Parameshvara Samhita · Chapter 18
// śrīḥ //
aṣṭādaśo'dhyāyaḥ
sanakaḥ ---
nityanaimittikādyeṣu yāgeṣu vadatāṃ vara!/
mānaṃ tu prāpaṇādīnāṃ śrotumicchāmi tadvada
śāṇḍilyaḥ ---
nitye naimittike kāmye prāyaścitte tathaiva ca/
mānaṃ navavidhaṃ vipra! śrṛṇu mukhyānukalpayoḥ
kramāt prāpaṇapūrvāṇāṃ dravyāṇāmuttamādikam/
atraikamūrterekasmin kāle bhāradvayena tu
kalpayet prāpaṇaṃ caitaduttamottamasaṃjñitam/
ekaikaṃ droṇamānena kṛmāddhrāsaṃ samācaret
adhamādhamasaṃjñaṃ syādyatā droṇacatuṣṭayam/
mukhyakalpamimaṃ viddhi anukalpaṃ śraṇuṣva me
mukhyamūrtestvathaikasmin yāge bhāreṇa kalpitam/
uttamottamasaṃjñaṃ tu prāpaṇaṃ dvijasattama!
āḍhakadvayahīnaṃ tadbhaveduttamamadhyamam/
adhamādhamakaṃ yāvadevaṃ hvāsaṃ samācaret
yathā droṇadvayaṃ vipra! adhamādhamasaṃjñitam/
yadvāḍhakadvayaṃ proktamadhamādhamasaṃjñitam
krameṇa tasmādārabhya droṇārdhaṃ vardhayeddvija!/
athottamottamaṃ vipra! sārdhadroṇacatuṣṭayam
kuryādāḍhakamātraṃ tu prāpaṇaṃ saṃkaṭe sati/
puruṣāśanamātraṃ vā bhaved dravyānurūpataḥ
āḍhakadvayamānena tadardhenāthavā dvija!/
pṛthakpātreṣu nirdiṣṭaṃ yāvadbhāradvayāvadhi
nitye naimittike kāmyaprāyaścittākhyayorapi/
vidhireṣa samānaḥ syādata ūrdhvaṃ mahāhaviḥ
daśaikabhāramātraṃ tu utamottamasaṃjñitam/
mahodano'nukalpe tu bhārai (ekai) ka hrāsamācaret
adhamādhamaparyantamasmin bhāradvayaṃ yathā/
yadvā viṃśatibhāraṃ tu uttamottamasaṃjñitam
bhāradvayadvayahrāsaṃ yathā syādadhamādhame/
caturbhārapramāṇaṃ tu mukhyakalpe vidhiṃ śrṛṇu
ekabhāravihīnaistu triṃśadbhāraiḥ prakalpitam/
uttamottamasaṃjñaṃ tu bhārāṇāṃ tu trayaṃ trayam
hrāsayetkramayogena yathā syādadhamādhame/
pañcabhārapramāṇaṃ tu evaṃ vā parikalpayet
pañcāśadbhāramātraṃ syāt uttamottamasaṃjñitam/
pañcapañcaparityāgādevaṃ navavidhaṃ bhavet
daśabhārapramāṇaṃ tu yathā syādadhamādhame/
asmādūrdhvaṃ tu gṛhnīyānmahodanavidhau dvija!
sahasrabhāraparyantaṃ vibhavecchānurūpataḥ/
mātrārthaṃ taṇḍulaṃ śreṣṭhamāḍhakatrayakalpitam
adhamādhamaparyantaṃ prasthaṃ prasthaṃ tu hrāsayet/
mukhyakalpe bhavecchreṣṭhaṃ sārdhadroṇavinirmitam
prasthadvayadvayahrāsamācarettu yathākramam/
adhamādhamamānaṃ syādyathā droṇārdhakalpitam
adhamāḍhakamānasya haviṣo mukhyakalpane/
mātrārthaṃ taṇḍulaṃ prasthaṃ tadardhamanukalpake
havirnṛddhikameṇaiva mātrāvṛddhiṃ samācaret/
adhamasyaikakalpe tu droṇārdhaṃ parikalpayet
mātrārthamanukalpe tu āḍhakaṃ parikalpayet/
taṇḍulāddviguṇaḥ śālirmātrā syāduttamottamā
samānā madhyamā proktā tadardhā kīrtitādhamā/
śālivatkalpitavyā syādvījamātrā tridhā sthitā
vījānāmapyabhāve tu mudgamekaṃ praśasyate/
vījeṣvekatamaṃ vāpi tattatkālānurūpataḥ
taṇḍulena samā mukhyā tilamātrā prakīrtitā/
tadardhā madyamā proktā pādamānā kanīyasī
yathā vibhavamānaḥ syādriktavittāḍhyamānayoḥ/
śālimātrā na kartavyā yāge snapanavarjite
anyā mātrāḥ prakalpyāḥ syuḥ sarvasminnarcanāvidhau/
mukhyamūrtyucitānmānādadhikena na kalpayet
pramāṇenāṅgabimbānāṃ sarvaṃ tu havirādikam/
tadyāpyadhikakālaṃ tu havirādyaṃ na kalpayet
annādāḍhakamānātsyāt puruṣāśanamātrakāt/
prāsādayajane hrāsaṃ na kadācit samācaret
mātrā taṇḍulamānaṃ ca śālimānaṃ tathaiva ca/
na hrāsayenmuniśreṣṭha! mānādāḍhakanirmitāt
svagṛhe yajane kuryādvibhavecchānerūpataḥ/
ājyādīnāmatho mānaṃ vakṣye tadavadhāraya
annasyāḍhakamānasya ghṛtaṃ tu kuḍubatrayam/
uttamottamasaṃjñaṃ tu mukhyakalpakrameṇa tu
ekaikamuṣṭihānyā tu navadhaitat prakīrtitam/
anukalpe ghṛtaṃ vipra! sārdhaṃ tu kuḍubaṃ bhavet
ardhārdhamuṣṭihānyā tu taccāpi navadhā smṛtam/
dviguṇaṃ ghṛtamānaṃ syāt mudgānnaparikalpane
annavṛddhikrameṇaiva ghṛtavṛddhiṃ samācaret/
karmavyānyupadaṃśārthaṃ mūlāni ca phalāni ca
viṃśatpalāni proktāni uttamottamasaṃjñayā/
annasyāḍhakamānasya mukhyakalpakrameṇa tu
ekaikapalahānyā tu tadetannavadhā bhavet/
uttamaṃ dvādaśapalamanukalpe krameṇa tu
ekaikapalahāniḥ syādadhamādhamapaścimam/
mudgabhedopadaṃśastu āḍhake ghṛtamānavat
mudgānne mudgamānastu taṇḍulena samo bhavet/
mukhyaḥ pādavihīnastu madhyamaḥ parikīrtitaḥ
ardhamāno'dhamaḥ proktastasmānna hrāsamācaret/
nālikeraphalaṃ caikamāḍhakasya prakīrtitam
tadardhaṃ madhyamaṃ proktaṃ tadardhamadhamaṃ bhavet/
lavaṇaṃ ca marīcādi yathāyogaṃ samācaret
taṇḍulādaṣṭaguṇitaṃ payaḥ syāt pāyasodane/
madhyamaṃ pādahīnaṃ syādadhamaṃ syāttadardhakam
kṣīrābhāve nālikerapayasā parikalpayet/
ubhayoḥ payasorvāpi miśraṇaṃ samamānayoḥ
guḍābrasyāḍhakasyātha gulānāṃ triṃśataṃ palam/
uttamaṃ viṃśatiścaiva madhyame daśamaṃ bhavet
taṇḍulādardhamāno vā mudgabhedastadardhakaḥ/
athavā samamāno vā pāyasānnaguḻānnayoḥ
ekaṃ cāpūpamānaṃ syāt kuḍubadvayakalpitam/
mukhyaṃ tadardhaṃ madhyaṃ syāttadardhamadhamaṃ bhavet
mudgabhedastaṇḍulārdhastatpādo vā yathāruci/
ekasyāpūpamānasya ṣaṭpalaṃ tu guḻaṃ bhavet
athavaikapalaṃ vāpi saṃkaṭe parikalpayet/
nāḻikerapalaṃ caikaṃ tadardhaṃ pādameva vā
ekasyāpūpamānasya yathāpākaṃ ghṛtaṃ bhavet/
lavanaṃ ca marīcādyaṃ yathāyogaṃ tu pūrvavat
śatatrayaṃ ṣaṣṭyadhikamapūpānāṃ taduttamam/
catvāriṃśatkramāddhrāse catvāriṃśattathāntime
pūgīphalāni tāmbūlīdalāścāśītisaṅkhyayā/
evaṃ prakalpitaṃ brahnannekaṃ tāmbūlamucyate
tasmānnyūnaṃ na kartavyaṃ prāsādeṣu kadācana/
mukhyakalpe dvisāhasraṃ kramukīphalamucyate
tasmāddviguṇamānaṃ tu tāmbūlīdalamīritam/
uttamottamametattu aśītirdvicatuḥkramāt
hrāsayedubhayaṃ vipra! yathā syādadhamādhame/
śatāni sapta, viṃśacca phalāni syurdalāni ca
caturdadaśaśatāni syuścatvāriṃśacca sattama!/
ekasya tāmbūlakasya ahgānāṃ mānamucyate
elālavaṅgalakkolajātīnāṃ niṣkapādakam/
mānaṃ syāccandanasyāpi cūrṇasyāpi tathaiva ca
karpūramaṣṭamānaṃ tu nāḻikeraphalārdhakam/
mātuḻaṅgaphalārdhaṃ ca tailamuṣṭyaṣṭamāṃśakam
evameva krameṇaiva hyaṅgānāṃ vṛddhimācaret/
uttamottamapūjāyāṃ candanaṃ dvipalaṃ bhavet
sapādaṃ, mukhyakalpe tu, dvidviniṣkavihīnakam/
adhamādhamakaṃ yāva, danukalpe śrṛṇuṣva me
palamekaṃ saniṣkaṃ syānniṣkaikaṃ hrāsayet kramāt/
candanaṃ niṣkamānaṃ tu yathā syādadhamādhame
snapane candanaṃ mānaṃ mukhyakalpe'vadhāraya/
aṣṭādaśapalaṃ mānamuttamottamasaṃjñitam
paladvayadvayahrāso yāvat syādadhamādhamam/
anukalpe nava palaṃ snapane candanaṃ bhavet
home candanamānaṃ tu pūjoktādardhakaṃ bhavet/
tadardhaṃ vā yathāyogaṃ bāhlike mānamucyate
pūjācandanavanmānaṃ mukhyakalpānukalpayoḥ/
tathā karpūramānaṃ tu tadardhaṃ vā dvijottama!
āḍhakaṃ haimamudakaṃ kuḍubadvayasaṃyutam/
kuḍubadvayadvayahrāsamācaredantimāvadhi
mukhyakalpamimaṃ viddhi, hyanukalpe tadardhakam/
kṛṣṇāṅgarāgaṃ mukhye tu sārdhaniṣkacatuṣṭayam
niṣkārdhakramahrāsena navadhā parikīrtititam/
anukalpe tadardhena navadhā mānamīritam
kṛṣṇāṅgarāgavanmānaṃ bhavenmṛgamadasya ca/
kastūrikāyāsca tathā mānaṃ navavidhaṃ bhavet
dravyāṇāṃ snapanoktānāṃ niṣkāṣṭādaśakaṃ tu vā/
navakaṃ vottamotkṛṣṭaṃ yathā syādadhamādhamam
niṣkadvayaṃ tathaikaṃ vā bhavettatkalpayettathā/
evaṃ vijñāya mānādyaṃ saṃskṛtya havirādikam
ārādhayeddeśikendro yathā śāstroditakramāt/
ācāryaḥ sādhako vā'nnaṃ pācayetpācakaiḥ sadā
svayaṃ vā/pi yathāyogaṃ mantrajñānāmasannidhau/
teṣāmācāryapūrvāṇāṃ saṅkhyāniyama ucyate
śrīraṅgākhyavimānādau svayaṃ vyakte mahāmate!/
prāsāde ca tathā siddhaiḥ vibudhaiśca pratiṣṭhite
ācāryān śāstravihitāṃścaturaḥ parikalpayet/
aṣṭau dvādaśa ṣaḍvātha kalpyāḥ syuḥ pañca vā mune!
pradhānaguruṇā sārdhaṃ kalpyā hyekottarāstu vā/
yathā vihitasaṅkhyā vā saha tena mahāmune!
evameva bhavet saṅkhyā ṛṣibhiḥ parikalpite/
manuṣyanirmite sthāne'pyevabheva samācaret
ācāryāṇāṃ yathoktānāṃ yogyānāmapyasannidhau/
ācāryāstu trayaḥ kalpyāḥ dvāveko vā mahāmate!
mūlabimbādi pūjārthamācāryā mukhyakalpake/
kalpyāḥ sādhakamiśrā vā madhyakalpe'nukalpake
kevalāḥ sādhakāḥ kalpyā yathā vihitasaṅkhyayā/
catvāraḥ sādhakāḥ kalpyāḥ ṣaḍaṣṭau dvādaśāthavā
ṣoḍaśāthāpi vibhave nānyathā parikalpayet/
svayaṃvyaktādikeṣvevaṃ kalpyāḥ pañcavidheṣvapi
sthāneṣu mānuṣeṣvadya viśeṣaḥ parikīrtyate/
vyāmiśrayājibhirvarṇaiḥ sthāne tu parikalpyate
evaṃ vihitasaṅkyāḥ syurācāryāḥ sādhakāstathā/
mukhyakalpe'nukalpe tu kevalārādhakān daśa
yathoktasaṅkhyairācāryaiḥ sahitān parikalpayet/
mūlabimbasya pūjārthaṃ tadevaṃsaṅkhyakāstute
kalpane pañcasaṅkhyāyāstathā pañcadaśa smṛtāḥ/
teṣāṃ tu deśikendrāṇāmekadvitritvakalpane
ekādaśa dvādaśa ca trayodaśa ca te kramāt/
tasmādārādhakānāṃ tu daśasaṅkhyāṃ tu kevalām
na kalpayettu sarvatra tasmācchāstroktamācaret/
mānuṣyādvyatirikteṣu svayaṃ vyaktādiṣu dvija!
yathā vihitasaṅkhyāḥ syurācāryāssādhakāstathā/
nitye naimittike kāmye prāyaścitte'pi sarvadā
daśasaṅkhyā na kalpyā syāt uktanyāyena kalpayet/
mūlabimbādipūjārthaṃ tathā bāhyasthamūrtiṣu
kṛte sati mahān doṣastadā syādrājarāṣṭrayoḥ/
mahadbhayaṃ syāt sthānasya kartuḥ kārayitustathā
tasmāduktena mārgeṇa tattatsaṅkhyāḥ prakalpayet/
parivāreṣu yāgaḥ syāccaturbhirvā ṣaḍaṣṭabhiḥ
dvādaśabhiḥ ṣoḍaśabhiḥ sādhakaiḥ parikalpitaiḥ/
gopure maṇḍape sāle prāṅkaṇe mālikādike
sthāpitaṃ vaibhavaṃ mūrtaṃ prādurbhāvaṃ tu vā dvija!/
prādurbhāvāntaraṃ mukyaṃ yadyanmūrtaṃ pratiṣṭhitam
tattadyāge'tha catvāraḥ ṣaḍaṣṭau dvādaśātha vā/
saṅkalpyāḥ sādhakā vipra! kalpyāḥ ṣoḍaśa vā dvija!
ta eva parivārārthaṃ kalpanīyāstu vā dvija!/
gopurādau sthāpiteṣu bimbeṣvapi sadārcane
deśikā eva saṃkalpyāḥ tadyogyānāmasannidhau/
parivārapade yogyā ananyā brāhnaṇā dvija
dīkṣitā brāhnaṇā vāpi karmajñāḥ karmakauśalāḥ/
śrīraṅgādau svayaṃ vyakte sthāne tu paricārakāḥ
aśītisaṅkhyāsaṅkhyātāḥ pācakāśca ta eva hi/
siddhapratiṣṭite sthāne saptatyeva tu te smṛtāḥ
devapratiṣṭhite ṣaṣṭirdvāviṃśadṛṣikalpite/
manuṣyanirmite syāne triṃśadviṃśattathāpi vā
athabā bhāramātrānnapacanādiṣu karmasu/
ekāyanā dīkṣitā vā catvāro vā trayo'pi vā
evaṃ bhārānusāreṇa krameṇa parivardhayet/
yathā syādṛtubhāreṣu (dvi) dvādaśāṣṭādaśa dvija!
ekastu kalpanīyaḥ syāttāmvūlāpūpasādhane/
ekastu kalpanīyo'ntaḥ paricārakakarmaṇi
catvāriṃśatsamākhyātāḥ tadevaṃ paricārakāḥ/
pakṣabhārodanānāṃ tu sādhane tu caturguṇāḥ
apūpasādhane dvau tu dvau tu tāmbūla sādhane/
catvārastu tathātvantaḥ paricārakakarmaṇi
evaṃ tvaśītisaṅkhyāḥ syuḥ pakṣabhārānnasādhane/
vardhayedata ūrdhvaṃ ca tattadbhārānusārataḥ
hrāsastadanusāreṇa kartavyo'bhyūhya sarvadā/
evaṃ syādbhāramātre tu trayāṇāṃ parikalpane
caturṇāṃ kalpane vā'pi tatkrameṇa vivardhayet/
sādhakāḥ pācakāścaiva hyācāryavaśavartinaḥ
ācāryasādhakānāṃ ca ājñāsandhāraṇodyatāḥ/
sarvadā pācakāḥ sarve bhaveyuḥ paricārakāḥ
pācakā eva śāstreṣu kīrtyante paricārakāḥ/
antaraṅgā bahiraṅgā dvividhāḥ paricārakāḥ
antaraṅgāstu saṃproktāḥ pācakāḥ paricārakāḥ/
bahiraṅgāstu saṃproktāḥ puṣpādyāharaṇodyatāḥ
anye'pi ye nibaddhāḥ syustattatkarmānurūpataḥ/
te'pi sarve yathāyogamācāryavaśavartinaḥ
vāhakā gāyakāścaiva pācakoktakrameṇa tu/
vardhanīyā yathāyogamanye syuḥ karmakāriṇaḥ
ācāryāścaiva catvāraḥ tathā ṣoḍaśa sādhakāḥ/
aśītisaṅkhyāsaṅkhyātāḥ pācakāḥ paricārakāḥ
evamekāyanānāṃ tu catuḥ saṅkhyāprakalpanam/
mukhyakalpamimaṃ viddhi tadabhāve mahāmate!
teṣāṃ dīkṣitamiśrāṇāṃ kalpanaṃ madhyakalpanam/
adhamaṃ kalpanaṃ viddhi sahkhyāsvanyāsvapi dvija!
mukhyādipravibāgatvamevamabhyūhya kalpayet/
putradīkṣābhiṣekeṇa saṃskṛtāṃstatra kalpayet
samaye dīkṣābhiṣeke saṃskṛtān vā na cānyathā/
ācāryaiḥ sādhakāścaiva kevalāstvathavā dvija!
bahiraṅgeṣu sarveṣu kalpyāḥ samayadīkṣitāḥ/
yayā kayā ca vidhayā dīkṣitā'hīkṣitāstu vā
bhūyaḥ kaścidviśeṣo'yaṃ kathyate tamimaṃ śrṛṇu/
sanakaḥ ---
munīmdra prāpaṇādīnāṃ saṅkhyāmānamudāhṛtam
idānīṃ saviśeṣeṇa caiteṣāṃ mānalakṣaṇam/
śālimudgādibhedaṃ ca sādhanaṃ mantrapūrvakam
nivedanaprakāraṃ ca kāriṇāṃ saṃpradānakam/
yathāvat sarvamevaitat pṛcchato me prakāśaya
śāṇḍilyaḥ ---
śrṛṇu samyak pravakṣyāmi yathā pṛṣṭaṃ tvayā mune!/
yena saṃsādhitenaiva saṃpūrṇaṃ pūjanaṃ bhavet
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ havirucyate/
prathamaṃ nityayāge tu haviṣo lakṣaṇaṃ śrṛṇu
svahastenāṣṭatālocco yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ/
tasya deśikamukhyasya madhyamāṅgulisaṃbhavaḥ
dviparvasrāviṇī binduḥ dvātriṃśadbindubhistruṭiḥ/
truṭidvayaṃ tathā śuktistaddvayaṃ prasṛtaṃ bhavet
prasṛtābhyāṃ prakuṃjaṃ tu taddvayaṃ kuḍubaṃ bhavet/
mānikā kuḍubābyāṃ tu prasthaṃ tanmānikādvayam
parasthadvayaṃ śamaṃ proktaṃ taddvayaṃ cāḍhakaṃ bhavet/
śivamāḍhakayugmaṃ tu droṇaṃ taddviguṇaṃ bhevat
droṇadvayaṃ tu ravārī syāt tattrayaṃ bhāramucyate/
śālitaṇḍulamudgādi dadhikṣīrādikānyapi
proktenānena mīyante haviṣpākādikarmasu/
catvāro vrīhayaḥ kuṃjaḥ te'ṣṭau māñjiṣṭhamucyate
tatchataṃ ṣaṣṭiradhikaṃ niṣkaṃ niṣkāṣṭakaṃ palam/
candanādīni gandhāni guḻakhaṇḍayutāni ca
kadaḻīpanasāmrāṇi kūṣmāṇḍapramukhāni ca/
tulayā tulitāni syuḥ yathoktapalamānataḥ
jñātvaivaṃ niyataṃ mānaṃ haviṣāṃ sādhanāya ca/
śālimudgayavā māṣā godhūmāśca priṅgayavaḥ
tilāḥ sapta ime grāhnā grāmyā vai carukarmaṇi/
veṇuśyāmākanīvārā jarttilāśca gavīdhukāḥ
markaṭāḥ kanakāḥ sapta vijñeyāstu vanodbhavāḥ/
śālayasteṣu mukhyāḥ syustadanyāstadabhāvataḥ
raktaśālyo mahāśālyaḥ kaḻamā gandhaśālayaḥ/
śvetaśālyaḥ saśūkāśca hemābhā garbhaśālayaḥ
sukumārāśca sūkṣmāśca daśaitāḥ śālayaḥ smṛtāḥ/
antarbhedāśca bahavaḥ saptamudgā udāhṛtāḥ
mudnāḥ kṛṣṇāśca hemāśca śvetāḥ pītā mahattarāḥ/
añjanābhāśca saptaite antarbhedā udāhṛtāḥ
śvetāḥ kṛṣṇāśca pītāśca vanyāścaiva mahātilāḥ/
tilānāṃ pañcabhedāstu grāhyāḥ syuḥ parikīrtitāḥ
upāhṛtāni kedārād daivīyācca kṛṣīvalaiḥ/
śālimudgādibhedāni karmaṇyānyarcane vibhoḥ
avapannādibhirdoṣairaṣṭabhirvarjitāni ca/
ānayedavaghātārthaṃ avaghātagṛhe purā
gomayena samālipte sudhādyaiḥ parimaṇḍite/
śodhite śatadhāreṇa pavitreṇa kuśāmbubhiḥ
sthale praṇavamuccārya prāṅmukhairvā'pṣudaṅmukhaiḥ/
dīkṣitairniyatairviprairdhṛtacakrādilakṣaṇaiḥ
susnātairlohadārvaśmamṛṇmayāni samantataḥ/
sthāpayitvolūkhalāni kṣāḻitaiḥ khādirairdṛḍhaiḥ
musalairavahanyuste dvādaśākṣaravidyayā/
nistuṣānniṣkaṇān kṛtvā taṇḍulān sūrpakoṭaraiḥ
taistāvadavahantavyā yāvanmuktāphalaprabhāḥ/
akhaṇḍitāścānaṇavaḥ kṛṣṇabinduvivarjitāḥ
mudgabhedāstathā kāryāḥ sāravantaśca nistuṣāḥ/
sādhvībhibrāhnaṇībhirvā dīkṣitānāmabhāvataḥ
śūdrairvā dīkṣitairdevadāsībhirdevasajhani/
haviḥpākādikarmārthaṃ kāryā'vahananakriyā
vaiṣṇavānāṃ gṛhe śuddhe dīkṣitānāṃ gṛhe'pi vā/
taṇḍulāṃstu pragṛhṇīyādvidhikṣuṇṇāṃstu deśikaḥ
akaṇānatuṣāneva krimihīnānapi kramāt/
keśapāṣāṇahīnāṃstu prāṇyaṅgarahitāṃstathā
bhasmāṅgāravihīnāṃstu abhagnānalaghūnapi/
kaṇaistu bhavati vyādhistuṣairdāridyrakaṃ bhavet
kṛmibhiḥ putranāśaḥ syāt keśairdāravināśanam/
pāṣāṇairmaraṇaṃ viddhi aśanyā vahninā jalaiḥ
prāṇyaṅgairvyādhayaḥ proktā bhasmanā kalaho dhruvaḥ/
aṅgārairvahninā bātho bhagne bhaṅgastu vigrahe
pravāso laghubiścaiva tassmāttān parivarjayet/
saṃbhārānakhilāneva prāksaṃkalpitasaṃmatān
saṃbhṛtya deśikāssārdhaṃ sādhakaiḥpācakairapi/
avaghātagṛhaṃ prāpya tatrasthaṃ taṇḍulādikam
brahnaśukramivetyuktvā netreṇevāvalokayet/
prāgvat saṃśodhayettāni dahanāpyāyanādibhiḥ
paida(tta)lādiṣu śuddheṣu pātreṣu vitateṣvapi/
pacanārthaṃ sumuddhṛtyaṃ tat sarvaṃ taṇḍulādikam
tattatpātrasamuddhāre nipuṇaiḥ paricārakaiḥ/
susnātaiśca suveṣaiśca vastreṇācchāditānanaiḥ
ānayet pacanāgāraṃ śaṅkhatūryādimaṅgaḻaiḥ/
dvārasyottarapārśve tu gomayenopalepite
pradeśe nikṣipettāni bhājanāni yathākramam/
guḻopadaṃśapūrvāṇi lavaṇādirasāni ca
vinyasedvāyudigbhāge dadhikṣīraghṛtāni ca/
rnidadyānnairṛte bhāge homopakaraṇānyapi
caturbhirvyāpakairmantraiḥ vastrapūtena vāriṇā/
kṣāḻayitvā caturdhā ca yathā syāttaṇḍulādiṣu
śilāśakalanirmuktaṃ nistuṣaṃ niṣkaṇaṃ yathā/
apakvavrīhyavahatataṇḍulenaiva sādhitam
gavyadugdhājyasaṃpṛktaṃ guḻakhaṇḍapalānvitam/
akṣāralavaṇopetaṃ devānāṃ havirucyate
tadeva paramānnaṃ syāt kṣīrājyaguḍapācitam/
ghṛtasiktaṃ tu śuddhānnamabhāve havirucyate
akṣāralavaṇaṃ siddhaṃ guḻakṣīraphalānvitam/
śāntike vratayajñe ca saṃsādhyaṃ haviruttamam
pāyasānnaṃ, guḻānnaṃ ca mudgānnaṃ, kevalodanam/
dadhyannaṃ, ca tilānnaṃ ca, niśānnaṃ, sarvamiśritam
ityaṣṭadhā samuddiṣṭaṃ havirdevasya saṃmatam/
sarvamājyena saṃsicya sopadaṃśaṃ nivedayet
teṣāṃ saṃsādhanārthaṃ tu lohajā vā'tha mṛṇmayāḥ/
sthālayaḥ saśarāvāśca kalpanīyāḥ puraiva tu
deśikendrakarāhguṣṭhajaṭharotthāṅgulena tu/
ṣoḍaśāṅgulakonmānāḥ sthālyaḥ syuḥ pākakarmaṇi
ucchrāyādudaraṃ tatra dvādaśāhgalasaṃmitam/
jaṭhare, mūlavistāraḥ kalayā tulito bhavet
aṅgulāntaritaṃ kāryaṃ kaṇṭhe sūtracatuṣṭayam/
evaṃ lakṣaṇayuktāyāḥ vistārocchrāyamānayoḥ
ardhādhikaṃ vā dviguṇaṃ madhyamottamavāñchayā/
evamākṛtiruddiṣṭā sthālīnāṃ pākakarmaṇi
śarāvāṇāmathānyeṣāṃ lakṣaṇaṃ śrṛṇu sattama!/
aṣṭāṅgulāyataṃ sūtraṃ bhūmau prāpya paribramet
madhyato jaṭharaṃ tasya ṣoḍaśāṅgalavistṛtam/
aṣṭāṅgulāntamucchrāyamardhacandrasamākṛti
kaṇṭhoccaṃ tryaṅgalaṃ cordhvaṃ valayaṃ dvyaṅgalaṃ bhavet/
daśāṅgulaṃ cāsyatāraṃ valayena samanvitam
kaṇṭhoccādudaroccāntaṃ ṛjusūtradvayena tu/
guḻasiddhaṃ ca kurvīta prāgvat sūtracatuṣṭayam
haviḥ saṅkhyānuguṇyena bahvayaḥ sthālyastathetarāḥ/
tathopadaṃśapātrāṇāṃ sarveṣāmāsyavistṛteḥ
adhikānyapidhānāni tattaddravyamayāni ca/
suvṛttāni pidheyāni pādacandrākṛtīni ca
tathā pākopayogyāni pātrāṇyanyāni sattama!/
prāgvanmadyādyapekṣāyāṃ samabhyūhya prakalpayet
ghṛtataptopadaṃśārthamambarīṣamathāyasam/
jaladroṇyaḥ kaṭāhāśca bahavaḥ kṣīrapācane
ghṛtapāke tathāpūpasādhane pātrasañcayam/
anyāni ca samutpādya drarvyādīni vidhānataḥ
prārabheta haviḥpākaṃ vakṣyamāṇena vartmanā/
āhṛtyodanapākāgniṃ kuṇḍādaupāsanānalāt
culyāṃ nidhāya "tāreṇa" "saptate"gna itīrayan/
indhanāni vinikṣipya yajñadārumayāni ca
krimikīṭādihīnāni "jyotirātrī" timantrataḥ/
prajvālya vyajanenaiva tataḥ sthālīśca tāmrajāḥ
prakṣālya tintriṇītoyaiḥ kevalairmṛṇmayāṃstataḥ/
prakṣālya dvādaśārṇena vīryamantreṇa mantravit
ghṛtenālepayettāsāmantaraṃ vyūhavidyayā/
taṇḍulān prakṣipettāsu gāyatryā viṣṇupūrvayā
aṃbhasyapāra iti camantreṇa sa hṛdā punaḥ/
jalenāpūrayedūrdhve taṇḍulān pratipātragān
taṇḍulāḍhakamānasya ṣaṭaprasthamudakaṃ bhavet/
karmāraṃbheṇa tāḥsthālīśculyāmāropayettataḥ
cakramantreṇāpidhānīstāḥ saṃchādya yathākramam/
pākakāle samuddhāṭya vīryamantreṇa tuddhvanim
nirīkṣya nettamantreṇa darvyā `mūlaṃ' samuddharan/
caturdhā vartayeccaiva cakreṇācchādayet punaḥ
pavke jalamavisrāvya dvādaśārṇaṃ samuccaran/
vidrāvitena gavyena haviṣā cābhighārya ca
śucīn satkriyatetyādi mantreṇādhārapṛṣṭhataḥ/
śodhite bhūtale vātha vrīhibhirvā prasārite
evaṃ havīṃṣi siddhāni pāṇibhyāmavaropya ca/
astrābhimantritenaiva bahiḥ prakṣālya vāriṇā
tanmantretena śuddhena vastreṇodvartayettataḥ/
bhasmanā mathitenādbhirvāsudevādivācakaiḥ
tarjanyādyaṅgulībhiśca kuryāddikṣūrdhvapuṇṭrakam/
samācchādya pidhānaiśca vasanaiḥ kṣāḻitaistataḥ
ityuktaṃ sādhanaṃ samyak śuddhānnasya viśeṣataḥ/
anyeṣāṃ sādhanaṃ vakṣye paramānnapurassaram
taṇḍulasya tu turyāṃśaṃ pāyase mudgasārakam/
tanmānaṃ ghṛtamuddiṣṭaṃ prāgeva kathitaṃ payaḥ
caturguṇaṃ taṇḍulācca khaṇḍacūrṇasamanvitam/
sādhayeduktamārgeṇa samantraṃ kevalodane
"haṃsaḥ suchiṣa" dityatra gokṣīrasya niyojanam/
tadabhāve niyoktavyaṃ nāḻikerodbhavaṃ payaḥ
"abjāgoje" ti tatkṣepaḥ syādgavyapratiyojane/
guḍānnapācane kṣīramapahāyaikṣavaṃ rasam
kathitaṃ guḍakhaṇḍaṃ vā kṣīramānānusārataḥ/
kṣīraprakṣepamantreṇa guḍādīni niyojayet
mudgānne taṇḍulaṃ samyak mudgasāraṃ niyojayet/
śuddhānne tu purā proktaṃ viśeṣeṇa ghṛtāplutam
dadhyodane dadhikṣepaḥ kṣīrārdhaparisaṃmitaḥ/
kadaḻīpanasāmrādiguḍakhaṇḍasamanvitam
khaṇḍacūrṇasamopetaṃ kṛsarānne tu mudgakam/
āḍhakasya haridrānne niśāpiṣṭaṃ palaṃ bhavet
mudgasārasamopetaṃ guḍakhaṇḍādisaṃyutam/
miśrānne yojayet kiṃcit kṣīrājyaghṛtasaṃplutam
śāntyarthaṃ payasā miśraṃ puṣṭhyarthe guḍamiśritam/
vaśyārthe mudgasārotthamākṛṣṭau dadhimiśritam
kṛsarānnaṃ tu pitryarthe māraṇoccāṭane'pi ca/
staṃbhane ca haridrānnaṃ miśrānnaṃ mohane bhavet
sādhāraṇaṃ tu śuddhānnaṃ yātrāsu mṛgayādike/
viśeṣeṇa tu dadhyannaṃ hemarājatapātragam
marīciśuṇṭhīlikucatintriṇīrasamiśritam/
cūrṇena jīrakotthena saṃskuryādrasavastubhiḥ
rasabhedasamutthāni panasadvitayodbhavam/
cūtabhedasamutthāni nātipavkāni kālataḥ
bṛhatyurvāruvārtākakūṣmāṇḍaprabhavāni ca/
kāravallīlatotthāni kārkoṭaprabhavāni ca
paṭoladvitayotthāni kośātakyudbhave tathā/
alābukarkarīnimbabhedotthaṃ tintriṇīphalam
kṣudrakandasametaṃ ca vallīkandadvayaṃ tathā/
sūraṇadvayakandaṃ ca tathā piṇḍārakadvayam
pajhotpalasamutthaṃ ca haviryogyaṃ viśeṣataḥ/
ucchiṣṭaṃ kṛmidaṣṭaṃ ca śivādyairdaṃśitaṃ tathā
ghrātaṃ lālājalaspṛṣṭamamedhyasthalasaṃbhavam/
pādaspṛṣṭamakālotthamāhṛtaṃ cāśucisthale
bhuktaśeṣaṃ tathā'spṛśyaspṛṣṭaṃ dattāvaśeṣakam/
parīkṣya bahudhā mantrī varjayet pākakarmaṇi
jīvantīṃ vāstukaṃ śākaṃ kāravallīdalaṃ tathā/
tumbīdalaṃ ca piṇḍīṃ ca camū (puccha) mudgadalāni ca
śākinīṃ śataparvāṇa tathaiva śvāsamarditam/
āgastyaṃ pācayecchākaṃ vihitaṃ brāhnaṇasya ca
ekamūlāni cānyāni gṛhṇīyādaniṣedhane/
jhedayitvā lavitreṇa vīryamantraṃ samuccaran
nirīkṣya kṛmikīṭādīn śākāṃśca bahudhā tathā/
prakṣālya teṣu pātreṣu nidhāya bahudhā jalaiḥ
prāgvat sthālīṣu nikṣipya pratyekaṃ vā'tha miśritam/
saindhavaiḥ samarīcaiśca sarṣapairjīrakairapi
śrīparṇīdalasaṃmiśraiḥ payobhirnālikerajaiḥ/
tatphalairapi saṃghaṛṣṭairmṛdubhirghṛtamiśritaiḥ
masūramāṣanimbādimudgabhedasamanvitam/
sayūṣān mudgabhedādīnayūṣān lavaṇādibhiḥ
rasabhedaiḥ sametāṃśca sādhayettadanantaram/
tvaco vyapohya mudgotthaiḥ sāraiḥ kṣīreṇa pācitaiḥ
marīcajīralavaṇairghṛtayuktaiśca marditaiḥ/
darvyādibhisca saṃskuryāt gulmāṣaṃ sarasaṃ yathā
sthālīśarāvapūrṇeṣu pācitāni puraiva tu/
kadaḻīpanasādīni nāḻikeraphalāni ca
kūśmāṇḍabṛhatīpūgakāravallīphalāni ca/
kṣudrakandasametāni vallīpiṇḍārakāni ca
ambarīṣādipātreṣu vitateṣu samantataḥ/
ghṛtalipteṣu tapteṣu samāropya prasārya ca
cūrṇībhūtairmarīcaiśca jīrakena ghṛtena ca/
pratāpitāni snigdhāni darvyāloḍya punaḥ punaḥ
sthāpanīyāni bhāṇḍeṣu chāditānyambarādibhiḥ/
ābrādīni ca śuṣkāṇi aśuṣkāṇi phalāni ca
tintriṇīguḍamiśrāṇi marīcairjīrakairapi/
nāḻikerotthapayasā sarṣapaiḥ peṣitairapi
sthāpayedāmrasārotthaṃ lavaṇena samanvitam/
śraṛhgiberaṃ tathārdraṃ ca daḻitaṃ rahitaṃ ca vā
vāsitaṃ lavaṇopetaṃ likucottharasena tu/
kadaḻīpanasāmrāṇāṃ kevalāni phalāni ca
godhūmaśālijaiḥ piṣṭairguḍapākena lolitaiḥ/
pācitairmudgasāraiśca śakalairnāḻikerajaiḥ
jīrakaiḥ samarīcaiśca ghṛte'pūpāni pācayet/
suvṛttānyāmratulyāni dhātrīphalasamāni ca
nyagrodhaphalatulyāni likucādyākṛtīni ca/
antarnikṣiptamudgāni rasavanti samantataḥ
guḍapiṣṭena baddhāni nāḻikerākṛtīni ca/
nānābhedasamutthāni ghṛte'pūpāni sādhayet
śālivrīhisamutthāśca śāliṣu sphuṭitāni ca/
laghūni vahṇitaptāni guḍapākānvitāni ca
cūrṇitaiśca marīcaiśca jīrakaiḥ khaṇḍitairapi/
nāḻikeraphalaiḥ śuṣkaiḥ pṛthukāni ca sādhayet
bharjitaiḥ śālipiṣṭaiśca miśritairjīrakādinā/
loḻitairguḍapākena piṇḍībhūtaiḥ pṛthak pṛthak
saktu syāt sādhitaṃ tadvattilaiḥ piṇḍaḥ subharjitaiḥ/
tilapiṇḍa iti khyātaḥsadā devasya saṃmataḥ
suśrṛtaṃ ca ghanībhūtaṃ khaṇḍacūrṇasamanvitam/
kṣīraṃ ca madhusarpirbhyāṃ saṃpṛtktaṃ sughanaṃ dadhi
taruṇaiḥ śakalībhūtairurvārusahakārayoḥ/
rūkṣasarṣapasaṃmiśraṃ samarīcaṃ tathā dadhi
pṛthakpātragataṃ śuddhaṃ gāḻitaṃ mākṣikaṃ madhu/
drākṣāpanasaraṃbhāmrasamutthairmarditai rasaiḥ
loḻitaṃ guḻakhaṇḍena jīrakādisamanvitam/
rasālametadvijñeyaṃ dadhimiśraṃ tu pānakam
kevalaṃ dadhisaṃmiśraṃ vāriṇā tatsamena tu/
kevalaṃ dadhisaṃmiśraṃ vāriṇā tatsamena tu/
mathitaṃ samarīcaṃ ca lavaṇaiścādhivāsitam
kaṇḍacūrṇasamopetaṃ pānakaṃ śramaśāntikṛt/
annānāmapi saṃskāre purā mantrāḥ prakīrtitāḥ
tadanyeṣāṃ tu saṃskāro dvādaśārṇena vā hṛdā/
sāṅgena mūlamantreṇa sarvaṃ saṃsādhayīta vā
viṣṇugāyatriyā vā'tha pañcopaniṣadāthavā/
saṃsādhya paramānnādyamupadaṃśānvitaṃ kramāt
phalakādiṣu saṃsthāpya cordhvapuṇḍrādyalaṃkṛtam/
mahānasadvārabhūmerālayadvārapaścimam
gomayenānuliptena sudhācūrṇena śobhinā/
pathāstramantrasaṃjaptavāridhārāpurassaram
śahkhatūryādighoṣeṇa tathā maṅgaḻagītibhiḥ/
pradīpacchatrayuktaiśca haviḥpālanatatparaiḥ
vetrapāṇibhiranyaiśca nāstikotsāraṇodyataiḥ/
snātāḥ śuklāmbarā dakṣāḥ kṛtapādāvanejanāḥ
svācāntāḥ kuśahastāśca mṛdā vā candanādinā/
dhṛtordhvapuṇṭrā niyatāḥ manovākkāyakarmabhiḥ
sitakañcukadhartāraḥ sthagitānananāsikāḥ/
valamantreṇa bhāṇḍāni vaheyuḥ paricārakāḥ
mūlālayāgradeśasthamaṇṭape vitate'thavā/
prathamāvaraṇe dhāmno dakṣiṇe māḻikāvanau
sugupte suvitānāḍhye dīpamālādyalaṃkṛte/
pradeśe vastrasañchanne sthāpyāni phalakādike
haviḥ pramāṇatulyāśca hemarājatakāmrajāḥ/
sthālikāśca yathāliptāḥ prakṣālyāstreṇa vāriṇā
pāṇinā dakṣiṇenaiva parāmṛśya ca tena ca/
tāreṇa tāsu nikṣepyā dhārā'jyasya samantataḥ
sthālībhyaḥ samupāhṛtya darvyā hemādiklṛptayā/
tadūrdhve nikṣipenmaunī pāyasādīnyanukramāt
ghṛtenāplāvya madhuravyañjanāni samantataḥ/
dadhikṣīrādipūrṇāni caṣakāṇyūrdhvato nyaset
siddhānyapūpabhedāni pṛthukādīni yānyapi/
pānakāni vicitrāṇi pṛthakpātragatāni ca
karpūracandanakṣodaprasūnaiscādhivāsitam/
śītalaṃ vastrasañchannaṃ pānīyaṃ karakādiṣu
ekālavaṅgatakkolajātīpūgaphalānvitam/
karpūratailasaṃmiśraṃ khaṇḍitaṃ ca kṣurādibhiḥ
nāgavallīdalopetaṃ sacūrṇaṃ cendusaṃyutam/
tāmbūlaṃ ca pratiṣṭhāpya pātreṣvabjākṛtīṣu ca
candanādīni gandhāni tathā nānāvidhāḥ srajaḥ/
sthāpayitvā yathāsthānamārādhakamukhena tu
vijñāpayeyurdevasya tattatkarmādhikāriṇaḥ/
bhojyāsanādhirūḍhasya devasyārādhakaḥ svayam
arghyādyaiḥ prāgvadabhyarcya sādhyabījāvasānikaiḥ/
dvārasyābhyantaragate devasya purataḥ sthale
śodhite cārghyatoyena candanādyaiśca maṇḍite/
maṇḍale tu paristīrya taṇḍulāni yathāruci
kṣālitaṃ vastratuṇḍaṃ tu tadūrdhve saṃprasārya ca/
annādhāraṃ pratiṣṭhāpya tadūrdhve lohanirmitam
ūrdhvato vasanāvaddhaṃ tadūrdhve srotasaṃplute/
ntyasevi paramānnādi pātrāṇyekaikaśaḥ kramāt
tarpaṇaṃ tu pratiṣṭhāpya hastaprakṣāḻanāmbhasā/
kuryāddakṣakare daive prāgupastaraṇārhaṇam
tato devādimūrtīnāṃ havīṃṣi vinivedayet/
prathamaṃ pāyasaṃ, paścāt guḍānnaṃ mudgabheditam
śuddhānnaṃ tilasaṃmiśraṃ niśānnaṃ, dadhimiśritam/
miśrānnaṃ ca kramāddadyādapūpāni tadantime
pṛthukāni ca saktūni tilapiṇḍānvitāni ca/
kadaḻīpanasādīni phalāni vividhāni ca
rasabhedasametāni pānakāni ca tarpaṇam/
nāḻikerarasaṃ caiva hastapakṣāḻinaṃ tataḥ
upasparśaṃ ca tāmbūlaṃ datvā prāguktamācaret/
rājabhirhaviṣo nityaṃ prācurye kalpite sati
ādhāreṣu pratiṣṭhāpya vitate garmamandire/
nivedyāni yathāyogamanyaśrā saṃkaṭe bhuvi
tadekasmin dṛḍhādhāre vastracchanne yathākramam/
nidhāya vinivedyāya tathātamapanīya ca
prokṣite cāstramantreṇa nikṣepyaṃ havirantaram/
nivedayedyathāpūrvaṃ biśeṣo'tra samīritaḥ
mantrakriyāvihīnaṃ ca gandhaduṣṭaṃ vivarṇakam/
atipavkamapkaṃ ca visrāvitajalaṃ tathā
adīkṣitaiśca patitairīkṣitaṃ pratilomajaiḥ/
atyuṣṇamatiśītaṃ ca pramāṇarahitaṃ tathā
samuddhṛtaṃ ca niḥśeṣaṃ mukhavātādidūṣitam/
vyañjanādivihīnaṃ cāpyapātrasthamaghopitam
antastaṇḍulasaṃyuktaṃ bhinnabhāṇḍagataṃ tathā/
anādhāraṃ paraspṛṣṭhaṃ arkatāpahataṃ tathā
aṅgāratuṣasaṃyuktaṃ keśapāṣāṇasaṃyutam/
kṛmiloṣṭhādibhirjuṣṭaṃ prāṇyaṅgādisamanvitam
apūrṇapākamādhārarahitavñjanojjhitam/
gavyājyadadhinirmuktaṃ kāṅkṣitaṃ cetarairjanaiḥ
apidhānavinirmuktaṃ devatāntarasaṃmatam/
evaṃ duṣṭaṃ havirbudhvā prakṣipe jjalamadhyataḥ
mohāt tyaktaṃ havirviṣṇoḥ yadi dadyāttadarcanam/
nirarthakaṃ syāt kartṝṇāṃ vināśaśca bhaved dhruvam
tasmāttadaiva mūlasya sahasraṃ japamācaret/
tatastatrāśrayāṇāṃ ca sthāpitānāṃ vidhānataḥ
vibhavavpūhamūrtīnāṃ maṇṭape gopurādiṣu/
sthāpitānāṃ ca mūrtīṃnāṃ prādurbhāvātmanāmapi
pūjitānāṃ yathānyāyaṃ satyādīnā khagātmanām/
kumudādigaṇeśānāṃ dvārsthānāmapi sajhani
pratiṣṭhitānāṃ bhaktānāṃ prāguktānāṃ vidhānataḥ/
tattanmantreṇa vidhivatsiddhān ca pṛthak pṛthak
havīṃṣi pāyasādīni krameṇa vinivedayet/
gāruḍenaiva mantreṇa balyarthaṃ sādhayeddhaviḥ
anyeṣāṃ praṇavenaiva siddhamannaṃ nivedayet/
agnikāryaṃ havissādhyaṃ yathā mūlālayākṛteḥ
sarvāṇyapūpabhedāni nāgnikārye hitāni vai/
anyāni pāyasādīni nityanaimittikādiṣu
hotavyāni viśeṣeṇa phalāni vividhāni ca/
bhūtānāṃ balidāneṣu pāyasādīni nityaśaḥ
apūpāni ca saktūni pṛthukāni phalāni ca/
tilapiṇḍasametāni miśritānyathavā pṛthak
dātavyāni yathānyāyaṃ teṣāṃ tṛptikaraṃ yataḥ/
tena kūrādibhirbrahnan! utsavādiṣu karmasu
tatra tatroktavidhinā balidravyāṇyupāharet/
abhāve sarvavastūnāṃ sodakaṃ kevalodanam
taṇḍulaṃ vodakenaiva dātavyaṃ mantravittamaiḥ/
iti samyak samākhyātaṃ haṣiṣāṃ sādhanādikam
nivedanaprakārasca nitye mūlādimūrtiṣu/
tathāśrayeṣu prāsāre bāhyato vā'ṅkaṇādikaiḥ
prāsādeṣu ca klṛpteṣu sthāpiteṣvāśrayādiṣu/
prākāragopuradvāramamṭapeṣu samantataḥ
vibhavavyūhabimbeṣu tathāṅgālayamūrtiṣu/
prāsādābhyantarasthānāṃ devatānāṃ yathārcane
nivedanārthaṃ nādadyāt dvārabāhye pratiṣṭitam/
niṣiddhānnaṃ nivedyaṃ tad dūṣitaṃ rākṣasādibhi
devena prāganujñātaṃ rakṣasāṃ ditijanmanām/
anyeṣāṃ bharaṇīyānāṃ bhūtānāṃ piśitāśinām
tasyāttatsthā anādeyā balavīryādiśaktayaḥ/
vibhūtyā vā'vibhūtyā vā haviṣaḥ prāptaye pṛthak
pṛthakpātragataṃ siddhaṃ dvārasyānte niveśitam/
nivedanīyaṃ kramaśaḥ paramānnapurussaram
kāmye naimittikepyeva mahato haviṣorcane/
prāsādābhyantarasthasya sakarmārcādikasya ca
āḍhyairdvijātibhūpādyaiḥ yathāvibhavamādarāt/
nivedanīyaṃ yadyekaṃ pātrasthaṃ mūlakautuke
annapūraṃ pratiṣṭāpya prāsādāgrasthamaṇḍape/
mūlamūrtiṃ samabhyarcya karmārcābhiḥ saśaktibhiḥ
snāpayet karmabimbasthaṃ kalaśaiḥ prāgudīritaiḥ/
mūle prāgvat pṛthakpātre nivedya ca havistataḥ
karmabimbagataṃ devamānīyāgrasthamaṇḍape/
tasminnivedayenmantrī mūlamūrtyavalokitam
mahaddhaviśca tatrasthaṃ paramānnādisatkṛtam/
makhakautukapūrvāsu krameṇābyarcitāsu ca
nivedya ca yathāyogaṃ pātrasthāni pṛthak pṛthak/
vatsarotsavapūrveṣu nānāvaiśeṣikeṣvapi
yātrāmūrti samānīya bālyato yatrakutracit/
vistareṇārcayitvā tu mahadannaṃ nivedayet
tadarthaṃ vidhivat kuryāt snapanaṃ snānakautuke/
mṛgayādyutsave prāpte bahirudyānabhūmiṣu
mahodanasaparyārthamālayābhyantarasthite/
snāpayedvidhivanmantrī tadbimbaṃ snānamaṇṭape
dvādaśyādiṣu kāleṣu tathā ca avaṇādiṣu/
vatsarotsavaniṣṭheṣu nānāvaiśeṣikeṣvapi
sādhanaṃ haviṣāmetat sādhāraṇamudāhṛtam/
athotsabārcāmānītra kutracinmaṇṭapādike
yathāvidhi samārādhya bahudhā pāyasādinā/
yathālabdhena cānnena prīṇeyedbhaktipūrvakam
viśeṣamatha vakṣyāmi mahato haviṣorcane/
nitye mahāhaviryāgo na ca kāryo hitaiṣibhiḥ
vitate garbhagehe vā prāsādāgrasthamaṇṭape/
bāhyataḥ snapanādyarthaṃ yāgārthaṃ vā prakalpite
prāguktena pramāṇena tvekapātre samarpitam/
yattanmahāhaviḥ proktaṃ hareḥ prītikaraṃ sadā
prāsādābhyantare kalpyamupapātrojjhitaṃ haviḥ/
tadanyatra viśeṣeṇa vistṛtaṃ parikalpayet
mūlamūrtiṃ purā'bhyarcya tadarthaṃ mantravittamaḥ/
abhyarcyārghyādibhirmantraiḥ prāgvaddhūpāntimaistataḥ
tasmāt snapanabimbasya hṛdayāmbhoruhodare/
cicchaktimavatīryātha tathācotsavakautuke
samabhyarcya yathā pūrvamānīya snānamaṇṭape/
snānakautukamāsādya kalaśairabhiṣicya ca
nivedya ca haviḥ paścādānayedgarbhamandiram/
tasmin vinaysya tanmantraṃ mūlamūrtau niyojayet
yānādau tu samāropya utsavārcāmalaṅkṛtām/
yāgārthamaṇṭape vātha nayedāsthānamaṇṭape
hemādinirmite tatra vitate bhadraviṣṭare/
samāropya cadeveśaṃ mahadbhirbhogasañcayaiḥ
pradakṣiṇapraṇāmāntairmūlamantreṇa deśikaḥ/
samārādhyārghyapuṣpādyaistoyadānapurassaram
dadyāttadādino bhogān mātrāntāṃśca niveditān/
nivedanārthaṃ haviṣāṃ maṇṭapaṃ vistṛtaṃ kṛtam
vitānadvajapūrvaiśca yathā yavanikāpaṭaiḥ/
alaṃkṛtaṃ madhyabhūmau haviṣpūrapramāṇataḥ
kuryāttālocchrayāṃ kuryāttālocchrayāṃ vedimupapīṭhasamākṛtim/
iṣṭakādyaiśca turyaśrāṃ dṛḍhāṃ samatalāṃ śubhām
gomayena samālipya sudhādyairvarṇakairapi/
piṣṭacūrṇaiśca paritaḥ śobhayitvā ca paścime
dukūlatūlasañchannaṃ masūrakasamanvitam/
bhojyāsanaṃ pratiṣṭhāpya nātyuccaṃ nātinīcakam
sādhitāni yathāpūrvaṃ haviḥ pātrāṇi pācakāḥ/
paramānnādyupetāni sopadaṃśaphalāni ca
bhakṣyabhojyasametāni madhurādirasāni ca/
chatradīpasamopetabherīpaṭahaniḥsvanaiḥ
śaṅkhaśrṛṅgādighoṣeṇa durjanotsāraṇodyataiḥ/
purāvacchodhitenaiva yathā vai gomayādinā
sūtritena sudhācūrṇaiḥ pārśvayorastravāriṇā/
prokṣitena pavitrajñaiḥ tatastasmānmahānasāt
anudhārāpadaṃ proktaṃ ninayedyāgamaṇṭapam/
yātuvāruṇamadye vā somasāmīraṇāntare
śālivrīhiparistīrṇe sthale makhatarūdbhave/
phalake saṃpratiṣṭhāpya vastracchanne'stramantrite
tato vedyāṃ paristīrya taṇḍulāñchālisaṃbhavān/
kaṃsādi dhātavo neṣṭā mahodananivedane
acchinnāni supūtāni kadalyādidalāni vā/
prāgagrāṇyudagagrāṇi bahuśaḥ kṣāḻitāni ca
nidhāyā ca yathāpūrvamupastīrya ghṛtena tu/
pātreṣvanyeṣvathādāya darvyā mūlena taddhaviḥ
madhyage vitate pātre pratiṣṭhāpya yathākramam/
suvṛttaṃ caturakṣaṃ vā darvyā taṃ (saṃ) secayettataḥ
saṃskṛtairghūtapūraiśca vidrutairvātaśītaḻaiḥ/
mūlamantraṃ samuccārya punarapyabhighārya ca
parito mudgabhedena gulbhāṣaṃ "hṛdayena" tu/
guḍakhaṇḍāni "śirasā" khaṇḍacūrṇānvitāni ca
upadaṃśāni "śikhayā" pācitāni yathāvidhi/
kadalīpanasāmrāṇi phalāni vividhāni ca
kālapavkāni hṛdyāni "kavacaṃ" samudīrayan/
ghṛtataptopadaṃśāni tadūrdhve "netra" muccaran
puṭīkṛte tadūrdhve tu vīryamantreṇa sādhitam/
cūrṇitaiḥsamarīcaiśca jīrakaiśca guḻānvitaiḥ
dadhipūraṃ tu saṃpūrya khaṇḍacūrṇasamanvitam/
evaṃ pratiṣṭhite pūrvamekapātre mahāhaviḥ
pūritānyupa pātrāṇi paritaḥ pāyasādibhiḥ/
prāgvadghṛtopadaṃśādyaiścādhāreṣu niveśayet
mahānnasya tu pāścātyapramukhāsu diśāsvapi/
dvandvayogena nikṣepyaṃ pāyasādikamaṣṭakam
ekaikaṃ hrāsayedvātha kṣīrānnādicatuṣṭayam/
tattatsthāneṣu śuddhānnamapūpādīni vinyaset
pāyasānnaṃ guḍānnaṃ vā mudgānnaṃ kevalodanam/
sthāpyaṃ vā, madhyakalpe tu pāścāpyādiṣvanukramāt
mudgānnaṃ madhuraṃ vātha kṣīrānnāditrikaṃ tu vā/
guḻapāyasayorekaṃ śuddhānnaṃ vāthavārpayet
anukalpena śuddhānnaṃ bhaktiśraddhāvaśena tu/
yathākalpaṃ tu saṃkalpya pāyasādiṣvathecchayā
sugandhiśālisaṃpannamabhāvācchālisaṃbhavam/
madhyato ghṛtasaṃpūrṇasauvarṇacaṣakānvitam
pātraṃ pāścātyadiṅmadhye vyañjanādi pariṣkṛtam/
prāpaṇārthaṃ pratiṣṭhāpyamuccādhāroparisthitam
madhyataḥ pāyasadroṇīṃ guḻānnaparipūritām/
pratiṣṭhāpyātha paritastvanyānyūhya prakalpayet
pānīyaṃ gandhapuṣpādyairvāsitaṃ karakādiṣu/
pracchādanāmbarādini maṇṭapasya tu dakṣiṇe
madhuparkaṃ ca gomātrā sādhyabījāni paścime/
tāmbūlatilaratnā(tnotthā)rthamātrā gandhasragādayaḥ
yāgadravyāṇi cānyāni tvakṣasūtrādikāni ca/
sthāpayitvottarasyāṃ ca tatastatkarmakāribhiḥ
pūjitasya viśeṣeṇa devasya purataḥ sthitaḥ/
vijñāpayeddeśikendraḥ praṇataḥ puruṣottamam
"bhagavan! puṇḍarīkākṣa! saccidānandalakṣaṇa!/
balavīryamayairbhogairnityatṛptastvamavyayaḥ
tathāpi cātmasidhyarthaṃ mahatā haviṣā'dhunā/
bhavantaṃ tarpayiṣyāmi saṃpūrṇam̐ tat prakalpitam
anugrahārthaṃ bhaktānāṃ bhoktuprāsādaya prabho!"/
vijñāpyaivaṃ tataḥ paścātprāgbannīrājayedvibhum
svarṇādinirmite yāne devamāropya mūrtipāḥ/
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ nayeyurbhojanāspadam
āropayitvā prāgāsyaṃ tatrasthe bhojanāsane/
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ pradadyāt sapratigraham
pracchādanapaṭaṃ cātha madhuparkaṃ yathāvidhi/
gomātrāṃ sādhyabījāni datvā''cāmajalena tu
hastau prakṣālya devasya pānīyaṃ cārghyavāriṇā/
pratiṣṭhāpya samāsīnaḥ pīṭhe devasya dakṣiṇe
athārhaṇajalaṃ tvarghyāduddhṛtaṃ vinivedayet/
vilokya netramantreṇa pṛthak pātragaṇānvitam
savyañjanaṃ sabhakṣyaṃ ca paramānnādikaṃ haviḥ/
"pavitreṇa" samabhyukṣya "śatadhāreṇa" pūrvavat
dahanāpyāyane kṛtvā sarvaṃ surabhimudrayā/
dhyātvā tanmantramuccārya tvamṛtīkṛtya tadgatam
balaṃ vīryaṃ ca tejaśca tvarghyapuṣpaṃ samutkṣipet/
"kavacena" ca sāstreṇa netramantreṇa bhāvayet
tataḥ svadakṣiṇe haste vijñānaiśvaryaśaktayaḥ/
smartavyāḥ svasvamantreṇa bhojakāḥ karaṇātmakāḥ
tenātha "viṣṇuhastena" paramānnapurassaram/
spṛṣṭvā spṛṣṭvā yathāyogaṃ baddhayā grāsamudrayā
nivedanīyā vai viṣṇorannamūrtyantarasthitāḥ/
rasarūpādibhedotthāstejovīryabalātmakāḥ
ṣāḍguṇyavigrahasyāpi devasyārcābhimāninaḥ/
prīṇanaṃ paramaṃ hyetaddhavirmantraiḥ susaṃskṛtam
jñātvaivaṃ śaṃkhaśrṛṅgādibherīpaṭahaniḥsvanaiḥ/
ghaṇṭāravasametābhirmaṅgalābiśca gītibhiḥ
śrutismṛtītihāsānāṃ bhagavadguṇaśaṃsinām/
stotrāṇāṃ ca purāṇānāṃ vaiṣṇavānāṃ ca niḥsvanaiḥ
pradakṣiṇakrameṇaiva pāyasādyupapātrakam/
prabhūtānnaṃ tataḥ paścāt prāpaṇānnapurassaram
bhakṣyāṇyapūpapūrvāṇi bhojyāni ca phalāni ca/
lehyāni madhupūrvāṇi coṣyāṇyāmrādikānyapi
peyāni kṣīrapūrvāṇi anupānānvitāni ca/
vinivedya ca devāya vinyastānyodanopari
balavīryādisanmantrān savīryādivivarjitān/
omityupāharenmantrī tataḥ saṃhṛtimudrayā
pūrṇātpūrṇamiti prājño japtvā mantraṃ samāhitaḥ/
sutṛptaṃ bhāvayeddevaṃ sutṛptamiti coccaran
śītalaṃ tarpaṇajalaṃ śaṅkhaśuktyākṛtiṣvapi/
pātreṣu pūritaṃ tarpya cūrṇaṃ niṣpuṃsanāya ca
tadarthaṃ śāṭakaṃ cātha hastaprakṣālanaṃ tataḥ/
samācamanatoyaṃ ca ghṛṣṭakarpūrabhāvitam
candanaṃ karaśudhyarthaṃ mātrāṃ karasamudbhavām/
saratnāṃ vinivedyātha tāmbūlaṃ śaśibhāvitam
datvā'tha mūlamudrāṃ tu darśayenmūlamuccaran/
japaṃ kṛtvā yathāpūrvamarghyādyairdhūpapaścimaiḥ
samabhyarcya, samāhūya gurupūrvāṃśca sādhakān/
siddhāntaniratāṃscātha pañcakālaparāyaṇān
dīkṣitāṃśca yathānyāyaṃ traividyāṃstadabhāvataḥ/
arghyānulepanābhyāṃ tu sragvarairdhūpapaścimaiḥ
samabhyarcya tatasteṣāṃ dadyādarghyodakaṃ kare/
paritaḥ pāyasādīni pātrasthāni pṛthak pṛthak
mahodanaṃ ca madhyasthaṃ caturdhā saṃvibhajya ca/
prayacchedakamaṃśaṃ tu kāribhyaḥ śreyase tataḥ
dvitīyamodanaṃ dadyāt seneśāya tataḥ param/
tṛtīyamannaṃ dātavyaṃ sarveṣāṃ paricāriṇām
caturthaṃ vaiṣṇavānāṃ ca devāyatanavāsinām/
ārādhakaprāśanārthaṃ prāpaṇānnaṃ samācaret
gomātrāṃ sādhyabījāni śālimudgādikāni ca/
mātrāṃ ca tilaratnotthāṃ tathā cācchādanāmbaram
niṣpuṃsanapaṭaṃ cātha tāmbūlaṃ ca viśeṣataḥ/
prayaccheddeśikendrāya niyuktāyārcane kṣaṇe
mahāvibhūtirdeveśaḥ sarvasaṅkalpasiddhidaḥ/
yasmāt prāgātmasātkuryādbhogaśaktimanaśvarīm
vyaktāṃ gurvādivakatreṇa bhunakti tadanantaram/
tasmānniveditaṃ sarvaṃ vāsudevasya vai vibhoḥ
pradadyād gurupūrvebhyo niyatebhyaḥ sadārcane/
rakṣaṇīyamabhaktebhyastaddānaṃ viṣṇuyājakaiḥ
prāyaścittī bhaveddātā apātrapratipādanāt/
prakṣipejjalamadhye tu viṣvaksenaniveditam
jalajānāṃ tīrajānāṃ jantūnāṃ tṛptaye'thavā/
jale kiñcidvinikṣipya śeṣamannaṃ tadagrataḥ
taddhaktānāṃ dvijātīnāṃ niratānāṃ svakarmasu/
evaṃ santarpya deveśaṃ mahatā haviṣā tataḥ
bhojyāsanagataṃ paścādanyatra śayanāspade/
suyitānapatākāḍhye puṣpamālādyalaṃkṛte
sarvopakaraṇopete paryaṅkasyordhvato nayet/
apanīya ca mālyāni gandhāni vasanāni ca
svayaṃ kiñcit samādāya viṣvaksenasya vai tataḥ/
pradadyādavaśiṣṭaṃ tu paryaṅkasthasya vai vibhoḥ
arghyaṃ pādyāmbunā śāṭīṃ tathā pādānulepanam/
sapratigrahamācāmaṃ hastasaṃmārjanāmbaram
datvā tataḥ sugandhaistu candanādyaiḥ samālabhet/
vyajanaiḥ śramaśāntyarthaṃ saṃvījya ca samantataḥ
vkathitaṃ ca mṛgasnehaṃ śaśicūrṇādhivāsitam/
mardayitvātha devasya keśapāśe prasārite
nānāvidhairgandhavadbhiḥ puṣpaiḥ saṃvalitāntaram/
sragbhirnānāvidhābhiśca keśān saṃveṣṭayettataḥ
nivedayedapūpāni pṛthukāni phalāni ca/
pānakaṃ tarpaṇajalaṃ nāḻikerarasānvitam
tāmbūlaṃ śaśiṃsaṃyuktaṃ sāṅgaṃ vijñāpya vai vibhum/
chatradīpānvito yāyādarghyabhṛt pācanālayam
tatra naimittike kuṇḍe nitye vā saṃskṛte purā/
tathaiva saṃskṛte vahnau prāgvat saṃtarpite sati
tasmin jvālā jaṭādhāre hṛdgataṃ mantranāyakam/
avatīrya samidbhiśca saptabhistarpayettataḥ
pāyasādyairviśeṣeṇa pācitairakhilairapi/
śaṅkhabherīninādena ghaṇṭāravasamanvitam
pūrṇāhūtiṃ tato dadyādājyasyācchinnadhārayā/
karmaśeṣaṃ samāpādya dadyācchiṣṭaṃ caruṃ guroḥ
tato devāntikaṃ prāpya homakarma samarpayet/
saṃvibhajya pitṝn prāgvat saṃpradānasamanvitam
arcayitvārghyagandhādyaiḥ prāgvat kuryāt pradakṣiṇam/
vijñāpya yānagaṃ kṛtvā devamantaḥ praveśayet
svasthānasthasya devasya dadyādarghyādikatrayam/
tatra saṃrodhitaṃ mantraṃ prāgvanmūle niyojayet
tatrāpi pūjayedbhogairarghyādyairdhūpapaścimaiḥ/
tato vijñāpayeddevaṃ puṣpāñjalipurassaram
"pūjito'si jagannātha! mahatā haviṣā vibho!/
tvadīye mayi vātsalyāt tṛpto bhavitumarhasi"
iti vijñāpya devasya caraṇāmburuhadvaye/
mūlamantraṃ samuccārya prakṣipet kusumāñjalim
mahodanasaparyādau prāpte naimittikādiṣu/
pūjanādutsavārcāyāḥ purastādvātha paścimāt
saśaktikaṃ mūlabimbaṃ sāṅgaṃ bimbaṃ ca sāśrayam/
vihageśāvṛtidvārapālabhaktaiḥ samanvitam
vimāneṣu bahiṣṭheṣu maṇṭape gopurādiṣu/
vibhavavyūhamūrtīnāṃ sthāpitānāṃ vidhānataḥ
prāgvat saṃpūjanaṃ kṛtvā mahānnaṃ vinivedayet/
mukhyakalpamidaṃ proktaṃ madhyakalpe yathābalam
ekaikasyāḍhakādyena mānenānnaṃ prakalyet/
mūlālayagataṃ devaṃ kevalaṃ vā samacayet
prāsādasthasya nitye tu na saṃkalpyaṃ mahāhaviḥ/
tadarthaṃ baliyānaṃ tu nācartavyaṃ hitecchunā
mahodanaṃ ca snapane snapanaṃ ca mahodane/
kartavyamavinābhūtaṃ dvitayaṃ mukhyakalpane
anukalpe tadanyonyamekaikena vinā kṛtam/
prabhūtodanayāgārthamanyayāgārthameva vā
bimbe kasmiṃścidāvāhya pūjite tu yathāvidhi/
samārabdhe samāpte'smin yāge'kasmād dvijottama!
anye mahāhaviryāge prāpte naimittikādiṣu/
dātavyaṃ tatra mantrajñairanyatrodvāsanādikam
tata udvāsayedatra snapane'pyevameva hi/
mūlabimbe yathā deyaṃ mantribhistu mahāhaviḥ
tṛtīyāvaraṇādbāhye tathaivābhyantare'pi vā/
mahotsavavidhau dadyāt kutracidvā mahāhaviḥ
mahatā'nena haviṣā bhaktyā yaḥ pūjayeddharim/
sa bhuktvā vipulān bhogānihaṃ loke ciraṃtanān
kālāntare'tyaye prāpte prāptaṃ yātyacyutaṃ padam/
viśeṣādabhiṣiktaiśca bhūpairbhūtahite rataiḥ
vidhinānena kartavyaṃ mahodanasamarcanam/
prāpnuvanti ca te śaśvat pratibhūpālamaṇḍalam
vāraṇaṃ ca varāśvaṃ ca tadīyaṃ kośasañcayam/
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe prāpaṇādimāna sādhananivedanādiprakāro nāma
aṣṭādaśo'dhyāyaḥ //
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0