca vaiṣṇavaṃ stotramadbhutam/
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca śaṃkhabheryādikāṃstathā
vandimaṃgalaśabdāṃśca tathā maṃgalagītakam/
śrāvayitvā yathāyogaṃ darśayitvā vibhostataḥ
kumbhasthaṃ maṇḍalasthaṃ ca devaṃ hṛdi visṛjya ca/
viṣvaksenaṃ samabhyarcya prāgvanmaṇḍalamadhyataḥ
tato devaṃ samāropya yānādau hemanirmite/
sarvamaṃgalasaṃyuktaṃ sarvāṇyāvaraṇāni ca
paribramya ca bāhyādi tvantarāvaraṇāntikam/
prathamāvaraṇe vāpi dvitīyāvaraṇepi ca
maṇḍape devadeveśaṃ viṣṭare viniveśayet/
tatkāle yajamānastu alaṃkṛtya tu deśikam
vastrasrakcandanādyaiśca samāropya ca yānake/
śaṃkhakāhalavāditrabherīpaṭahasaṃyutam
chatradīpasamāyuktaṃ gāyakādisamanvitam/
deśikaṃ devavat smṛtvā svagṛhe saṃpraveśayet
athānuyāgamācāryaḥ kuryādvandhusamanvitaḥ/
astaṃgate dinakare devaṃ saṃpūjya vai kramāt
gulakhaṃḍādisaṃyuktaṃ mudgānnaṃ tu nivedayet/
tatastu bhagavadbhaktāḥ deśāntaranivāsinaḥ
devasyotsavasevārthaṃ ye narāḥ pūrvamāgatāḥ/
teṣāṃ svadeśayānārthaṃ devānujñāpurassaram
kṛtvā visarjanaṃ paścāt devaṃ yāganiketane/
nītvā tatra samāveśya viṣṭare śubhasaṃstare
kumbhapūrvaṃ krameṇaiva catuḥ sthānasthitaṃ vibhum/
yathāvidhi samabhyarcya prabhūtānnasamanvitam
utsavāntoditaṃ kṛtvā snapanaṃ cāpi kalpayet/
yātrābiṃbe dvijaśreṣṭha! biṃbe vā snapanārthataḥ
evaṃ krameṇa saṃpūjya pradāpya vidhinā balim/
kumbhamaṇḍalakuṇḍasthān mantreśān mantravittamaḥ
visarjayedyathāvaccayathoktavidhinā tataḥ/
viṣvaksenaṃ yajet paścāddevamantaḥ praveśayet
arghyagandhādinābhyarcya mūlabiṃbe visarjayet/
grāme cāvāhitān vipra! kumudādīn gaṇānvitān
santoṣya balidānena saviśeṣaṃ visarjayet/
dhvajasthānaṃ samāsādya kumbhaṃ saṃsthāpya pūrvavat
patatrīśaṃ samabhyarcya dhvajasthaṃ ca viśeṣataḥ/
mahāhavirnivedyātha dhvajasthaṃ vihageśvaram
visarjayitvā svahṛdi kumbhasthe vā khageśvare/
tato'varohayedvipra dhvajaṃ pūrvakrameṇa tu
kumbhasthaṃ vihageśaṃ tu svasmin hṛdi visarjayet/
yadvā garuḍagehaṃ tu gatvā kumbhasthavāriṇā
saṃprokṣya garuḍaṃ tatra kumbhasthaṃ tu visarjayet/
dhvajadaṇḍaṃ dhvajapaṭaṃ tadyaṣṭiṃ tatprapāṃ tathā
ācāryaḥ svayamādadyād yāgopakaraṇānyapi/
anyathā cenmahān doṣaḥ karturdeśādhipasya ca
niṣphalaṃ syāt kṛtaṃ karma vihageśopi kupyati/
yāgakarmaṇi paryāpte tadrātrau vā'parehani
yajamāno guruṃ haimairbhūṣaṇaiḥ kaṭakādibhiḥ/
vasanairgandhapuṣpādyaiḥ alaṃkṛtyābhipūjya ca
uttamāṃ dakṣiṇāṃ dadyāt kharṇaniṣkaśatānvitām/
tatodhikāṃ tu vā dadyāt vibhavasyānuguṇyataḥ
tadardhaṃ madyamaṃ viddhi tatpādaṃ hyadhamaṃ bhavet/
yathāvittānurūpaṃ tu yathāśraddhaṃ tu vā dadet
tadardhaṃ ṛtvijāṃ dadyāt tadardhaṃ paricārake/
anyān gāyakapūrvāṃstu yathāvittānusārataḥ
yāgastu dakṣiṇāhīno niṣphalaḥ syānna saṃśayaḥ/
tasmādvittānuguṇyena deyā cālpāpi dakṣiṇā
evaṃ tu gaditaḥ samyak yātrākhyotsavavistaraḥ/
tatra yo yo viśeṣastu taṃ tamākarṇayādhunā
deśike sādhake vāpi ekasminneva kalpite/
sa eva sakalaṃ karma kuryāt pūrvoditaṃ kramāt
bahuṣveteṣu klṛpteṣu tvekaḥ kuryādyathākramam/
dhvajāṃkuraṃ dhvajāropaṃ utsavārthāṃkurārpaṇam
utsavārambhadivasāt pūrvedyuḥ kautukakriyām/
utsavārambhadivase adhivāsārthamīritam
catuḥ sthānārcanaṃ vipra! tathā tīrthāṃkurārpaṇam/
tadrātrāvapi yātrārthaṃ catuḥ sthānārcanakriyām
yātrāpratisarābandhaṃ tathā cāvabhṛdhakriyām/
puṣpayāgadine vāpi catuḥ sthānārcanaṃ tathā
kumbhamaṇḍalakuṇḍasthamantrāṇāṃ ca visarjanam/
dhvajāvarohaṇaṃ caiva prayatnānniyatavrataḥ
tadanye deśikāḥ kuryuḥ sādhakā vā yathākramam/
anyāni sarvakarmāṇi yathāyogaṃ samācaret
kumbhasthasyārcanaṃ kecit kecidbiṃ basya pūjanam/
agnau saṃtarpaṇaṃ kecit kecit snapanakautuke
snapanādyarcanaṃ kecit yathākālaṃ yathāvidhi/
yadyekenaiva śakyaṃ syāccatuḥ sthānārcanaṃ dvija!
kartuṃ na kartṛbhedaḥ syāccatuḥsthānārcanāvidhau/
ekasmin pūjane vipra! vartamānepi madhyataḥ
kenacidvyādhinā karturaśāktiryadi saṃbhavet/
aṃgādaṃgāntarārambhe āsanādāsanasya hi
śeṣamanyena kartavyaṃ jaṣtvā mūlaṃ sahastakam/
anyathāsaṃbhavetsā cet karturanyastu pūjakaḥ
bhūyaścādita ārabhya pūjanaṃ tu samācaret/
dinoditena mārgeṇa kuryāccedanyathā dvija!
kartuḥ syānmānasī pīḍā pūjanaṃ cāpi niṣphalam/
yadotsave niyuktaṃ tu nityasnapanakautukam
tadekadaiva kurvīta rātrāvahani votsavam/
yadā mahotsavavidhau balibiṃbaṃ prayujyate
kālayorubhayoḥ kuryāt karturicchānurūpataḥ/
yātrābiṃbe niyukte tu kuryāt kāladbaye sadā
utsavaṃ mukhayakalpe tu anukalpe mahāmate/
divā vāpi rajanyāṃ vā kuryādyātrotsavaṃ dvija!
kumbhe vā viṣṭare cakre yadā kuryānmahotsavam/
tadānīṃ mūlabiṃbe tu yātrā biṃboditāṃ kriyām
sarvāmapi kramāt kṛtvā paribhramaṇavarjitam/
kumbhe vā viṣṭare vāpi darbhamaṃjarije śubhe
cakre vā devamāvāhya arghyādyaiḥ paripūjya ca/
yānādike samāropya sarvasādhanasaṃyutam
grāmādau bhrāmayet prāgvat balidānasamanvitam/
grāmādi balidānoktakāle dadyāt baliṃ sadā
kumudādi gaṇeśānāṃ pālikāvasathepi ca/
utsave devadeveśaṃ sadā sarvatra pūjayet
vastupuṣpādikairbhogaiḥ yathābhimatadiṅmukhaḥ/
āsīno vā sthito bāpi sādhakastu yathāruci
evaṃ tu bhramaṇaṃ kuryāt ekāhādyutsaveṣvapi/
ekāhe pūrvarātre vā yātrā biṃbādhivāsanam
tīrthabiṃbādhivāsaṃ ca tathā karmadine tataḥ/
prātargrāmaṃ paribhrāmya yātrābiṃbaṃ tu pūrvavat
tatpaścādācaret prāgvat tīrthabiṃbādhivāsanam/
aparasmin dine kuryāt puṣpayāgaṃ na vā dvija
trivāsarepi pañcāhe saptāhe tūtsave dvija!/
āraṃbhāhāttu pūrvedyuḥ yātrā biṃbādhivāsanam
tīrthāhāt pūrvarātrau tu tīrthabiṃbādivāsanam/
tīrthāhādaparasmin vai puṣpayāgaṃ samācaret
ekāhāt saptarātrāntamusavānāṃ catuṣṭaye/
puṣpāpacayalīlāṃ ca mṛgayāmapi nācaret
daśāhādiṣu sarveṣu navāhoditavartmanā/
sarvaṃ kuryādyathāyogaṃ karturicchānurūpataḥ
svayaṃ vyakte vimānādau sthāne tu na samācaret/
ekāhāt saptarātrāntamutsavānāṃ catuṣṭayam
tathā tatrānukalpoktamutsavaṃ na samācaret/
svayaṃ vyakte jalakrīḍā bhavennānyatra kalpayet
ekāhādyāstu sakalā utsavā vatsarīntimāḥ/
bahuberavidhāne tu kartavyā dvijasattama!
ekatripañcasaptāhanavāhadvādaśāhikāḥ/
ekaberavidhāne tu kartavyā nānyathā bhavet
grāme vā nagare vāpi pratilomānadhiṣṭhite/
aśūnye pattane vāpi rathyāsu susamācaret
balidānādikaṃ sarvaṃ anyathā ced dvijottama!/
antarāvaraṇeṣveva vibhoḥ kuryānmahotsavam
devasya yātrākarmārthaṃ praveśaśca vinirgamaḥ/
bhavettadagradvāreṇa sarveṣvāvaraṇeṣvapi
praveśanirgamaau syātāṃ grāmādyabhimukhena vā/
pradhānairnetarairdvāraiḥ kāryau veśavinirgamau
nopadvaurairna śaubhaisca nopaśobhaiḥ kadācana/
yadi kuryāt pramādena taddeśanṛpaterbhavet
pradhānasya viparyāsaḥ svasthānapracyutistathā/
grāmādāvapi viprendra! prākārādipariṣkṛte
yātrā karmaṇi devasya praveśaścāpi nirgamaḥ/
upadvārairna kartavyaḥ kṛte yātrādi niṣphalam
grāmasyāpi vināśaḥ syāt tato deśādhipasya ca/
caturṣvapi pradhāneṣu viśeṣamavadhāraya
devāgārasya pūrvasyāṃ diśi grāmādikaṃ yadi/
pratyakdiksaṃsthitadvārā bhavettatroditadvayam
grāmādikaṃ bhavet pratyak yadā devagṛhasya tu/
prāgdvāreṇa tadā syātāṃ praveśaśca vinirgabhaḥ
yadā grāmādikaṃ klṛptaṃ prāsādasya tu dakṣiṇe/
tadānīmuttaradvārā prāgdvārā vā puroditā
yadā devagṛhasyodak grāmādyaṃ parikalpitam/
tadānīṃ dakṣiṇadvārā pratyagdvāreṇa vā bhavet
praveśādyaṃ dvayaṃ yadvā dakṣiṇottaradiksthite/
grāmādāvapi viprendra! prākpratyakdvāradeśataḥ
praveśanirgamau mukhyakalpe tu vihitau dvija!/
anukalpe tadanyābhyāṃ dvārābhyāṃ parikīrtitau
devāgārāṃgabhūte tu tasmāddūreṇa saṃsthite/
grāmādau debadevasya yātrāyāṃ veśanirgamau
kathitau, sannikṛṣṭetha vidhānamavadhāraya/
prāsādapūrvadiksaṃsthe grāme prāgagravīdhiṣu
madhyavīthyagradeśena paścimaśthena vai vibhoḥ/
praveśanirgamau syātāṃ etatpaścimasaṃsthite
madhyavīthyagradeśena pūrvadikasaṃsthitena ca/
dakṣiṇottarasaṃsthe tu yathāyogaṃ samācaret
grāmādyaṃ na kṛtaṃ yatra kṛtā rathyāvṛtistadā/
rathyāvaraṇadevānāṃ baliṃ datvā tu pūrvataḥ
paścādgrāmoktadevānāṃ tatraiva ca baliṃ dadet/
sarveṣāṃ ca kramādevaṃ devayātrāṃ dvirācaret
grāmamadhyoditaṃ kuryānmukhyadvārārthadeśataḥ/
rathyāvṛtistu na kṛtā yadā grāmaḥ kṛtastadā
yathyāvṛtyuktadevānāṃ na tatra pradadedbalim/
tadarthī devayātrāpi na kartavyā mahāmate!
yadā tu vīthyāvaraṇaṃ grāmaścāpi na kalpitaḥ/
tadā grāmoktadevānāṃ bahirāvaraṇe balim
taduktadevabalyante pradadyāttu dine dine/
grāmokta devayātrāṃ ca tathā tatra samācaret
grāmamadhye tu yat karma vihitaṃ tat samācaret/
baliṣīṭhe tadā sarvaṃ yathoktavidhinā dvija!
?
bāhyāvṛtyādau na tadā kuryāttat prathamāvṛtau/
tadabhāve tu tat sarvaṃ prāsādadvārapūrvataḥ
yadā grāmādike klṛptā devayātrotsavakriyā/
rāṣṭrakṣobhādivighnena yadi kartuṃ na śakyate
evameva tadāpi syāt devayātrotsavakramaḥ/
balidānodite kāle balidānaṃ samācaret
kumudādigaṇeśānāṃ prathamāvaraṇepi ca/
pālikāvasathe cāpi maṇḍape yāganirmite
grāmādikepi viprendra nityaṃ sthānacatuṣṭaye/
yadi rathyāvṛtiḥ klṛptā tatrāpi ca baliṃ dadet
grāmādye sagaṇānāṃ tu baliṃ dadyāddine dine/
anyasthānacatuṣke tu kevalānāṃ baliṃ dadet
grāmādyaṃ pālikāvāsaṃ vinānyatra samācaret/
devaprāgādiyogena baliṃ sthānatrayepi ca
grāmādau notsavaṃ kuryādyojanāt parataḥ sthite/
nadyādivyavadhānepi klṛpte vā yojanāvadheḥ
grāmādau utsavaṃ kuryāt svatantre vāṃga eva vā/
devatāntarayātrārthaṃ nirmiṃte nagarādike
na kuryāddevadevasya vibhoryātrotsavakriyām/
vibhoryātrotsavārthaṃ tu kalpite nagarādike
debatāntarayātrāṃ tu na kadācit samācaret/
grāmādyaṃgatayā klṛpte prāsāde tu mahamate
tadaṃginaṃ tu grāmādyaṃ vinānyatra balikriyām/
na kalpayeddevayātrāṃ tathaiva na samācaret
devatāntarakalyāṇe vartamāne kadācana/
devatāntarayātrārthaṃ toraṇāni kṛtānyapi
devadevasya yāgārthaṃ na sbīkuryāt kadācana/
ekasminnutsavenaiva dadyād grāmadvaye balim
na kuryāddevayātrāṃ ca kṛtā cennipphalā bhavet/
tathā dhvajadvayaṃ na syāt bhedachidrādidūṣite
paṭasthe vihagendre tu kuryāt sandhānameva tu/
taccedaśakyaṃ tattyakatvā kṛtvānyaṃ prāgvadācaret
anyathā tatparityāge doṣaḥ syādrājarāṣṭrayoḥ/
evaṃ tu devadevasya utsavaṃ kalpayettu yaḥ
iha loke sukhaṃ bhuktvā ciraṃ bhogān yathepsitān/
dehasanyāsakāle tu prāpnoti bhagavatpadam
yātrāyāṃ vartamānāyāṃ anugacchanti ye vibhum/
pade pade kratuphalaṃ labhante te narottamāḥ
ye toṣayanti te kāle devadevaṃ jagatpatim/
vividhairūpacāraistu chatracāmarapūrvakaiḥ
aihikāmupmikān bhogān prāpnotyabhibhatān sadā/
iti samyaṅmuniśreṣṭha! kīrtito vatsarotsavaḥ
evaṃ naimittikaṃ cānyaṃ kuryādekāhamutsavam/
dhvajārohādipūrvoktayātrāṃgaparivarjitam
vibhavānuguṇaṃ vipra! viśeṣasnapanānvitam/
mahatā haviṣā yuktaṃ yathāśraddhānurūpataḥ
tasmin pradānanakṣatre patrapuṣpaphalānvite/
pañcaviṃśatikumbhāṃstu sthāpayitvābhiṣecayet
caitre māsi punarvasvoḥ vasantotsavamācaret/
tasmiṃstu śukladvādaśyāṃ kuryāddamanakotsavam
pavitrārohavat kuryāt catusthānārcanādikam/
bhūṣaṇānyuttamādīni kuryāddamanakaistathā
tattu saṃkhyāvirahitaṃ yathāśobhānurūpataḥ/
pañcaviṃśatikumbhāṃstu sthāpayitvābhiṣecayet
eko ha vai nārāyaṇa iti prāvkalaśena tu/
tasya dhyānāntasthasyeti dvitīyakalaśena tu
atha punareva nārāyaṇa iti tṛtīyakalaśena tu/
atha punareva nārāyaṇa iti caturthataḥ
sahasraśīrṣā puruṣa iti pañcamakumbhataḥ/
patiṃ viśvasyātmeśvaramiti vai ṣaṣṭhakumbhataḥ / 570 //
nārāyaṇa paraṃ brahna iti vai saptamena tu/
yacca kiṃcijjagatyasmin iti hyaṣṭamakumbhataḥ
anantamavyayaṃ kavimiti navamenābhiṣecayet/
ato niṣṭyā vitastyāṃ tu iti syāddaśamena vai
santataṃ sirābhistu lamityekādaśena tu/
tasya madye mahānagniriti dvādaśamena vai
santāpayati svaṃ dehamiti trayodaśamena vai/
nīlatoyadamadyasthā iti caturdaśamena vai
tasyāśśikhāyā madhye iti pañcadaśamena vai/
sarvasya vaśinaṃ devaṃ iti ṣoḍaśamena tu
bahirāvaraṇasthaistu kalaśairabhiyecayet/
bahirāvaraṇe nāsti iti prāksaṃsthitena tu
yannābipajhādabhavaditi vahnigatena tu/
dhṛtordhvapumḍraṃ parameti yāmyadikasaṃsthitena tu
dakṣiṇe tu bhuje vipraḥ iti yātugatena vai/
viṣṇunāktamaśrantīti vāruṇīdiksthitena tu
puṃpradhāneśvaro viṣṇuriti vāyugatena vai/
ya imāṃ mahopaniṣadamiti somagatena tu
omite prathamaṃ nāma itīśānagatena tu/
puruṣohaṃ vai vāsudeva iti madhyagatena tu
yadvā puruṣasūktīyairmantraiḥ ṣoḍaśabhiḥ kramāt/
bahirāvaraṇasthaistu kalaśairamiṣicya ca
pūrvoktairbrahnasūktasthairmantrairdvidvikasaṃkhyayā/
antarāvaraṇasthaistu saṃsnāpya kalaśaiḥ kramāt
avaśiṣṭaistribhiścānte madhyakuṃbhena secayet/
rajanīcūrṇasaṃpūrṇān saṃsthāpya navakumbhakān
arghyādyairarcayitvā tu cakraraśmisamaprabhān/
rajanīcūrṇanicayān dhyātvā tairamiṣecayet
sarvavighnanirāsārthaṃ sarvasaṃpūraṇāya ca/
dakṣiṇe tu bhuje vipra! iti prāksaṃsthitena ca
nicikidvā suṣaṇamiti vahnigatena tu/
prate viṣṇo abja cakre iti yāmyagatena tu
ebhirvayamurukramasyeti yātugatena tu/
dhṛtordhvapuṇḍraḥ kṛtacakreti paścimāśāgatena tu
pavitramityagniriti vāyugatena tu/
caraṇaṃ pavitraṃ vitatamiti somagatena tu
lokasya dvāramarcimaditi rudragatena tu/
mantrairetaistu cāṣṭābhiḥ anyaiḥ saudarśanaistathā
saṃsnāpya madhyakumbhena śuddhodairabhiṣicya ca/
mahopaniṣadantasthaiḥ brahnasūktaiḥ puroditaiḥ
mantraiścaturbhiḥ puṃsūktaiḥ mantraiḥ ṣoḍaśabhistathā/
vāsudevadviṣaṭkārṇabrāhnaṇadvitayena tu
oṃkārādipavitrāntaiḥ catubhirvyāpakaistathā/
sahasradhārayā devaṃ snāpayedvidhipūrvakam
yadvā dviṣaṭkamantreṇa sarvaṃ snapanamācaret/
tato'nyaiḥ sakalairbhogaiḥ prāgvadiṣṭvā krameṇa tu
sarvaiḥ puroditairmantraiḥ dviṣaṭkārṇena vā dvija!/
homaṃ kṛtvā viśeṣeṇa samidbhistrimadhuplutaiḥ
tato damanakāropamācarettu yathāvidhi/
atrānuktaṃ tu sakalaṃ pavitrārohavadbhet
māghamāse punarvasvoścaitre vā dvitayepi vā/
vaiśākhe śravaṇe ṛkṣe rohiṇyāṃ śravaṇe tathā
ārdrāyāṃ mārgaśīrṣākhye āṣāḍhe hastatārake/
kārtike māsi rohiṇyāmanyeṣvevaṃvidheṣvapi
avatāradineṣvevaṃ kuryādekāhamutsavam/
grāme vā nagarādye vā sarveṣvāvaraṇeṣu vā
śubhalīlāsamāyuktamācarettu paribhramam/
pakṣe pakṣe ca dvādaśyāṃ māsi māsi tathaiva ca
amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ śravaṇe cottare dine/
anyeṣvapi praśasteṣu vibhavecchānurūpataḥ
yajamānādijanmarkṣe caitrādi viṣuvadvaye/
ayanadvitaye cāpi sūkṣmasthūle viśeṣataḥ
tathā cāgrayaṇākhyaṃ tu vatsare vatsare dvayam/
āṣāḍhe pūrvaphalgunyāṃ puṣye caiva viśeṣataḥ
māghamāse tu pañcamyāṃ saptamyāmathavā dvija!/
viśeṣayajanaṃ kuryādvibhavecchānurūpataḥ
ekādaśyāṃ mārgaśīrṣe pūrvapakṣe viśeṣataḥ/
kuryādviśeṣayajanaṃ tta saṃśrāvayedvibhum
sadāgamādikān sarvān vedān vai vedaghoṣaṇam/
itihāsapurāṇaṃ ca tathā daivaṃ ca mānuṣam
vedepavṛhnaṇaṃ tvanyat saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tu vā/
bhāṣāntaragataṃ vāpi yathāśraddhānurūpataḥ
evaṃ viśeṣayajanaṃ dvādaśyāṃ tu samācaret/
pāyasānnaṃ gulānnaṃ vā prabhūtaṃ vinivedayet
samāpte bhagavadvyāge pāraṇaṃ tu samācaret/
etattithidvayayutamuttamaṃ vratamīritam
ataḥ paraṃ syādvistāro vibhavecchānurūpataḥ/
tadādipaurṇamāsyāntaṃ pañcamyantaṃ tu vā dvija
daśamyamāvāsyāntaṃ vā pañcamī daśamī tu vā/
evaṃ triṃśaddināntaṃ tu vibhavānuguṇaṃ bhavet
vaiśākhe ca viśākharkṣe viśeṣayajanaṃ bhavet/
sahakāraphalaiḥ pavkaiḥ gulakṣīrādipācitaiḥ
kārtike māsi kārtikyāṃ viśeṣārcanamācaret/
ghṛtatailamahādīpaiḥ prabhūtairdarśayet prabum
śubhairanyairlājapūrvaiḥ śubhairbhakṣyādibhiḥ saha/
phalapuppādikaiḥ pūtaiḥ tattatkāle samarcayet
pauṣe māsi ca puṣye tu viśeṣasnapanānvitam/
kārtike māsi viprendra! śuklaikādaśikā tu yā
tasyāmupoṣya rātryāṃ tu jāgareṇa jagatpatim/
tatkālocitarāgotthaiḥ toṣayitvā tu gītakaiḥ
brāhne muhūrte saṃprāpte viśeṣeṇa yajedvibhum/
saṃśrāvayedgītakāni stotrāṇi vividhāḥ kathā
homāvasānaṃ sarvaṃ tu saviśeṣaṃ samācaret/
tatkāle ye ca gāyanti tacca śrṛṇvanti ye janāḥ
teṣāṃ puṇyaphalāvāptiṃ kaḥ śaknotyabhivarṇitum/
ācāryāḥ sādhakā vāpi kurvīrannevamutsavam
ācāryāsteṣu soṣṇīṣā bhaveyussottarīyakāḥ/
akaṃcukāḥ sadā vipra! sādhakāḥ syuḥ sakañcukāḥ
sakañcukā yadyācāryāstatpūjā niṣphalā bhavet/
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe mahotsavādividhirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ//
****************
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0